Кіріспе
Румыниядағы этникалық азшылық Румыния немістері (Rumäniendeutsche; Germanii din România немесе germani români; romániai németek) – соңғы заманадан бері Румынияның ең маңызды тарихи этникалық азшылықтарының бірі. Соғыс аралық кезеңде бұл елдегі этникалық немістердің саны 800 000-ға жуық болған (кейбір дереккөздер мен 1939 жылғы бағалаулар бойынша, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін), бірақ кейіннен 36 000-ға дейін (2011 жылғы халық санауы бойынша) және одан да азы – 22 900-ге дейін төмендеді (2021 жылғы румын халық санауы бойынша, COVID-19 пандемиясы салдарынан бір жылға кейінге шегеріліп, 2022 жылы өткізілді). Румыния халқының жалпы санының азаюымен байланысты, елдегі неміс қауымдастығының саны да азаятын болады деп күтілуде, бұл туралы 2021 жылғы халық санауының алдын ала нәтижелерінде ресми түрде жарияланды.
The Germans of Romania (Rumäniendeutsche; Germanii din România or germani români; romániai németek) represent one of the most significant historical ethnic minorities of Romania since the late modern period onwards. Throughout the interwar period, the total number of ethnic Germans in this country amounted to as much as 800,000 (according to some sources and estimates dating to 1939, just on the verge of World War II), a figure which has subsequently drastically fallen to 36,000 (according to the 2011 census) and dropped even more to 22,900 (as per the 2021 Romanian census, postponed one year because of the COVID 19 pandemic and conducted in 2022). Following the decreasing trend of the overall population of Romania, the German community of the country is expected to continue shrinking in numbers as well, as it has already been officially reported by the partial results of the 2021 census.
Орта ғасырдың биіктігі
Қазіргі Румыния аумағындағы ежелгі германдықтардың болуы ерте дәуірден басталып, Бури, Вандалдар, Готтар (әсіресе Визиготтар), немесе Гепидтер сияқты көшіп-қонушы халықтармен байланысты болғанымен, қазіргі Румынияға этникалық немістердің алғашқы толқындары жоғары орта ғасырларда келді. Олар алдымен Трансильванияға (сол кезде Венгрия Корольдігінің бір бөлігі), содан кейін көршілес және дамып келе жатқан Молдавия және Валахия княздіктеріне қоныстанды. Қазіргі Румынияға келген және қоныстанған алғашқы ірі неміс тобы – Трансильвания сакстары (Siebenbürger Sachsen, Sași transilvăneni, erdélyi szászok) болды. Олардың бір бөлегі Тевтон орденінің қорғауында болды. 12-ғасырдың соңында Венгрия королі Геза II (Géza a második, Géza der Zweite, Géza al doilea) өтініші бойынша Трансильванияға (Siebenbürgen, яғни жеті қала/цитадель – олар құрған жеті бекінілген ортағасырлық қала/цитадель) келді. Осы қоныс аударушылардың басты міндеті – қоныстанған Трансильвания аудандарын дамыту және қорғау, сондай-ақ Венгрия Корольдігінің қалған бөлігін Куман, Печенег, соңынан моңғолдар мен татарлар сияқты көшпелі азиялық халықтардың шабуылдарынан қорғау болды. Кейіннен Трансильвания сакстары өздерінің ауылдық және қалалық елді мекендерін Осман империясының басқыншылығына қарсы нығайтты. Шамалы, бірақ тұрақты саксон қоныс аударушылары Карпат алабында, әсіресе оңтүстік-шығыс, оңтүстік және солтүстік-шығыс Трансильванияда берік және гүлденген қауымдастықтар құрды. Трансильвания сакстарының шығу тегі Батыс Еуропаға, әсіресе Люксембургке және Рейн-Мозель өзендерінің аңғарына тікелей байланысты. Олардың диалектісі – Трансильвания саксон тілі, оның Люксембург тілімен көптеген ұқсастықтары бар, осының куәсі. Кейіннен Тевтон ордені Трансильванияны тастап кеткенде (мажар билігінің қысымымен), Трансильвания саксон қоныс аударушылары қалды және 13-ғасырдың басында Венгрия королі Андрей II (Der Goldener Freibrief der Siebenbürger Sachsen, Carta de aur a sașilor transilvani) шығарған Диплома Андреанум арқылы жергілікті автономиялар арқылы оларға қосымша құқықтар берілді. Олардың автономды жерлері кейіннен «Патшалық жерлер» немесе «Саксон жерлері» деп аталды. Бұл жерлерде олар румындардың көпшілігімен және венгрлермен (көпшілік құрайтын) бірге өмір сүрді. Сонымен қатар, олар 1324 жылы Петерсдорф/Петрешти (Reps, Трансильвания саксы: Räppes) маңында граф (greav немесе grof) Хеннинг бастаған Венгрия билігіне қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Карпаттың ар жағында сакстар румындармен бірге Валахия және Молдавияға қоныстанды және осы екі румын ортағасырлық княздіктерінің алғашқы ірі қалалық орталықтары мен астаналарын құруға көмектесті. Сакстардың бірлесіп құрған маңызды қалалары мен ортағасырлық астаналары: қазіргі Сучава округінің Бая қаласы, Неамц округінің Таргу Неамц (Ниамц), Дымбовица округінің Тарговиште (Терговиш) және Арджеш округінің Кампулунг Муссел (Лангенау) қалалары. Олар қала құрылысын және неміс заңдарын алып келді, осылайша Сучавада да жергілікті басқару біраз уақыт бойы Сирет (Серет), Бая және Неамц сияқты Магдебург заңы бойынша жұмыс істеді. Олар осы қауымдастықтарда ортағасырлық мэрдің әкімшілік лауазымына тең келетін Шультейс (Șoltuz) лауазымын да қысқа мерзімге атқарды. Алайда, уақыт өте келе сакстар румындардың үлкен қауымдастықтарына, атап айтақанда Валахиялықтар мен Молдавиялықтарға сіңіп кетті. Трансильванияға оралған сакстар өздерінің ауылдары мен қалаларын нығайтуға ұмтылды. Бұрын Трансильвания сакстары салған қорғанысты шіркеулері бар 300-ге жуық (немесе шамамен 300) ауыл болған. Қазір олардың саны жартысына жуық, бірақ олардың арасында ЮНЕСКО-ның (Дүниежүзілік мұра орындары ретінде) танылған және Румынияның маңызды туристік орындары болып табылатын көптеген жақсы сақталғандары бар.
Қазіргі кездегі қоныстану
Қазіргі дәуірде немістердің басқа топтары келіп, қазіргі Румынияның кейбір аймақтарын, атап айтқанда Буковина, Банат және қайта Трансильванияның тарихи аймақтарын қоныстандыра бастады. Венгрия Корольдігі Осман соғыстарынан әлсіреп, Габсбургтер күшейіп, өздерінің биліктерін шығысқа қарай кеңейте бастаған кезде, Буковина немістерінің, Банат швабтарының және Зипсер немістерінің ірі топтары жоғарыда аталған румындық тарихи аймақтарға, негізінен экономикалық және әлеуметтік-демографиялық себептермен қоныстанды. Трансильванияда Трансильвания сакстарының басқа топтары император Мария Терезияның билігі кезінде Сибиу аймағына қуылған протестанттармен бірге қоныстанды. Осыдан кейін, олар Трансильваниялық Лэндлерлер деп белгілі болды, немесе жай ғана Лэндлерлер. Сонымен қатар, 19 ғасырда Румынияның Ескі Корольдігінде (Вечиул регат, Альтрейх), король Кароль I-нің таққа отыруымен бірге Мунтеня мен Ольтеняға неміс қоныс аударушыларының үлкен ағыны келді. Бұл немістер Регат немістері деп танылады. Бұған қоса, немістер Добруджада да қоныстанды, және бұл топ Добруджа немістері деп аталады. Шамамен сол кезде, Ресей империясының бір бөлігі болған Бессарабияда, неміс қоныс аударушылары көбінесе Буджақта (Буцеаг) қоныстар құрды, ол Бессарабияның оңтүстігінде, Дунайдың Қара теңізге құятын жерінде орналасқан тарихи аймақ. Бұл қоныс аударушылар сол кездегі Ресей империясының билігінен жердің ауыл шаруашылығын дамыту, аймақтың экономикасын жақсарту және қала құрылысын дамыту мақсатымен сұралды. Қазіргі дәуір аяқталармен бірге, Трансильвания сакстарының жеңілдікке ие статусы біртіндеп төмендеді, бұл оларды Румынияға жақындатты және 1918 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Трансильванияның Румыния Корольдігімен бірігуіне қатысты декларацияға дауыс берді. Басқа неміс топтары, бұрын Австрия басқарған румындық тарихи аймақтардан (және бұрын Ресей басқарған Бессарабия тарихи аймағынан) да түрлі себептермен өз аймақтарының Румыния Корольдігімен бірігуіне дауыс берді. Ең маңызды себептердің бірі – Румыния монархиясының да неміс тегі болғандығы, ол Швабиядағы Хогенцоллерн-Зигмаринген княздығынан шыққан Хогенцоллерн әулетінің бір тармағы еді.
Жақындағы тарих (20 ғасырдан бастап)
Екі дүниежүзілік соғыс арасында, атап айтқанда 1925 жылы, Тимиш округінің 20 000 швабы көршілес Арад округіне көшірілді, мақсаты – соңғы әкімшілік бірлікте этникалық тепе-теңдік құру. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін және оның кезінде олардың «Deutsche Voksgruppe in Rumänien» атты ұйымы нацистік Германияны белсенді түрде қолдады. Содан кейін, Трансильваниялық сакстар мен Банат швабтарының көптеген өкілдері (барлығы 67 000-ден 89 000-ға дейін) Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Кеңес Одағына мәжбүрлі еңбекке депортацияланды. Бұл, Трансильваниялық саксы саясаткері Ханс Отто Роттың дипломатиялық күш-жігеріне қарамастан, кеңестік тарапқа соғыс өтемақысы ретінде жасалды. Кейін, 1950 жылдары Бараганға жер аударылып, көптеген адамдар Югославия шекарасынан Бараган жазығына күштеп көшірілді. Екі топтың да аман қалғандары көбінесе өздерінің мүліктерінен айырылып, туған жерлеріне оралды. Сонымен қатар, бұрынғыда ықпалды болған Буковина неміс қауымдастығы да «Heim ins Reich» халықты көшіруі салдарынан күрт азайды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Оңтүстік Буковинада (қазіргі Сучава округінде) небәрі бірнеше мың этникалық неміс қалды. Румынияда коммунизм орнағаннан кейін, Буковина немістерінің көпшілігі 1989 жылға дейін (тіпті одан кейін де) Батыс Германияға көшіп кетуді жөн көрді, бұл елдегі барлық неміс қауымдастығының тағдыры сияқты болды. Бұдан бөлек, 1970 және 1980 жылдары Батыс Германия үкіметі отбасыларын қайта біріктіру бағдарламасы аясында ондаған мың румын немістерін «қайта сатып алды». Ал 1989 жылғы желтоқсанда Николае Чаушеску режимі құлағаннан кейін, шамамен 200 000 неміс Румыниядағы үйлерін тастап кетті. Коммунистік кезеңде румын коммунистік мемлекетіне қарсы бірнеше маңызды неміс тілді оппозициялық топтар құрылды. Олардың ішіндегі ең танымалдарының бірі – Банаттағы жергілікті шваб қауымдастығының зиялы өкілдері (оның ішінде жазушы Рихард Вагнер) құрған «Aktionsgruppe Banat» әдеби қоғамы болды. Батыс Германия үкіметі сатып алған немістердің санына қатысты, коммунистік румын мемлекеті олар үшін неміс маркаларын көп сұрау арқылы ашкөздік танытты, бұл туралы бұрынғы неміс канцлері және Христиан-демократиялық одақтың (ХДС) бұрынғы төрағасы Гельмут Коль айтқан.
Соңғы дамуы (20 ғасырдың соңы мен 21 ғасырдан бастап)
Ақырында, Румыниядағы неміс азшылығы темір перде құлағаннан бері саны едәуір азайғанымен, 1989 жылғы төңкерістен кейін елде қалуға шешім қабылдаған, азаз болғанымен жақсы ұйымдастырылған румын немістері көптеген румындық ұлттастары тарапынан құрметке лайық деп есептеледі және еңбекқор, ұқыпты және практикалық қауымдастық ретінде қарастырылады. Олар, әсіресе Трансильвания, Банат және Буковина жерлерінің жергілікті мәдениеті мен тарихына көптеген оң үлес қосты, мұнда неміс тілді ең ірі топтар румын ұлттық көпшілігімен бірге өмір сүрген. Бұдан өзге, 1989 жылдан кейінгі Румыния мен біріккен Германия Федеративтік Республикасы арасындағы екіжақты саяси және мәдени қатынастар 1992 жылы екі ел арасындағы достық шартына қол қойылғаннан бері үнемі оң жаққа қарай дамуда. Сонымен қатар, 2017 жылы Франк Вальтер Штайнмайер Германия президенті болып сайланған кезде қазіргі румын президенті Клаус Йоханнис басқалармен қатар: "[ ] Ең бастысы, румындар мен немістерді терең достық байланыстырады, бұл негізінен Трансильвания, Банат және Буковинада румындар, саксондар және швабтар ғасырлар бойы бірге өмір сүргендіктен туындады" деді.
1941 жылғы румын санақтары
1941 жылы Румыниядағы барлық этникалық немістердің саны 542 325-ке жетті. Бірақ, 1941 жылдың желтоқсанында Румыния Транснистрия облысын құрып, қосып алып, басқарғаннан кейін, этникалық немістердің жалпы саны 674 307-ге дейін өсті, оның ішінде 1941 және 1944 жылдар арасындағы қысқа мерзімде жаңадан тіркелген Қара теңіз немістері де бар еді. Сондай-ақ, сол кезде немістер Румынияда румындардан кейін екінші ең ірі этникалық топты құрағанын атап өту маңызды, олар жалпы халықтың 4,01% (сәуірде) және 3,53% (желтоқсанда) құрады.
Елді мекендер бойынша халық статистикасы (2011)
Төмендегі кестеде көрсетілген деректер 2011 жылғы Румыния халық санағына сәйкес, Румыниядағы неміс азшылығының 1%-дан жоғары үлеске ие болған қоныстарын көрсетеді. Нақты сандардың кейбіреуі шамамен естіме болуы мүмкін. +Неміс азшылығының қоныс бойынша саны (Дереккөзі: 2011 жылғы Румыния халық санағы) Румыниялық атауы Неміс атауы Пайыз ОблысыБребу Ноу Weidenthal 30.2 Караш-Северин Петрешти Petrifeld 27.8 Сату МареУрзичени Schinal 23.9 Сату МареКэмин Kalmandi 22.5 Сату МареБелтиуг Bildegg 11.4 Сату МареТиреам Terem 10.9 Сату МареЛаслея Grosslasseln 7.5 СибиуАнина Steierdorf 5.6 Караш-СеверинАцел Hatzeldorf 5.3 СибиуКэрлибаба Mariensee/Ludwigsdorf Kirlibaba 5.1 СучаваСаскиз Keisd 5.0 МурешБиертан Birthälm 4.6 СибиуАрдуд Erdeed 4.5 Сату МареВишеу де Сус Oberwischau 4.0 МарамурешДэта Detta 4.0 ТимишТомнатик Triebswetter 3.9 ТимишСемлак Semlak 3.6 АрадПерегу Маре Deutschpereg 3.5 АрадСэнтана Sanktanna 2.9 АрадЖимболия Hatzfeld 2.9 ТимишЖиберт Seiburg 2.8 БрашовМэеруш Nussbach 2.6 БрашовКэплени Kaplau 2.4 Сату МареЛоврин Lowrin 2.3 ТимишКарей Grosskarol 2.3 Сату МареПарца Paratz 2.1 ТимишБузияш Busiasch 2.1 ТимишПериам Perjamosch 2.1 Тимиш Сынниколау Маре Grosssanktnikolaus 2.1 ТимишПынкота Pankota 2.1 АрадКристиан Neustadt 1.9 БрашовЛенаухайм Schadat 1.9 ТимишЛугож Logosch 1.9 ТимишМьеркуря Сибиулуй Reussmarkt 1.8 СибиуРупя Reps 1.7 БрашовСынпетру Petersberg 1.7 БрашовУнгра Galt 1.7 БрашовРешица Reschitz 1.7 Караш-СеверинЧакова Tschakowa 1.6 ТимишЧиснэдие Heltau 1.5 СибиуМедиаш Mediasch 1.5 СибиуМошна Meschen 1.5 СибиуСигишоара Schässburg 1.5 МурешОцелу Рошу Ferdinandsberg 1.4 Караш-СеверинТимишоара Temeschburg/Temeswar 1.4 Тимиш Ниткидорф Nitzkydorf 1.4 Тимиш Хэлчиу Heldsdorf 1.4 СибиуМергиндеал Mergeln 1.3 СибиуБеба Веке Altbeba 1.3 Тимиш Якобени Jakobsdorf 1.3 СибиуЛипова Lippa 1.3 Арад ОблысХомород Hamruden 1.2 БрашовХэрман Honigberg 1.2 БрашовМатей Mathesdorf 1.2 Бистрица-НэсяудСебеш Mühlbach 1.1 АлбаБечихереку Мик Kleinbetschkerek 1.1 ТимишКарансебеш Karansebesch 1.1 Караш-СеверинБод Brenndorf 1.1 БрашовБратейу Pretai 1.0 БрашовБокша Neuwerk 1.0 Караш-СеверинСату Маре Sathmar 1.0 Сату МареСибиу Hermannstadt 1.0 СибиуМэнестыря Хуморулуй Humora Kloster 1.0 СучаваАгнита Agnetheln 1.0 СибиуХогилаг Halvelagen 1.0 СибиуДумбрэвени Elisabethstadt 1.0 СибиуШейка Маре Marktschelken 1.0 СибиуКодлея Zeiden 1.0 БрашовГэтаяя Gattaja 1.0 ТимишМэурени Moritzfeld 1.0 Караш-Северин
Дін
Румын немістерінің басым көпшілігі католик немесе протестант (атап айтқанда, евангелистік лютеран). Евангелистік лютерандар Аугсбург конфессиясының евангелистік шіркеуіне (Evangelische Kirche A. B. [Augsburgischen Bekenntnisses] Румынияда) жатады.
Мәдениет және білім беру
1922 жылы Румыниядағы неміс қауымдастығының барлық саяси өкілдері бастапқыда Рихард Цсаки басқарған Сибиу / Германштадт қаласында немістердің мәдени лигасына бірікті. Лига университеттен кейінгі жазғы курстарды ұйымдастырумен, кітаптар жіберумен және этностық немістер тұратын елді мекендердегі түрлі лекторылар арқылы оқу материалдарын ұсынумен айналысты. Бүгінде Бухарест қаласында екі неміс тіліндегі мектеп бар: Deutsche Schule Bukarest және Deutsches Goethe Kolleg Bukarest. Deutsche Schule Bukarest балабақша, кіндікбақша, бастауыш мектеп және гимназия деңгейлерінде білім береді. Тимишоарада (Темесшбург немесе Темесвар) 19 ғасырдың соңында Николаус Ленау атындағы орта мектеп құрылды. Оған Банат швабы, романтик ақын Николаус Ленаудың есімі берілді. Қазіргі уақытта Николаус Ленау орта мектебі Банаттағы осындай мектептердің ішіндегі ең маңыздысы саналады. Сибиу / Германштадт қаласындағы Самуэль фон Брукенталь ұлттық колледжі Румыниядағы ең көне неміс тіліндегі мектеп (алғашқы жазбалар 14 ғасырға дейін жетеді) және тарихи ескерткіш ретінде тіркелген. Кейіннен ол Трансильваниялық саксон аристократы барон Сэмюэл фон Брукентальдың құрметіне аталды. Бұдан өзге, Бухарест қаласында бір Гёте институтының мәдени орталығы және Яссы, Брашов, Клуж-Напока, Тимишоара және Сибиу қалаларында бес Deutsche Kulturzentrum орналасқан. Брашов / Кронштадт қаласындағы неміс тіліндегі мектеп – Иоганн Гонтерус атындағы ұлттық колледж, ол 16 ғасырдың белгілі Трансильваниялық саксон ғалымы және гуманисті Иоганн Гонтерусқа арналған. Германия мемлекеттік театры Тимишоара (Deutsches Staatstheater Temeswar) – Румыниядағы ең көне мемлекеттік театрлардың бірі.
Медиа
Allgemeine Deutsche Zeitung für Rumänien (ADZ) – қазіргі Румыниядағы күнделікті неміс тіліндегі газет. Бүгінгі күнге дейін ол Шығыс Еуропада жарық көретін жалғыз неміс тіліндегі газет болып табылады. Неміс тіліндегі аймақтық басылымдардың қатарында Банаттағы Neue Banater Zeitung және Сибиу (Германштадт) қаласы үшін Hermannstädter Zeitung газеттері де бар. Ал бұрын тарихи неміс тіліндегі газеттердің ішінде Arbeiter Zeitung, Temeswarer Nachrichten (Оңтүстік-Шығыс Еуропада жарық көрген алғашқы неміс тіліндегі газет), Банаттағы Banater Arbeiter Presse, Буковинадағы Vorwärts және Бухаресттегі Neuer Weg газеттері болған. Румынияның TVR телеарнасында Румыниядағы неміс азшылығына арналған Akzente атты бағдарлама жүйелі түрде көрсетіледі. Ол 2019 жылдың желтоқсан айында 50 жылдығын тойлады. Бағдарлама стандартты неміс тілінде (Hochdeutsch) дубляждалады және румын тілінде субтитрленеді.