Пелопоннес соғысы (б.з.д. 416 ж.): Мелос қаласының қоршауы, Афина мен Спарта арасындағы қақтығыс, бейтарап Мелос аралдағы трагедия. Тарих, соғыс, саясат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Пелопоннес соғысы кезіндегі қоршау (б.з.д. 416 ж.)
Siege during Peloponnesian War (416 BC)
Мелос қаласының қоршауы Пелопоннес соғысының 416 жылында болды, бұл соғыс Афина мен Спарта арасында өтті. Мелос – Грекияның шығысында орналасқан Эгей теңізіндегі арал. Мелиандықтардың Спартамен туыстық байланысы болғанымен, олар соғыста бейтараптық сақтады. Афина 416 жылғы жазда Мелосқа шабуыл жасап, мелиандықтардан қарсы тұрудан бас тартып, Афинаға салық төлеуді немесе құрылуға дайын болуды талап етті. Мелиандықтар бас тартқандықтан, афиналықтар қалаларын қоршауға алды. Мелос қыста қарсыласудан бас тартып, бағынды. Афиналықтар Мелос еркектерін өлімге кесті, ал әйелдер мен балаларын құлдыққа салды. Бұл қоршау Мелиан диалогымен ең жақсы есте сақталады, бұл классикалық афиналық тарихшы Фукидид жазған қоршауға дейінгі афиналықтар мен мелиандықтар арасындағы келіссөздердің көркем бейнесі. Келіссөздерде афиналықтар өздерінің шабуылына моральдық негіз келтірмеді, керісінше, Афинаның Мелосқа өз мақсаттары үшін мұқтаж екенін және мелиандықтардың күреспей мойынсұнудан күте алатыны – тек өзін сақтау екенін тікелей айтты. Бұл саяси реализмдегі классикалық мысал ретінде оқытылады, соғыстағы елдің мүддесін жеке пайда мен тәжірибелік қанағаттандыру ынталандыратынын көрсетеді.
The siege of Melos occurred in 416 BC during the Peloponnesian War, which was a war fought between Athens and Sparta. Melos is an island in the Aegean Sea roughly east of mainland Greece. Though the Melians had ancestral ties to Sparta, they were neutral in the war. Athens invaded Melos in the summer of 416 BC and demanded that the Melians surrender and pay tribute to Athens or face annihilation. The Melians refused, so the Athenians laid siege to their city. Melos surrendered in the winter, and the Athenians executed the men of Melos and enslaved the women and children. This siege is best remembered for the Melian Dialogue, a dramatization of the negotiations between the Athenians and the Melians before the siege, written by the classical Athenian historian Thucydides. In the negotiations, the Athenians offered no moral justification for their invasion, but instead bluntly told the Melians that Athens needed Melos for its own ends and that the only thing Melians stood to gain in submitting without a fight was self preservation. It is taught as a classic case study in political realism to illustrate that selfish and pragmatic concerns motivate a country at war.
Өмірбаян
Пелопоннес соғысы б.з.д. 431 жылдан 404 жылға дейін жалғасты. Соғыс Пелопоннес одағы, яғни Спарта басшылығымен грек қалаларының одағы мен Афина басшылығымен Делиан одағы арасында өтті. Афинаның теңіз күші басым болғандықтан, Эгей теңізіндегі дерлік барлық аралдарды бақылап тұрды. Мелос Афина бақыламайтын Эгей теңізіндегі жалғыз маңызды арал болды. Мелос халқы дориандар, спартандықтармен бір этникалық топқа жатқан, бірақ Спарта империясынан тәуелсіз болды; ал афиналықтар иониялықтар еді. Жалпы, мелиандықтар соғыста бейтарапты сақтауға тырысты, алайда б.з.д. 428 және 425 жылдар аралығында мелиандықтардың кем дегенде жиырма мина күміс (шамамен 12,5 кг) спарталықтардың соғысқа жұмсалуына бергендігі туралы археологиялық дәлелдер бар. 426 жылы Афина Мелос ауылдарын шабуылдау үшін 2000 сарбаз жіберді, бірақ мелиандықтарды бағындыруға мәжбүрлеуге қол жеткізе алмады. 425 немесе 424 жылы Афина Мелостан он бес талант күміс (шамамен 390 кг) салық талап етті. Бұл сома трирема экипажының 15 айлық жалақысын төлеуге немесе 540 тонна бидай сатып алуға жететін, бұл 2160 адамды бір жыл бойы асырауға жеткілікті болатын. Мелос аралдарының салыстырмалы өлшемін ескерсек, бұл оның гүлденген арал екенін көрсетеді. Мелос төлеуден бас тартты.
The Peloponnesian War lasted from 431 to 404 BC. The war was fought between the Peloponnesian League, an alliance of Greek cities led by Sparta, and the Delian League, an alliance led by Athens. Athens had the superior navy and controlled nearly all the islands in the Aegean Sea. Melos was the only significant island in the Aegean Sea that Athens did not control. The people of Melos were Dorians, the same ethnic group as the Spartans, but they were independent of the Spartan empire; the Athenians were Ionians. In general, the Melians sought to remain neutral in the war, although there is archaeological evidence that sometime between 428 and 425 BC, the Melians donated at least twenty minas of silver (about 12½ kg) to the Spartan war effort. In 426 BC, Athens sent an army of 2,000 men to raid the Melian countryside, but the Melians would not be bullied into submission. In 425 or 424 BC, Athens demanded of Melos a tribute of fifteen talents of silver (roughly 390 kg). This sum could have paid the wages of a trireme crew for 15 months, or bought 540 metric tons of wheat, enough to feed 2,160 men for a year. Given the relative size of Melos, this suggests that it was a prosperous island. Melos refused to pay.
Қоршау
416 жылдың жазында Спартамен бітім шарты жасасқан Афина Мелосты бағындыру үшін кем дегенде 3400 сарбаздан тұратын әскер жіберді: 1600 ауыр жаяу әскер, 300 садақшы және 20 атты садақшы – барлығы Афинадан, сондай-ақ Делиан лигасының басқа қалаларынан 1500 ауыр жаяу әскер. Бұл әскерді тасымалдаған флотта 38 кеме болды: 30 кеме Афинадан, 6 кеме Хиостан және 2 кеме Лесбостан. Бұл жорықты генералдар Клеомед пен Тизиас басқарды. Афиналықтар аралда лагерь құрғаннан кейін, Мелос билеушілерімен келіссөздер жүргізу үшін елшілерді жіберді. Елшілер Мелостың Делиан лигасына қосылып, Афинаға салық төлеуін талап етті, әйтпесе құрылысқа ұшырайды деп ескертті. Мелиандықтар бұл талапты қабылдамады. Афиналықтар қаланы қоршауға алып, әскерінің көп бөлігін аралдан шығарып, басқа жердегі шайқастарға жөнелтті. Мелиандықтар бірнеше рет шабуыл жасап, бір сәтте афиналықтардың қатарының бір бөлігін басып алды, бірақ қоршауды бұза алмады. Жауап ретінде Афина Филократ басқаруымен күштер жіберді. Афиналықтарға Мелостағы сатқындар да көмектесті. Мелос қыс мезгілінде қарсылық көрсетуді тоқтатты.
In the summer of 416 BC, during a truce with Sparta, Athens sent an army of at least 3,400 men to conquer Melos: 1,600 heavy infantry, 300 archers, and 20 mounted archers all from Athens, plus 1,500 heavy infantry from other Delian League cities. The fleet that transported this army had 38 ships: 30 from Athens, 6 from Chios, and 2 from Lesbos. This expedition was led by the generals Cleomedes and Tisias. After setting up camp on the island, the Athenians sent emissaries to negotiate with the rulers of Melos. The emissaries demanded that Melos join the Delian League and pay tribute to Athens or face destruction. The Melians rejected the ultimatum. The Athenians laid siege to the city and withdrew most of their troops from the island to fight elsewhere. The Melians made a number of sorties, at one point capturing part of the Athenian line, but failed to break the siege. In response, Athens sent reinforcements under the command of Philocrates. The Athenians also had help from traitors within Melos. Melos surrendered in the winter.
Салдары
Афиналықтар ересек ерлерді өлімге кесті, ал әйелдер мен балаларды құлдыққа сатты. Содан кейін олар аралыққа 500 отарлаушысын орналастырды. 405 ж.б.д., Афина соғыста жеңіліске шалқая бастаған кезде, спарталық генерал Лисандр афиналық отарлаушыларды Мелостан қуды да, қоршаудан аман қалғандарды аралыққа қайтарды. Күніне дерлік тәуелсіз болған Мелос Спартаның иелігіне айналды, яғни ол Спарта гарнизонымен және әскери басшысымен (гармост) қамтылды. Мелиандықтар өздері бейтарап қала екенін және жау емес екенін, сондықтан Афинаның оларды басып алуға қажеттілігі жоқ екенін мәлімдеді. Афиналықтар, егер олар Мелостың бейтараптығы мен тәуелсіздігін қабылдаса, олардың беделі түсетінін айтты: олардың бағыныштылары Мелосты жалғыз қалдырғанын, оны басып алуға күші жетпегендіктен қалдырғанын ойлайтын болар еді. Мелиандықтар шабуыл басқа бейтарап грек мемлекеттерін қорқытып, Афинаға қарсы жау болып қалуы мүмкін екенін айтты. Афиналықтар материктегі басқа грек мемлекеттерінің осылай әрекет етуі екіталай екенін жауап берді, себебі олар еркін және тәуелсіз болғандықтан Афинаға қарсы қару көтеруге құштар емес. Афинаны алаңдатып отырғаны – олардың империясындағы олар басып алған наразы халықтардың көтерілісі, соның ішінде теңіз үстемдігіне нұқсан келтіруі мүмкін аралдар. Мелосты басып алу Афинаның күшін көрсетеді және бүліктердің алдын алады. Мелиандықтар мойынсұну ұят деп санайды. Афиналықтар мелиандықтарға мақтаныштарын жұтып қоюға кеңес берді, себебі олар теңдес күреске қатыспайды және жеңіліс құрып кетуге тең. Мелиандықтар афиналықтардың әлдеқайда күшті болғанына қарамастан, мелиандықтардың жеңіске жету мүмкіндігі бар екенін және олар өздерінің сәттілігін сынамағанына өкінетінін айтты. Афиналықтар мелиандықтардың жеңіске жету мүмкіндігі өте төмен екенін және жеңілістің салдары қорқынышты екенін ескеріп, үміттенуге болмайтынын жауап берді. Егер мелиандықтар қарсылық көрсетсе, олар жеңіліп, өздерінің ақылға сыймайтын оптимизміне қатты өкінетін болады. Мелиандықтар өздерінің моральдық тұрғыдан дұрыс екендіктеріне байланысты құдайлардың көмегіне ие болатынын мәлімдеді. Афиналықтар құдайлар араласпайды деп жауап берді, себебі күштілердің әлсіздерді басып алуы – табиғат заңы. Мелиандықтар спарталық туыстары оларды қорғауға келеді деп күтеді. Афиналықтар Спартаның Мелоста араласуға жеткілікті мүддесі жоқ екенін, Афинаның теңіз күші басым екенін атап өтті. Афиналықтар мелиандықтардың шындыққа көз жұмбайтынына таң қалды. Олар өздеріне күшті жаудың алдында мойынсұнудың ұят емес екенін, әсіресе олардың ұсынып отырған шарттарының ақылға қолайлы екенін қайталады. Мелиандықтар өз пікірлерін өзгертпеді және елшілерді сыпайылықпен жіберді.
The Athenians executed the adult men and sold the women and children into slavery. They then settled 500 of their own colonists on the island. In 405 BC, by which time Athens was losing the war, the Spartan general Lysander expelled the Athenian colonists from Melos and restored the survivors of the siege to the island. The once independent Melos became a Spartan territory, which would mean that it had a Spartan garrison and a military governor (a harmost). The Melians argue that they are a neutral city and not an enemy, so Athens has no need to conquer them. The Athenians counter that if they accept Melos' neutrality and independence, they would look weak: Their subjects would think that they left Melos alone because they were not strong enough to conquer it. The Melians argue that an invasion will alarm the other neutral Greek states, who will become hostile to Athens for fear of being invaded themselves. The Athenians counter that the other Greek states on the mainland are unlikely to act this way, because they are free and independent and thus loath to take up arms against Athens. What worries Athens is potential rebellions in its empire from disgruntled peoples they have already conquered, including islands that would threaten its dominance of the seas. Conquering Melos will demonstrate Athens' strength and discourage rebellions. The Melians argue that it would be shameful and cowardly of them to submit without a fight. The Athenians advise the Melians to swallow their pride because they are not facing a fair fight and defeat will mean annihilation. The Melians argue that though the Athenians are far stronger, there is still a chance that the Melians could win, and they will regret not trying their luck. The Athenians counter that the Melians should not indulge in hope when their odds of winning are so evidently faint, and the consequences of defeat so terrible. If the Melians resist, they will likely lose and come to bitterly regret their irrational optimism. The Melians argue that they will have the assistance of the gods because their position is morally just. The Athenians counter that the gods will not intervene because it is the natural order of things for the strong to dominate the weak. The Melians argue that their Spartan kin will come to their defense. The Athenians counter that the Spartans don't have enough at stake in Melos to risk an intervention, noting that Athens has the stronger navy. The Athenians express their shock at the Melians' lack of realism. They reiterate that there is no shame in submitting to an overwhelmingly stronger enemy, especially one who is offering reasonable terms. The Melians do not change their minds and politely dismiss the envoys.
Талдау
Фукидид Мелосты жаулап алудың мақсаты Афинаның күшін және қаталдығын көрсету, сондай-ақ оның аралдық аумақтарының көтеріліс жасауына мүмкіндік бермеу екенін түсіндірді. Бұл шараның көтерілістің алдын алуға қаншалықты тиімді болғаны белгісіз. Мелосты жаулап алғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, Сицилияға жасалған әскери жорықта Афина ауыр жеңіліске ұшырады, одан кейін империяның барлық аймақтарында көтерілістер басталды. Мелосты жаулап алудан қандай пайда болса да, Сицилиядағы апаттың салдарынан жойылды. Ғалымдар кейде Мелос шынымен бейтарап болған-болмағаны туралы пікірталас жүргізеді. Фукидид б.з.д. 426 жылы Никий шабуылынан кейін мелиандықтар "ашық жаулыққа" көшкенін жазды, бірақ Фукидидтің өзі де, сол дәуірдің басқа да жазушылары Мелостың Афинаға қарсы жасаған нақты қылмысын атаған жоқ. Археологиялық деректер Мелостың Спартаға ақша бергенін (кем дегенде 12,5 кг күміс) көрсетеді, бірақ бұл Никий шабуылына дейін немесе кейін болғандығы белгісіз. Эгей теңізіндегі аралдар Афинаға құнды салық түсімдерін әкелді, бірақ олардың портын бақылау одан да маңыздырақ болды. Сол кездегі соғыс кемелері (триремалар) азық-түлікпен қамтамасыз ету үшін өте аз сыйымдылыққа ие болды және экипаж үшін ұйықтауға орын болмады, сондықтан олар күнделікті азық-түлік сатып алу, тамақ дайындау және түнде лагерь құру үшін портта тоқтауға мәжбүр болды. Сондай-ақ, триремалардың теңізге төзімділігі төмен болғандықтан, олар жаман ауа-райынан қорғану үшін порты керек болды. Трирема әдетте күніне шамамен бір күн жүзе алатын, ал Афинадан Кіші Азияға саяхатқа жуық уақыт керек болды. Осылайша, Эгей теңізін бақылау үшін Афинаға өзінің флоттары үшін аралдардың порттарын бақылау қажет болды. Егер Мелос бейтарап болса, жау кемелері онда жабдықталып, қайта толықтана алатын, сондықтан оны басып алу Афинаның жауларына мұндай мүмкіндікті бермеуді қамтамасыз етті. Афиналықтар Пелопоннес соғысының алғашқы жылдарында және одан бұрынғы соғыстарда жеңілген жауларына мейірімділік көрсеткен. Мысалы, б.з.д. 429 жылы көтерілісші Потидея қаласын басып алғаннан кейін, афиналықтар тірі қалған потидеялықтарды аяп, оларға қаладан кетуге рұқсат берді. Соғыс ұзаққа созылған сайын, афиналықтар жеңілдік оларды әлсіз етіп, көтерілістерге ынталандырады деп ойлады. Афиналықтардың қатыгездігінің өсуі де Спартаның қатыгездігіне жауап болды, ол бастапқыда өте қатал болды. Атап айтқанда, б.з.д. 429 жылы Платаяда спартандықтар жасаған қырғыннан кейін афиналықтар өз тұтқындарын өлтіруді әдетке айналдырды. Дегенмен, мелиандықтардың қазасы грек әлемін, тіпті Афинаны да дүрліктірді. Афиналық ритор Изократ Афинаның жаулап алуларын қорғай отырып, Мелостағы қырғынды Афинаға қарсы басты сын ретінде атады, бірақ ол оның қажет болғанын және басқа соғысқан мемлекеттердің де осылай қатыгез болғанын айтты. Афиналық тарихшы Ксенофонт б.з.д. 405 жылы Спарта әскері Афинаға жақындаған кезде, Афина азаматтары спартандықтар оларға афиналық әскер Мелос тұрғындарына көрсеткен қатыгездікпен қарайтынынан қорқып, алаңдады. Мелиандықтар өте қатты аштыққа ұшырағаннан кейін ғана бағындырған деген деректер бар: "Мелиан аштығы" грек тіліне өте қатты аштықты білдіретін метафора ретінде енді. Бұл тіркес алғаш рет Аристофанның "Құстар" (б.з.д. 414 ж.) пьесасында кездеседі, және оның қолданылуы Византия дәуірінде де жалғасқан сияқты, өйткені ол 10 ғасырдағы Византия энциклопедиясы Судада айтылған. Б.з.д. 415 жылдың наурыз айында афиналық драматург Еврипид "Троялық әйелдер" атты пьесасын қойды, ол жаулап алынған қаланың тұрғындарының азаптарын көрсетеді. Мелос нақты аталмағанымен (ойын Троя соғысы туралы), көптеген ғалымдар оны Мелостағы қырғынға қатысты түсініктеме ретінде қарастырады, бірақ бұл күмәнді. Еврипид өзінің пьесасын Мелостың қоршауы басталғанға дейін дамытқан болуы мүмкін, ал оның құлағаннан кейін түзетулер жасауға бір-екі ай ғана уақыты болды. Еврипидтің афиналық көрермендерін ренжітуге батылы бармағаны да күмәнді, өйткені қойылымның өндіріс құны өте жоғары болды. Мелостың тағдыры Афина үкіметі немесе Мелостағы афиналық генералдар шешкені белгісіз. Афиналық оратор Андокидке қате атрибуцияланған тарихи сөйлеуде мемлекет қайраткері Алцибиадтың Афина үкіметінің алдында аман қалған мелиандықтарды құлдыққа түсіруді жақтағаны айтылады. Бұл жазбада жарлықтың шығарылған күні көрсетілмеген, сондықтан оны оқиғадан кейін жасалған зұлымдықтарды ақтау үшін қабылдаған болуы мүмкін. Фукидид өзінің еңбегінде мұндай жарлық туралы ештеңе айтпаған. Мелиандықтарға жасалған іс-әрекет кейде ежелгі әлемдегі геноцидтің мысалы ретінде қарастырылады.
Thucydides explained that the purpose of conquering Melos was to demonstrate the strength and sternness of Athens so as to discourage its island territories from rebelling. Whether it was effective at discouraging rebellion is uncertain. Just a few years after the conquest of Melos, Athens suffered a devastating defeat in a military expedition to Sicily, after which rebellions happened throughout the empire. Whatever benefit the conquest of Melos produced was wiped away by the disaster that happened in Sicily. Whether Melos was truly neutral is sometimes debated by scholars. Thucydides wrote that after the raid by Nicias in 426 BC, the Melians assumed "an attitude of open hostility", but neither Thucydides nor any other writer of the era mentioned any specific offence that Melos committed against Athens. There is archaeological evidence that Melos once donated some money to Sparta (at least 12½ kg silver), but it's uncertain whether this donation happened before or after the raid by Nicias. The islands of the Aegean Sea provided valuable tax revenue for Athens, but what was probably more vital was control of their ports. Warships of the era (triremes) could carry little in the way of supplies and had no sleeping space for the crew, and thus needed to stop in port on a daily basis to buy supplies, cook meals, and camp for the night. Triremes were also not particularly seaworthy and thus needed harbors to shelter from rough weather. A trireme could normally travel around in a day whereas a trip from Athens to Asia Minor is roughly Thus, in order to control the Aegean, Athens needed to control the islands' ports for its navy. If Melos was neutral, enemy ships could resupply there, so capturing it denied that to Athens' enemies. The Athenians had shown mercy to their defeated enemies in the earlier years of the Peloponnesian War, and in preceding wars. For instance, after putting down the rebellious city of Potidaea in 429 BC, the Athenians spared the surviving Potidaeans and allowed them to leave the city. As the war dragged on, the Athenians came to feel that leniency made them look weak and encouraged revolts. The rising brutality of the Athenians was also a response to Spartan brutality, which had been extreme from the beginning. In particular, it was after the massacre committed by the Spartans at Plataea in 429 BC that the Athenians habitually massacred their own prisoners. Even so, the massacre of the Melians shocked the Greek world, even in Athens. The Athenian rhetorician Isocrates, in his apologia for Athens' conquests, mentioned the massacre at Melos as a major point of criticism against Athens, but he argued that it was necessary and that the other warring states were just as brutal. The Athenian historian Xenophon wrote that in 405 BC, with the Spartan army closing in on Athens, the citizens of Athens worried that the Spartans would treat them with the same cruelty that the Athenian army had shown the Melians. There is circumstantial evidence that suggests that the Melians surrendered only after enduring extreme starvation: the expression "Melian famine" entered the Greek language as a metaphor for extreme starvation. The first known appearance of this phrase is in Aristophanes' play The Birds (414 BC), and its usage seems to have lasted well into the Byzantine era as it is mentioned in the Suda, a 10th century Byzantine encyclopedia. In March 415 BC, the Athenian playwright Euripides premiered a play called The Trojan Women, which explores the suffering of the inhabitants of a conquered city. Although Melos isn't explicitly mentioned (the setting is the Trojan War), many scholars regard it as a commentary on the massacre at Melos, but this is unlikely. Euripides was probably developing his play before the siege of Melos even began, and he had only a month or two after its fall to make revisions. It's also unlikely that Euripides would have dared to offend his Athenian audiences given how expensive the production was. It is uncertain whether the fate of Melos was decided by the government of Athens or the Athenian generals on Melos. A historical speech falsely attributed to the Athenian orator Andocides claims that the statesman Alcibiades advocated the enslavement of the Melian survivors before the government of Athens. This account gives no date for the decree, so it could have been passed to justify the atrocities after the fact. Thucydides made no mention of any such decree in his own account. The treatment of the Melians is sometimes considered an example of genocide in the ancient world.