Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Финляндияның әскери тарихы, қазіргі Финляндия аумағында жүздеген жылдар бойы болған қарулы әрекеттерді қамтиды.
The military history of Finland consists of hundreds of years of armed actions in the territory encompassing modern Finland.
Тарихқа дейінгі дәуір
Финляндия алғаш рет шамамен б.з.д. 8300 жылы, соңғы мұз дәуірінен кейін қоныстандырылған. Тарихқа дейінгі соғыс туралы археологиялық деректер көбінесе толық емес, себебі, зор күшпен келген жарақаттардың іздерін сақтап қалған тарихқа дейінгі қаңқалар Финляндия топырағында сирек табылады. Қола дәуірінен бастап (б.з.д. 1500–500 ж.ж.) археологиялық жазбаларда жақсартылған қару-жарақтар, мысалы, соғыс балғалары мен қылыштар кездеседі. Осы кезеңде төбелік бекіністердің де болғаны туралы мәліметтер бар. Қарулар Рим темір дәуірінен (1 – 400 ж.ж.) бастап жиі табылған.
Finland was first settled around 8300 BC, immediately after the last ice age. Archaeological evidence of prehistoric warfare is largely incomplete, primarily because prehistoric skeletons, which might bear traces of violent traumas, rarely survive in the Finnish soil. From the Bronze Age (1500–500 BC) onwards, improved weapons, such as battle axes and swords, are included in the archaeological record. There is also evidence of hill forts from the same time period. Weapons are common finds from the Roman Iron Age (1 A. D. – 400 A. D.) onwards.
Орта ғасырлар
Финляндияға викингтердің шабуылдары Швециядағы бірнеше рун жазулары және белгісіз саға деректері арқылы ғана білінеді. Бір саға бойынша, кейін Норвегия королі болған Святой Олаф шамамен 1007/1008 жылдары Финляндияның оңтүстік-батысы саналатын аймаққа шабуыл жасаған. Ол Гердалер шайқасында жеңіліске ұшырады. 14 ғасырға дейін фин тарихы туралы мәліметтер өте аз. Дегенмен, археологиялық дәлелдер, мысалы, төбелік бекіністер, 12 және 13 ғасырлардың салыстырмалы түрде күйзелісті болғанын көрсетеді, себебі Швеция және Новгород мемлекеті солтүстік-шығыс Еуропаға өзінің ықпалын бірте-бірте таратып жатты. Швеция патшалығы Рим-католик дінін қолдады, ал Новгород – Шығыс православие мемлекеті болды. Орыс жылнамаларында 12 және 13 ғасырларда финдерге жасалған бірнеше шабуылдар туралы айтылады. Шведтер мен даниялықтар да финдерге қарсы жорықтар жасады. Кейінгі тарихнамада бұл операциялар "Крестовый походтар" деп аталды. Исландиялық Эгил сағасына сәйкес, скандинавтар мен (солтүстік) фенн халықтары 12 ғасырда карелиялықтардың шабуылдарына қарсы күштерін біріктірді. Карелиялықтар Новгородтың (қазіргі Ресейдің бір бөлігі) көмегімен Солтүстік Финляндия және Норвегияға қарай жылжыды. Кейбір деректерге сүйенсек, карелиялықтар 1187 жылы шведтердің Сигтуна қаласын қиратқан. 1251 жылы фин карелиялықтары тағы да норвегтерге қарсы күресті, ал 1271 жылы екі фин халқы – квендер мен карелиялықтар норвегтерге қарсы соғыстар мен шайқастарда Халогаландта (Халогаланд) бірігіп әрекет етті.
Viking attacks on Finland are indicated only by a couple of runic inscriptions in Sweden, as well as some uncertain saga sources. According to one saga, Olaf the Holy, later a King of Norway, made an attack on a country that has often been interpreted as south western Finland around the years 1007/8. He was defeated in the Battle at Herdaler. Before the 14th century Finnish history is very poorly documented. However, archaeological evidence, for example hill forts, suggests that the 12th and 13th centuries were relatively restless, as Sweden and the Russian state of Novgorod were slowly spreading their dominance in Northeastern Europe. The Swedish kingdom championed Roman Catholic Christianity, whereas Novgorod was an Eastern Orthodox state. Several raids and attacks against the Finns are mentioned in Russian chronicles during the 12th and 13th centuries. Both Swedes and Danes made offensives against the Finns. These operations were dubbed as "Crusades" in later historiography. According to the Icelandic Egil's Saga, the Norse and the (Northern) Fennic people united their forces, apparently during the 12th century, against attacks by the Karelians who—with the assistance of Novgorod (part of today's Russia)—made advances towards Northern Finland and Norway. According to some sources, the Karelians destroyed the Swedish town of Sigtuna in 1187. In 1251 the Finnish Karelians again fought against the Norwegians, and in 1271 the two Finnish peoples, the Kvens and the Karelians, cooperated in wars and battles against the Norwegians in Hålogaland (Haalogaland).
Финляндия Швецияның құрамында
Кейінгі бірнеше ғасырлар бойы қазіргі Финляндияда шведтердің кеңеюі және Швецияның нығайысы біртіндеп және баяу болды. Бұл финдер мен шведтер арасындағы тікелей соғыстар арқылы емес, финдердің өзара арасындағы түрлі деңгейдегі соғыстар мен шайқастар, батыстағы Хаме халқы сияқтылардың католик шведтерге көңіл білдіруі, ал шығыстағы, әсіресе карельдердің православиелік орыстармен ынтымақтастығы арқылы жүрді. Финдердің иеленген жерлеріне шведтердің кеңеюінің бастапқы ғасырлары, 16-ғасырға дейін және одан кейін де жалғасты, шведтердің ықпалы негізінен қазіргі Финляндияның оңтүстік-батыс аймақтарымен шектелді. Финдердің қоныстанған жерлері қазіргі Финляндия Республикасының шекарасынан асып кеткенін атап өту керек. Осы кеңею арқылы осы оңтүстік-батыс аймақтар швед мемлекетінің құрамына енді. 1323 жылдан 1809 жылға дейін Финляндия Швеция мемлекетінің ажырамас бөлігі болды, бастапқыда финдер мекендеген оңтүстік-батыс жерлерін қамтыды, бірақ уақыт өте келе шығысқа қарай кеңейді. Фин солдаттары Швецияның кем дегенде 38 соғысында қатысты, олардың барлығы швед патшалық отбасы ішіндегі билік күресіне немесе Швеция мен басқа елдер арасындағы күреске қатысты.
During the several following centuries, a gradual and slow process of Swedish expansion in today's Finland and the consolidation of Sweden took place, not through wars fought between the Finns and the Swedes, but rather by various levels of wars and skirmishes between the Finns themselves, others—in the west, such as the people of Häme—sympathising with the Catholic Swedes, and others—in the eastern parts, particularly the Karelians—cooperating with the Orthodox Russians. During the initial centuries of Swedish expansion into the ancestral territories of the Finns, which lasted until the 16th century and beyond, the Swedish influence was primarily limited to the southwestern regions of what is now Finland. It's important to note that the lands inhabited by the Finns extended beyond the present day borders of the Republic of Finland. These southwestern areas had been incorporated into the Swedish realm through this expansion. From 1323 until 1809, Finland was officially an integral part of the Swedish Realm, including first only the south western lands inhabited by the Finns but expanding east as time went by. Finnish soldiers fought in at least 38 known wars of Sweden, all of them having something to do with either power struggles within the Swedish royal family or struggles between Sweden and other nations.
Финляндия Ұлы Герцогтығы
1808–1809 жылдардағы Фин соғысының нәтижесінде Финляндия 1917 жылғы 6 желтоқсанда тәуелсіздігін жариялағанға дейін Ресей империясының құрамындағы автономиялы Ұлы Финляндия Герцогтігіне айналды. Осы кезеңде фин әскері Ресейдің соғыстарына, мысалы, Қырым соғысына (1855 жылы француз және британ теңіз күштері Финляндияға шабуыл жасаған кезде) және Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысты.
As a result of the so called Finnish War of 1808–1809 Finland became an autonomous Grand Duchy of Finland in the Russian Empire until Finland's declaration of independence on December 6, 1917. During that period the Finnish army participated in the wars of Russia, such as the Crimean War—during which, in 1855, the French and the British navies attacked Finland—and the First World War.
Финляндия Республикасы
1917 жылдан бастап Финляндия тәуелсіз республика болып келді. Бұл кезең 1918 жылы Финляндия тәуелсіздік жариялағаннан кейін, қызылдар (коммунистер) мен ақтар (қызылдарға қарсы біріккен оңшыл, либералдық және орталық топтар) арасындағы азамат соғысымен басталды. Біріншілерін большевиктік Ресей, екіншілерін Германия империясы қолдады. Ақырында ақтар қызылдарды жеңіп шықты.
From 1917 on Finland has been an independent republic. This period started with the Finnish Civil War in 1918, between the Reds (communists) and the Whites (mixed right wing, liberal and centrist groups allied against the Reds), soon after Finland's declaration of independence. The former were supported by Bolshevik Russia, and the latter by the German Empire. The Whites eventually defeated the Reds.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Кеңес Одағы 1939 жылғы 30 қарашада Финляндияға басып кірді, бұл Финляндияны аннексиялау мақсатымен Қысқы соғысты бастады. Кеңес Одағының оңай жеңіске жететіні күтілгенімен, Қызыл Армия адам және материалдық шығындарға ұшырады, ал Финляндияны жаулап алу әрекеті сәтсіз аяқталды. Соғыс 1940 жылғы 13 наурызда Мәскеу бейбіт шартының қол қойылуымен аяқталды, нәтижесінде Финляндия өзінің аумағының 9 пайызын Кеңес Одағына берді. 1941 жылғы маусымда Финляндия Кеңес Одағына қарсы шабуыл жасады, осымен Ұзақ соғыс басталды. Финляндия Қысқы соғыста жоғалтқан аумақтарын қайтарып алып, Шығыс Карелияны оккупациялады. 1944 жылғы маусымда Кеңес әскері Выборг-Петрозаводск операциясын бастады және Финляндияны басып алған аумақтарынан ығыстырды, бірақ финдер Тали-Ихантала шайқасынан бастап, 1944 жылғы тамызда Иломанци шайқасымен аяқталған жеңістер сериясымен шабуылды тоқтатты. Ұзақ соғыс Мәскеудегі келісім арқылы аяқталды. Мәскеу келісімінің шарттарына сәйкес, Финляндия неміс әскерін өз аумағынан шығаруға міндетті болды, бұл Лапландия соғысына әкеп соқты. Соғыс 1945 жылғы сәуірде аяқталды. Финдер Кеңес Одағының Финляндияны жаулап алу әрекеттеріне қарсы тұрып, Екінші дүниежүзілік соғыста астанасы оккупацияланбаған екі еуропалық елдің бірі болды (екіншісі – Кеңес Одағы).
The Soviet Union invaded Finland on 30 November 1939, starting the Winter War, with the goal of annexing Finland. An expected easy Soviet victory instead saw the Red Army suffer severe losses in men and materiel, and the attempt to conquer Finland failed. The war ended on 13 March 1940 with the signing of the Moscow Peace Treaty in which Finland ceded 9% of its territory to the Soviet Union. Finland invaded the Soviet Union in June of 1941, initiating the Continuation War. Finland retook territory lost in the Winter War and proceeded to occupy East Karelia. The Soviets launched the Vyborg–Petrozavodsk offensive in June 1944 and drove Finland out of the territory it had taken, but the Finns halted the offensive with a string of victories, beginning with the Battle of Tali Ihantala and ending with the Battle of Ilomantsi in August 1944. The Continuation War ended with the Moscow Armistice. As part of the Moscow Armistice, Finland was obliged to drive out the Germans from Finnish territory, in what became the Lapland War. The war ended in April of 1945. The Finns successfully resisted Soviet attempts to conquer Finland, making Finland one of two combatant continental European countries in World War II not to have its capital occupied (the other being the Soviet Union).
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең
Біріккен Ұлттар Ұйымы құрылғаннан кейін көп ұзамай фин әскери құрамалары – түрлі әскери қызметкерлер мен кеңесшілер – БҰҰ-ның көптеген бейбітшілік операцияларына қатыса бастады, 1956 жылы Суэц каналы дағдарысы кезіндегі Біріккен Ұлттар Ұйымының Төтенше күштерімен бастап. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Финляндияның қорғаныс стратегиясы сақтық пен дипломатияны қажет етті. Егер ірі қақтығыс болған жағдайда, Финляндия Қорғаныс күштерінің негізгі міндеті – шабуылдаушыларды тоқтатып тұру және эвакуациялық дәліз құру болар еді, көбінесе батысқа қарай, астана маңындағы халықты қауіпсіз жерге эвакуациялау үшін жеткілікті уақыт беру мақсатында. Суық соғыс кезінде әскерлердің қай бағыттан келетіні белгісіз болғандықтан, НАТО, Кеңес Одағы немесе көрші елдермен жағдайды шиеленістірмей, барлық мүмкіндіктерге дайындық жасау қажет болды. 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруіне жауап ретінде Финляндия соғыстан кейінгі бейтарап саясатына нүкте қойып, НАТО әскери одағына қосылуға ниетті екенін мәлімдеді. Финляндия 2023 жылдың 4 сәуірінде НАТО-ға қосылды.
Soon after the birth of the United Nations, Finnish military troops—including various types of military personnel and advisers—started participating in many UN peacekeeping operations, beginning in 1956 with the United Nations Emergency Force at the Suez Crisis. Defense strategy in Finland after World War II required tact and diplomacy. In the event of major hostilities, The Finnish Defence Forces basically needed to hold off attackers and establish an evacuation corridor, most likely to the West, just long enough for the population center in the areas surrounding the capital to evacuate to safety. Because it was not clear from which direction troops might come during the Cold War, it was necessary to train for all possibilities without antagonizing NATO, the Soviet Union, or neighboring countries. In response to the 2022 Russian invasion of Ukraine, Finland announced that it would apply to join the NATO military alliance, ending its postwar policy of neutrality. Finland joined NATO on April 4, 2023.