Кіріспе

Рим католик базиликасы, Италияның Рим қаласының танымал нысаны.

Иерусалимдегі Киелі Крест базиликасы немесе Иерусалимдегі Санта Кроче базиликасы (Basilica Sanctae Crucis in Hierusalem) – Римдегі Эскилино ауданындағы католик кіші базиликасы және титулярлық шіркеу. Бұл Римнің жеті паломниктік шіркеуінің бірі. Христиан дәстүріне сәйкес, базилика шамамен 325 жылы Рим императоры Константин I-нің анасы Елена Киелі жерден Римге әкелген Иса Мәсіхтің құдайлық азаптарының қасиетті деректерін сақтау үшін құдасталынған. Базиликаның едені Иерусалимнен әкелінген топырақпен жабылған, осылайша «Иерусалимде» деген аталымға ие болған; ол Иерусалимнің Киелі Кресіне арналмаған, бірақ базилика белгілі бір дәрежеде «Иерусалимде» орналасқан деп есептелген (сияқты, бүгінгі елшіліктердің аумағы шетелдік территория саналады). Қазіргі уақытта Иерусалимдегі S. Crucis титулының кардинал діни қызметкері – Хуан Хосе Омелла.

Тарих

Базилика император Септимий Север бастаған және III ғасырда император Элагабал аяқтаған Horti Variani ad Spem Veterem деп аталатын императорлық вилланың іргетасында салынған. Бұл жерге Амфитеатрум Кастренсе, Цирк Вариан және Элениан ванналары (императрица Елена жүргізген қалпына келтіруден кейін аталған) кірді. Онда үлкен зал (кейіннен базиликаның негізін құраған) және апсидті зал болған. 272 жылы Аурелиан қабырғалары салынған кезде вилланың бір бөлігі бұзылып, материалдары алынды. IV ғасырдың басында сарайды император Константиннің анасы Елена тұруға таңдады, осыдан оған Palazzo Sessoriano деген ат берілді. Sessoriano атауы латын тіліндегі "sideo" немесе "sеdео" сөзінен шыққан, себебі императорлық дәуірдің соңында императорлық кеңес сарайдың залында жиналатын. Оның бастамасымен шамамен 320 жылы үлкен тікбұрышты зал христиан базиликасына айналдырылды, бастапқыда жалпақ төбемен жабылған, әр жағына бес-бестен терезе орнатылып, жиырма тереземен жарықтандырылған және төменгі бөлігінде бағалы мәрмәрмен әшекейленген. Елена Голгофадан әкелген топырақ шашылды. Санта-Кроче базиликасы 523 жылы папа Григорий I тарапынан титулярлық шіркеу деп жарияланды. Римнің шетінде орналасқандықтан, ол қажылардың баруға жиі баратын орнына айналды, себебі ондағы қасиетті реликвиялардың танымалдылығы жоғары болды. VIII ғасырда базиликаны папа Григорий II қалпына келтірді. Базилика ұмытылып, тоқырағаннан кейін, папа Люций II оны 12 ғасырда қайта жаңартып, роман стилінде безендірді, оған бас кеме, екі дәліз, қоңырау мұнарасы және кіреберіс орнатылды. Косматеске тас төсемі осы кезеңде жасалды. Қоңырау мұнарасының бастапқы сегіз қабатынан тек соңғы төртеуі ғана көрінеді, ал алғашқы төрт қабаты төмендегі монастырдың құрамына кірген. Монастырь 10 ғасырда салынды. Ғасырлар бойы әртүрлі діни қауымдар кешенде кезекпен жұмыс істеді. 1049 жылы папа Лев IX монастырды Монтекассино бенедиктиндеріне тапсырды. 1062 жылы папа Александр II Авиньон папалығы кезінде оны тастап кеткен Сан-Фредиано ди Лукка канондарына берді. 1370 жылы папа Урбан V Санта-Крочені картузиандарға тапсырды, олар 1561 жылға дейін онда тұрды, содан кейін Сант-Бернард конгрегациясының ломбард цистерциандары билікті иеленді. Бұл конгрегация 2011 жылы Құдайға арналған өмір институтары және апостолдық өмір қоғамдары жөніндегі Конгрегацияның жарлығымен таратылды, себебі тергеу кезінде литургиялық және қаржылық бұзушылықтар, сондай-ақ дұрыс емес өмір салты туралы дәлелдер табылды. Орта ғасырлар бойы базилика қажылық сапарларға, әсіресе тәубелік сапарларға, соның ішінде ораза кезінде танымал болды. Ұлы жұма күні папалар күнәдан қайтудың белгісі ретінде, Исаның азап шегуінің реликвиясын құрметтеу үшін Сан-Джованни Латеран (Римнің ресми соборы) мен Санта-Кроче базиликасын байланыстыратын жолмен жалаң аяқ жүрді. Бұл дәстүр Римдік Миссалда қабылданды және Ұлы жұманың литургиясына енгізілді, онда айқышқа табыну рәсімі бар. Қақпақта 1485 жылға дейін жасалған және Исаның бата беруін, айқышқа шегеленуін және түрлі қасиеттілердің бейнесін бейнелейтін Мелоццо да Форлидің мозаикасы орналасқан. Алтарьда Остияда табылған Рим құдайы Юнонаның ежелгі мүсінінен жасалған Киелі Еленаның үлкен мүсіні тұр. Базилика 16 ғасырда одан әрі өзгертілді. 1601 жылы Петер Пауль Рубенс Римге алғаш келген кезде Австрияның Альберт ертеңі оған бір шіркеудің қақпасына Киелі Еленаның Шынайы айқышпен суретін салуды тапсырды. Екі жақтағы панельдер, Шынайы айқышпен Киелі Елена және Мәсіхті мазақтау қазір Францияның Грасса қаласында сақталады. Үшіншісі, "Айқышты көтеру" суреті жоғалып кетті. Базилика өзінің қазіргі барокко стиліндегі көрінісін папа Бенедикт XIV (1740-58) кезінде иеленді, ол Папалық билікке көтерілуінен бұрын оның титулярлық шіркеуі болған. Бұл XVIII ғасырғы қайта құру ішкі жағын толығымен жаңартты, оның ішінде Коррадо Джакинто (сол кездегі танымал суретші) салған суреттер бар. Соңында, базиликаны Сан-Джованни-ин-Латерано және Санта-Мария-Маджореге байланыстыратын жаңа көшелер де ашылды. Базиликаның Пьетро Пасалакква мен Доменико Грегорини жобалаған қасбеті осы басқа базиликалардың типтік кеш римдік барокко стилімен үйлеседі.

Реликвиялар шатырлары

1930 жылы архитектор Флорестано Ди Фаусто салған Каппелла делле Реликвиеде даулы шығу тегі бар бірнеше танымал қасиеттер сақталады, олардың ішінде Элогиум немесе Титул Круцис, яғни Мәсіх айқышына ілінген тақта (әдетте ғалымдар назардан тыс қалдырады немесе ортағасырлық жасалған жалған деп есептейді); Көктем гүлдерінің екі тікені; шеге бөлігі; Әулие Томас саусағы; және Шынайы айқыштан үш кішкентай ағаш бөлігі. 1629 жылы Папа VIII Урбанның бұйрығымен Базиликадан Шынайы айқыштың әлдеқайда үлкен бөлігі Әулие Петр Базиликасына көшірілді, онда ол Андреа Болгидің 1639 жылы жасаған Әулие Императрица Еленаның алып мүсінінің жанында сақталады.

Басқа өнер

Базиликаның апсидасында Мелоццо, Антониаццо Романо және Марко Палмеццаноға жатқызылатын Шынайы Крест аңыздарын бейнелейтін фрескалар бар. Базилика мұражайында Папа Григорий I-нің Мәсіхті көрген түсінен кейін жасаған деген аңызға ие мозаикалық икона сақталған. Дегенмен, иконаның 1385 жыл шамасында Раймондо Дель Бальцо Орсинимен Базиликаға сыйға берілгені саналады. 1536 жылы Жакопо Сансовиномен жасалған кардинал Франсиско де Киньонестің мазары да ерекше көзге түседі.