Қытай императорларының негізгі жәде тасы мөрі

Кіріспе

Ежелгі қытай императорлық нефритінен жасалған мөр, сонымен қатар Қытай императорлық мөрі деп те аталады, қасиетті нефритінің бір бөлігі – Хесибиден қашалған деп есептеледі. Мөр б.з.д. 221 жылы Цинь Ши Хуан Қытайды біріктіріп, Қытайдың алғашқы императорлық династиясы – Цинь әулетін құрғаннан кейін жасалды. Мұралық мөр Қытай тарихының келесі мың жылы бойы императорлық қытай мөрі ретінде қолданылды және оны иелену Аспанның бұйрығының физикалық символы саналды. Мұралық мөр Тан әулетінің соңында (618–907) немесе Бес әулет және Он патшалық дәуірінде (907–960) жоғалып кетті.

Жасау

221 жылы Цинь Ши Хуан қалған соғысқан мемлекеттерді жойып, Қытайды Цинь әулетімен біріктірген кезде Мөр жасалды. Хешиби – бұрын Чжао мемлекетіне тиесілі болған танымал жаде тас. Қытайдың жаңа императорының қолына өткен соң, ол одан өзінің Императорлық мөрін жасауды бұйырды. «Көктанның бұйрығымен, (император) ұзақ және гүлденген өмір сүрсін» (受命於天, 既壽永昌) деген сөздерді премьер-министр Ли Си жазып, Сунь Шоу мөрге қашап салған. Мөр жадеден жасалған, себебі ежелгі Қытайда жаде адамның ішкі әдемілігін символдайтын. Көне Қытайдағы көптеген қабірлер мен жерлеу орындарында әсем жаде заттары кездеседі, соның ішінде 1968 жылы табылған Хан патшасы Лю Шенге тиесілі жадеден тігілген жерлеу киімі де бар. Хан әулеті кезінде қытайлықтар жадені өлместікпен байланыстырып, тіпті кейбір адамдар мәңгілік өмірге қол жеткізу үшін жадені сұйық түрінде ішуге тырысқан. Бұл байланыс Көктанның бұйрығы туралы идеяны күшейтеді және мөрдің мыңдаған жылдар бойы Қытайдың ең бағалы материалы саналатын жадеден жасалу себебін түсіндіреді. «Үш патшалықтың романсы» кітабында Хан әулетінің алғашқы императоры Лю Банның тас үстінде фенхуан отырғанын көріп, оны Чу патшасы Сян Юға сыйға тартқаны, ал ол қылышымен тасты екіге бөлгенде мөр жасауға қолданылған жаде табылғаны айтылады.

Хан әулеті мен Үш патшалық дәуірі

Екінші Цин императоры қайтыс болғаннан кейін, оның мұрагері Цзиин Хан әулетінің жаңа императорына мөрді табыс етті, содан кейін ол «Хан әулетінің мұралық мөрі» деп аталды. 9 жылы Батыс Хан әулетінің соңында, тәуекелшіл Ван Манг Хан императордың жесір анасын мөрді беруге мәжбүр етті. Жесір ана ашуланып, мөрді жерге тастап, бір бұрышын сындырып жіберді. Кейін Ван Ман бұрышты алтынмен қалпына келтіруге бұйрық берді. Бұл мөр әулеттердің өркендеуі мен құлдырауына қарамастан, сақталып келді. Ол – көктегі мандатты білдіретін, заңдылық белгісі ретінде қарастырылды. Үш патшалық дәуірі сияқты тұрақсыз кезеңдерде мөр бәсекелестік пен қарулы қақтығыстың нысанына айналды. Мөрге ие болған биліктер өздерін заңды деп жариялады және көбінесе тарихта солай танылды. 3-ші ғасырда, Хан әулетінің соңында, генерал Сун Цзянь, Дун Чжуоға қарсы жорық барысында, эвакуацияланған Хан астанасы Луоянды басып алғанда, императорлық мөрді тауып алып, оны өзінің қолбасшысы Юань Шуға тапсырды. «Үш патшалықтың романсы» бойынша, Сун Цзяньнің бірі оған опасыздық жасап, мөр туралы Юань Шаоға хабарлады, ол мөрді сұрады, бірақ Сун Цзянь бас тартты. Ол мөрмен өлсе, зорлықпен қаза табатынын айтып, үйіне аттанды. Дегенмен, Юань Шао Лю Бяоға оның жолын кесуге бұйырды; Лю Бяо солай істеді, бірақ Сун Цзяньды жеңе алмады. Осыдан олардың арасында бәсекелестік туды, ал Сун Цзянь, өзінің сертіне сәйкес, кейін Лю Бяомен шайқасқанда, шабуылда қаза тапты. Сун Цзяньнің ұлы Сун Цзе мөрді мұраға алып, Юань Шуға берді, осылайша ол өзінің інісі, Лу Канмен соғысқан ағасы үшін кек алу үшін оған әскер беруіне үміттенеді. 197 жылы Юань Шу қысқа ғұмырлы Чжун әулеті кезінде өзін император деп жариялады. Бұл әрекет Цао Цао мен Лю Бэйдің ашуын тудырып, әрбір әскер бірнеше жеңіліске ұшырады. Басқа да әскербасылар, тіпті императорлық жарлық алғаннан кейін де, Цао Цао мен Лю Бэйге Юань Шуды жеңуге көмектесуден бас тартты. 199 жылы Лю Бэй Юань Шуды жеңген кезде, мөр Цао Цаоның қолына тиді, ал оның ұлы Цао Пи 220 жылы Вэй әулетін Ханның заңды мұрагері деп жариялады. Мөр Вэй әулеті императорларының қолында болды, бірақ соңғы император Цао Хуань Сима Яньның пайдасына тақтан басқазуға мәжбүр болды, мөр Цаодан Симаға өтті және 265 жылы Цзинь әулеті құрылды.

At the death of the second Emperor of Qin, his successor Ziying proffered the Seal to the new emperor of the Han dynasty, whereafter it was known as the "Han Heirloom Seal of the Realm". At the end of the Western Han dynasty in 9 CE, Wang Mang, the usurper, forced the Han empress dowager to hand over the Seal. The empress dowager, in anger, threw the Seal on the ground, chipping one corner. Later, Wang Mang ordered the corner to be restored with gold. This Seal passed on even as dynasties rose and fell. It was seen as a legitimizing device, signalling the Mandate of Heaven. During turbulent periods, such as the Three Kingdoms period, the seal became the object of rivalry and armed conflict. Regimes which possessed the seal declared themselves, and are often historically regarded, as legitimate. At the end of the Han dynasty in the 3rd century AD, General Sun Jian found the Imperial Seal when his forces occupied the evacuated Han imperial capital Luoyang, in the course of the campaign against Dong Zhuo, giving it to his chief, warlord Yuan Shu. The Romance of the Three Kingdoms says that one of Sun Jian's men betrayed him and told about the Seal to the coalition leader Yuan Shao who asked him for the seal, but Sun Jian refused. He swore that if he had the Seal, he might die a violent death, and set out for his home. Nevertheless, Yuan Shao told Liu Biao to block his way; Liu Biao did so, though he was unable to defeat Sun Jian. This began a rivalry between them, and Sun Jian, according to his oath, died a violent death in an ambush while fighting Liu Biao later on. Sun Jian's son, Sun Ce inherited the seal and gave it to Yuan Shu so that he might lend him troops to take revenge for his uncle, who had been fighting Warlord Lu Kang. Yuan Shu then declared himself emperor under the short lived Zhong dynasty in 197. This act angered the warlords Cao Cao and Liu Bei, leading to several crushing defeats by each army. The other warlords, even after being issued with an imperial decree, refused to help Cao Cao and Liu Bei in defeating Yuan Shu. When Yuan Shu was defeated in 199 by Liu Bei, the Seal came into the hands of Cao Cao, whose son Cao Pi proclaimed the Wei dynasty as the legitimate successor state to Han in 220. The Seal remained in the hands of Wei dynasty emperors until the last emperor Cao Huan was forced to abdicate in Sima Yan's favor, passing the Seal from Cao to Sima and establishing the Jin dynasty in 265.

Жоғалту

Мөр Сао Вэй, Цзинь, Он алты патшалық, Оңтүстік және Солтүстік династиялар, Суй және Тан династиялары арқылы өтті, бірақ бес династия мен он патшалық кезеңінде (907–960 жж.) тарихтан жоғалып кетті. Бес династия мен он патшалық кезеңінде және одан кейін мөрдің тағдыры белгісіз. Оның қашан және қалай жоғалғаны туралы үш теория бар:

937 жылы, кейінгі Танның соңында, оның соңғы императоры (Ли Конгке) өзін-өзі өртеген кезде. 946 жылы Ляо императоры Тайцзун кейінгі Цзинь мемлекетінің соңғы императорын тұтқынға алғанда. Мөр кейін Юань императорларының қолына түсті. 1369 жылы Мин әскерлері Юань астанасын басып алғанда, Юань императорларының он бір жеке мөрінің тек біреуін ғана қолға түсірді. Мұралық мөр табылмады. 1370 жылы Мин әскерлері Солтүстік Юань әулетіне басып кірді және Юань императорының қашқанда әкелген кейбір қазыналарын басып алды. Бірақ, мұралық мөр тағы да табылмады. Мин әулетінің басында мөрдің жоғалғаны белгілі болды. Бұл мөрді не Мин, не Цин әулеттері иеленген жоқ. Жоғалған мұралық мөрдің маңыздылығын азайту Цин императорларының көптеген императорлық мөрлер жасауының себебінің бірі болуы мүмкін. Пекиндегі Тыйым салынған қалада императорлардың ресми пайдалануы үшін 25 мөрден тұратын жиынтық бар. ХХ ғасырдың басында Цин империясы өзінің басқару жүйесін жаңғырту үшін реформалар жүргізген кезде, императорлық үкіметтің құжаттары мен құралдарында пайдалану үшін бірқатар ресми мөрлер жасалды. Дәстүрлі дизайнға сәйкес формасы төртбұрышты болғанымен, мөрдің өзі ағаштан жасалған, батыс үкіметтерінің үлгісімен, және бұрынғы Цин императорлық мөрлерінен айырмашылығы (қытай және маньчжу тілдерінде болған), тек қытай тілінде мәтін жазылған. Төрт мөр жасалды: "Ұлы Цин мөрі" (大清國寶), "Ұлы Цин императорының мөрі" (大清皇帝之寶), "Ұлы Цин империясының мөрі" (大清帝國之璽), және "Ұлы Цин империясының императорының мөрі" (大清帝國皇帝之寶). Олардың ішінде Ұлы Цин империясының мөрі жоғалған мұралық мөрдің ресми, заманауи "орнына қойылған" мөр болып саналды. Мөрлер Бейжіңдегі сарай мұражайының қорында сақталады, бірақ олардың ешқайсысы қолданылған емес. 1912 жылы Цин империясы құлағаннан кейін Қытай Республикасы үкіметі де төртбұрышты ресми мөрлерді қабылдады. Қытай Халық Республикасы бастапқыда осыған ұқсас төртбұрышты мөрді қабылдады, бірақ ол 1954 жылы қолданыстан шығарылды. Содан бері бірнеше мөр жоғалған мұралық мөр ретінде танылды, бірақ олардың ешқайсысы тексеруден өткен жоқ. Кем дегенде бір жағдайда, мөр императордың жеке мөрі екені, емес мұралық императорлық мөр екені анықталды.

In 937, at the end of the Later Tang, when its last emperor (Li Congke) died by self immolation. In 946, when the Emperor Taizong of Liao captured the last emperor of the Later Jin state. The seal came into the hands of the later Yuan emperors. When the Ming armies captured the Yuan capital in 1369, it captured just one out of the eleven personal seals of the Yuan emperors. The Heirloom Seal was not found. In 1370, Ming armies invaded the Northern Yuan dynasty and captured some treasures brought there by the retreating Yuan emperor. However, once more the Heirloom Seal was not found. By the beginning of the Ming dynasty, the Seal was known to be lost. Neither the Ming nor the Qing dynasties possessed it. Reducing the significance of the lost Heirloom Seal partly explains the Qing Emperors' obsession with creating numerous imperial seals — the Forbidden City in Beijing has a collection of 25 seals solely for the emperors' official use. In the early 20th century, as the Qing Empire pursued reforms to modernise its system of government, a series of official seals were created for use on documents and instruments of the imperial government. Although square in shape following the traditional design, the seal dies themselves were made of wood, in imitation of western government precedents and, contrary to earlier Qing imperial seals which were bilingual (Chinese and Manchu), had only Chinese text. Four seal dies were carved: "The Seal of the Great Qing" (大清國寶), "The Seal of the Great Qing Emperor" (大清皇帝之寶), "The Great Seal of the Great Qing Empire" (大清帝國之璽), and "The Seal of the Emperor of the Great Qing Empire" (大清帝國皇帝之寶). Of these, the Great Seal of the Great Qing Empire represented the official, modern "replacement" for the lost heirloom seal. The seal dies are in the collection of the Palace Museum in Beijing, and none show signs of use. After the fall of the Qing Empire in 1912, the Republic of China government likewise adopted a set of square shaped official seals. The People's Republic of China initially adopted a similar square seal, but this fell out of use by 1954. Several seals have since been claimed as the lost Heirloom Seal, but none have held up under scrutiny. In at least one case, the seal concerned was found to be a personal seal of an emperor, rather than the Heirloom Imperial Seal.