Кіріспе

Финляндияның әскери тарихы, қазіргі Финляндия аумағында жүздеген жылдар бойы болған қарулы әрекеттерді қамтиды.

Тарихқа дейінгі дәуір

Финляндия алғаш рет шамамен б.з.д. 8300 жылы, соңғы мұз дәуірінен кейін қоныстандырылған. Тарихқа дейінгі соғыс туралы археологиялық деректер көбінесе толық емес, себебі, зор күшпен келген жарақаттардың іздерін сақтап қалған тарихқа дейінгі қаңқалар Финляндия топырағында сирек табылады. Қола дәуірінен бастап (б.з.д. 1500–500 ж.ж.) археологиялық жазбаларда жақсартылған қару-жарақтар, мысалы, соғыс балғалары мен қылыштар кездеседі. Осы кезеңде төбелік бекіністердің де болғаны туралы мәліметтер бар. Қарулар Рим темір дәуірінен (1 – 400 ж.ж.) бастап жиі табылған.

Орта ғасырлар

Финляндияға викингтердің шабуылдары Швециядағы бірнеше рун жазулары және белгісіз саға деректері арқылы ғана білінеді. Бір саға бойынша, кейін Норвегия королі болған Святой Олаф шамамен 1007/1008 жылдары Финляндияның оңтүстік-батысы саналатын аймаққа шабуыл жасаған. Ол Гердалер шайқасында жеңіліске ұшырады. 14 ғасырға дейін фин тарихы туралы мәліметтер өте аз. Дегенмен, археологиялық дәлелдер, мысалы, төбелік бекіністер, 12 және 13 ғасырлардың салыстырмалы түрде күйзелісті болғанын көрсетеді, себебі Швеция және Новгород мемлекеті солтүстік-шығыс Еуропаға өзінің ықпалын бірте-бірте таратып жатты. Швеция патшалығы Рим-католик дінін қолдады, ал Новгород – Шығыс православие мемлекеті болды. Орыс жылнамаларында 12 және 13 ғасырларда финдерге жасалған бірнеше шабуылдар туралы айтылады. Шведтер мен даниялықтар да финдерге қарсы жорықтар жасады. Кейінгі тарихнамада бұл операциялар "Крестовый походтар" деп аталды. Исландиялық Эгил сағасына сәйкес, скандинавтар мен (солтүстік) фенн халықтары 12 ғасырда карелиялықтардың шабуылдарына қарсы күштерін біріктірді. Карелиялықтар Новгородтың (қазіргі Ресейдің бір бөлігі) көмегімен Солтүстік Финляндия және Норвегияға қарай жылжыды. Кейбір деректерге сүйенсек, карелиялықтар 1187 жылы шведтердің Сигтуна қаласын қиратқан. 1251 жылы фин карелиялықтары тағы да норвегтерге қарсы күресті, ал 1271 жылы екі фин халқы – квендер мен карелиялықтар норвегтерге қарсы соғыстар мен шайқастарда Халогаландта (Халогаланд) бірігіп әрекет етті.

Финляндия Швецияның құрамында

Кейінгі бірнеше ғасырлар бойы қазіргі Финляндияда шведтердің кеңеюі және Швецияның нығайысы біртіндеп және баяу болды. Бұл финдер мен шведтер арасындағы тікелей соғыстар арқылы емес, финдердің өзара арасындағы түрлі деңгейдегі соғыстар мен шайқастар, батыстағы Хаме халқы сияқтылардың католик шведтерге көңіл білдіруі, ал шығыстағы, әсіресе карельдердің православиелік орыстармен ынтымақтастығы арқылы жүрді. Финдердің иеленген жерлеріне шведтердің кеңеюінің бастапқы ғасырлары, 16-ғасырға дейін және одан кейін де жалғасты, шведтердің ықпалы негізінен қазіргі Финляндияның оңтүстік-батыс аймақтарымен шектелді. Финдердің қоныстанған жерлері қазіргі Финляндия Республикасының шекарасынан асып кеткенін атап өту керек. Осы кеңею арқылы осы оңтүстік-батыс аймақтар швед мемлекетінің құрамына енді. 1323 жылдан 1809 жылға дейін Финляндия Швеция мемлекетінің ажырамас бөлігі болды, бастапқыда финдер мекендеген оңтүстік-батыс жерлерін қамтыды, бірақ уақыт өте келе шығысқа қарай кеңейді. Фин солдаттары Швецияның кем дегенде 38 соғысында қатысты, олардың барлығы швед патшалық отбасы ішіндегі билік күресіне немесе Швеция мен басқа елдер арасындағы күреске қатысты.

Финляндия Ұлы Герцогтығы

1808–1809 жылдардағы Фин соғысының нәтижесінде Финляндия 1917 жылғы 6 желтоқсанда тәуелсіздігін жариялағанға дейін Ресей империясының құрамындағы автономиялы Ұлы Финляндия Герцогтігіне айналды. Осы кезеңде фин әскері Ресейдің соғыстарына, мысалы, Қырым соғысына (1855 жылы француз және британ теңіз күштері Финляндияға шабуыл жасаған кезде) және Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысты.

Финляндия Республикасы

1917 жылдан бастап Финляндия тәуелсіз республика болып келді. Бұл кезең 1918 жылы Финляндия тәуелсіздік жариялағаннан кейін, қызылдар (коммунистер) мен ақтар (қызылдарға қарсы біріккен оңшыл, либералдық және орталық топтар) арасындағы азамат соғысымен басталды. Біріншілерін большевиктік Ресей, екіншілерін Германия империясы қолдады. Ақырында ақтар қызылдарды жеңіп шықты.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Кеңес Одағы 1939 жылғы 30 қарашада Финляндияға басып кірді, бұл Финляндияны аннексиялау мақсатымен Қысқы соғысты бастады. Кеңес Одағының оңай жеңіске жететіні күтілгенімен, Қызыл Армия адам және материалдық шығындарға ұшырады, ал Финляндияны жаулап алу әрекеті сәтсіз аяқталды. Соғыс 1940 жылғы 13 наурызда Мәскеу бейбіт шартының қол қойылуымен аяқталды, нәтижесінде Финляндия өзінің аумағының 9 пайызын Кеңес Одағына берді. 1941 жылғы маусымда Финляндия Кеңес Одағына қарсы шабуыл жасады, осымен Ұзақ соғыс басталды. Финляндия Қысқы соғыста жоғалтқан аумақтарын қайтарып алып, Шығыс Карелияны оккупациялады. 1944 жылғы маусымда Кеңес әскері Выборг-Петрозаводск операциясын бастады және Финляндияны басып алған аумақтарынан ығыстырды, бірақ финдер Тали-Ихантала шайқасынан бастап, 1944 жылғы тамызда Иломанци шайқасымен аяқталған жеңістер сериясымен шабуылды тоқтатты. Ұзақ соғыс Мәскеудегі келісім арқылы аяқталды. Мәскеу келісімінің шарттарына сәйкес, Финляндия неміс әскерін өз аумағынан шығаруға міндетті болды, бұл Лапландия соғысына әкеп соқты. Соғыс 1945 жылғы сәуірде аяқталды. Финдер Кеңес Одағының Финляндияны жаулап алу әрекеттеріне қарсы тұрып, Екінші дүниежүзілік соғыста астанасы оккупацияланбаған екі еуропалық елдің бірі болды (екіншісі – Кеңес Одағы).

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

Біріккен Ұлттар Ұйымы құрылғаннан кейін көп ұзамай фин әскери құрамалары – түрлі әскери қызметкерлер мен кеңесшілер – БҰҰ-ның көптеген бейбітшілік операцияларына қатыса бастады, 1956 жылы Суэц каналы дағдарысы кезіндегі Біріккен Ұлттар Ұйымының Төтенше күштерімен бастап. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Финляндияның қорғаныс стратегиясы сақтық пен дипломатияны қажет етті. Егер ірі қақтығыс болған жағдайда, Финляндия Қорғаныс күштерінің негізгі міндеті – шабуылдаушыларды тоқтатып тұру және эвакуациялық дәліз құру болар еді, көбінесе батысқа қарай, астана маңындағы халықты қауіпсіз жерге эвакуациялау үшін жеткілікті уақыт беру мақсатында. Суық соғыс кезінде әскерлердің қай бағыттан келетіні белгісіз болғандықтан, НАТО, Кеңес Одағы немесе көрші елдермен жағдайды шиеленістірмей, барлық мүмкіндіктерге дайындық жасау қажет болды. 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруіне жауап ретінде Финляндия соғыстан кейінгі бейтарап саясатына нүкте қойып, НАТО әскери одағына қосылуға ниетті екенін мәлімдеді. Финляндия 2023 жылдың 4 сәуірінде НАТО-ға қосылды.