Кіріспе

"Қиялға толы әңгімелер" – Уолтер Савидж Лэндордың ең белгілі прозалық туындысы. 1823 жылы жазыла бастаған, бөлімдері үнемі өңделіп, нәтижесінде бес томдық серияда жарияланды. Бұл әңгімелер өлістермен болған әңгімелер дәстүрінде жазылған, бұл жанр антикалық дәуірде пайда болды және 17-шы ғасырда және одан кейін Еуропада жаңадан өркендеді. Олардың тақырыптары философиялық, саяси және моральдық мәселелерді қамтиды, сонымен қатар қатысушылардың контрастты мінездері мен көзқарастарын көрнекті түрде бейнелеуге бағытталған.

Жұмыс

"Қиял әңгімелері" Ландор Флоренцияда тұрғанда басталды және 1824-1829 жылдар аралығында аяқталған соң, бастапқыда жарияланды, сол кезде олар үш томға толыпты. Әлі тақырыптарға бөлінбеген диалогтарға бастапқыда "Әдебиетшілер мен мемлекет қайраткерлерінің әңгімелері" деген атау берілді. Олардың сәттілігінен кейін Ландор одан да көп жазуды, сондай-ақ жарық көргендерін өңдеуді және толықтыруды жалғастырды. Кейбіреулері алғаш рет әдеби шолуларда пайда болды, мысалы, 1823 жылы Уильям Вордсворттың поэзиясы туралы "Саути мен Порсонның" арасындағы әңгіме, келесі жылы жарияланған әңгімелердің бірінші сериясынан бұрын. Әртүрлі толықтырылған басылымдар бірінен кейін бірі жарық көрді, нәтижесінде бес томдық жинақ құралып, онда шамамен 150 әңгіме болды. Оның барлық туындыларының аясында әңгімелерді қарастырған "Афина" журналының рецензенты: "Оның прозалық стилі ақындық тұжырымдамаға және драмалық айтылуға ие; оның әңгімелері, айтқандай, бір актілі драмалар, ал драмалары – өлеңдегі диалогтар ғана" деп атап өтті. Оның өмірбаяушысы Сидни Колвин де "Ландордың ағылшын тілінің шеберлігін, проза стилінің күшін, қадір-қасиетін және үйлесімділігін, оның тірі әрі теңдессіз қасиеттерін" көрді. Дегенмен, ондағы аргументтерді қабылдауға қарсы автордың көзқарасының айқын бірбеткейлігін қою керек, бұл тенденция сол кездегі пародиада сатиралық түрде бейнеленді және кейінгі сын-пікірлермен расталды.

Өмірбаян

Ландордың биографиялық тұрғыдан сөйлегендігі айтылған, ол кейіннен бір еңбегінде Петраркаға: «Өмірімнің басты қуаныштары мен ең көп кездесетін шаруам – менің алдыма ежелгі батырларды, ақындарды, даналарды, сәтті де бақытсыз болғандарды, маған қызықтыларын әкелу еді» деп сипаттады, оларды қиялмен әңгімелесуге тарту. Бұл туралы «Қиялға салынған әңгімелер» басталғанға дейін екі он жыл бұрын Ландор Уильям Гренвилл мен Эдмунд Берк арасындағы диалогты «Таңғы жылнамаға» (The Morning Chronicle) жібергені куәландырады. Дегенмен, мұндай диалогтар екі ғасыр бұрыннан Еуропа жанрында қалыптасқан, классикалық үлгілері бар еді. Ол оларды жазғанда, досы Роберт Саути өзінің «Колоквилер» (1829) жұмысын аяқтауда болды, бұл Ландордың хат алмасуында айтқан жайлы кездейсоқтық. Классицист ретінде Ландор Люцианның «Өлілермен әңгімелер» және оның Еуропа әдебиетіне қайта әсер еткенін білген болар. Шындығында, Уильям Туктың грек еңбегінің жаңа аудармасы 1820 жылы жарық көрді, ал Ландор кейіннен күмәнді Лукианды догматикалық христиан Тимофеймен пікірлестірді. Бұл қарызды мойындаған Генри Дафф Трейлл Платон мен Ландордың арасындағы диалогты өзінің «Жаңа Лукиан» (1884) еңбегіне қосты. Лукианның жұмысы – грек Адесінің тұрғындары мен қызметкерлері арасында болған деп есептелетін Сократ диалогтарының көңілді және сатиралық бейнесі. Жаңа өркендеу дәуірінде ол Джованни Боккаччо үшін үлгі болды, оның «Танымал адамдардың құлдырауы» (De casibus virorum illustrium) шығармасында бірінші ғасырдың римдік императорлық кланының мүшелері кімнің мінез-құлқы ең жаман болғаны үшін дауласты. Кейін Францияда Бернард Ле Бовье де Фонтенель «Өлілермен жаңа әңгімелер» (Nouveaux dialogues des morts, 1683) құрастырды, онда классикалық және кейінгі тұлғалардың арасындағы идеялар алмасуы Люцианға қарағанда Сократтық формада олардың уақыт өте келе салыстырмалылығын көрсетті. Одан кейін Франсуа Фенелон келді, оның «Өлілермен әңгімелер» (1712) саяси тақырыптарды да қарастырды. Олардың арқасында өлгендермен әңгімелесу жанры Еуропаға тарады. Англияда 1703 жылы «Англиялық Лукиан» атты заманауи диалогтар жинағы пайда болды, бұл Фонтенель мен Фенелонның ағылшын тіліндегі аудармаларынан және Джордж Литтлтонның олардың «Өлілермен әңгімелер» (1760) еңбегінің көркем имитациясынан бұрын болды. Бірақ Ландордың «Әртүрлі әңгімелердегі» Азиялық үлесі пайда болған кезде, басқа үлгілер де ұсынылды. «Қытай императоры мен Цин ти» сегіз бөлімінде, басқа мәдениеттен келген сырттан қараған адамның көзқарасынан қарағанда, сол заманның ерекшеліктері туралы әзілді пікірлерде, олар Литтлтонның Англиядағы парсыдан досына хаттары (1735), Оливер Голдсмиттің шығысқа жолдаған достарына хаттары (1760) сияқты еңбектерді қамтыды, олардың өзі бұрынғы француз үлгілерін ұстанды. Сондықтан Ландордың еңбегін формалды эсседен гөрі идеялар мен тұлғаларды тікелей салыстыру тәсілдерін ұзарту және жетілдіру ретінде қарастыруға болады.

Әдебиет аралық атаулар

Альгернон Чарльз Суинберн 1882 жылғы «Британ энциклопедиясы» томында автор туралы эссесін мына сөздермен аяқтады: «Оның диалогтарының ең көркем гүлі, әдетте, «Гректер мен римдіктердің қиял әңгімелері» атты бір томдық шығармасында кездеседі; оның құмарлық пен қайғыны бейнелеу шеберлігі Тиберий мен Випсанияның шоғырланған және терең трагедиясындағы жетістігімен өлшенуі мүмкін, онда ол романтикалық, емес классикалық қиялға тән қасиетті көрсетеді: алаңдатудың қараңғы дәлізіне енудің нәзік, ұлы және қорқынышты күші, оның қиялының бар күшін, рухының бар отын, бірте-бірте жақындап келе жатқан (Шекспир айтқандай) құмарлықтың көлеңкесіне салу. Дегенмен, егер осы және ежелгі тарих немесе аңызға қатысты барлық зерттеулер оның еңбектерінен алынып тасталса, уақыттың ықпалына төтеп бере алатын даңқ үшін жеткілікті негіз қалады». Фридрих Ницше 1882 жылғы «Веселі ғылым» еңбегінің 92-бөлімінде: «Мен тек Джакомо Леопарди, Проспер Мериме, Ральф Уолдо Эмерсон және «Қиял әңгімелерінің» авторы Уолтер Савидж Ландорды ғана проза шеберлері деп санаимын» деді. «Ховардс-Энд» (1910) романының 2-тарауында Маргарет Шлегел науқас ағасы Тиббиді жұбатуға асығады: «Өмірді сүруге тұрарлық жалғыз нәрсе – Уолтер Савидж Ландор туралы ой болды, ол сол күні белгілі интервалмен оқып беруге уәде берген «Қиял әңгімелерінен». Рэдъярд Киплингтің «Ағылшын мектебі» (1923) атты естелігінде ол кітапханада «түсініксіз болған, бірақ жақсы үлгі алуға болатын «Қиял әңгімелері» деп аталатын кітапты тапқан бір бала туралы айтады.