Кіріспе

Британдық сәулетші Уильям Хоскинг (1800 жылғы 26 қараша – 1861 жылғы 2 тамыз) – ағылшын жазушысы, лекция оқыған оқытушысы және сәулетші, Виктория дәуірінде Лондонның өсіп-дамуына зор үлес қосты. Ол Лондон Король колледжінің сәулет кафедрасының алғашқы профессоры атанды және осы мамандықты қала құрылысы, азаматтық инженерия, тарих және ежелгі ескерткіштермен ғылыми тұрғыдан байланыстырды.

Тәрбие және алғашқы жазбалары

Хоскинг Девондағы Бакфастли қаласында жүн өндірушінің ұлы болып дүниеге келді. 1809 жылы ол ата-анасымен бірге Жаңа Оңтүстік Уэльске көшіп барды (ол 1901 жылы Австралия федерациясына қосылды), онда оның әкесі, Девондағы бизнес мүдделері нашарлағандықтан, үкіметтік қызметке қабылданды. Осы жерде Хоскингтің сәулет өнеріне қадамы басқанын көріп, геодезист және құрылысшының шәкірті болды. 1819 жылы ол Англияға одан әрі білім алу үшін оралғанда, бұл мамандыққа деген қызығушылығы сақталды және Веслиан дін қызметкері, кейіннен сәулетші болған Уильям Дженкинстің шәкірті болды. 1820-ші жылдардың басында Хоскинг шәкірттік мерзімін аяқтап, Италияны қоса алғанда, Оңтүстік Еуропаға саяхат жасады; негізінен Дженкинстің ұлы Джонмен бірге өнер мен сәулетті зерттеу үшін. Бұл оның Корольдік академияда суреттерін көрсетуіне (оның ішінде "Агригентумдағы Конкорд ғибадатханасы" және "Пейстумдағы Нептун ғибадатханасы") және оның алғашқы кітабына материал жинауына әкелді: "Италиядағы әртүрлі мұражайлар мен ғимараттардағы түпнұсқалардан алынған грек, рим және итальяндық сәулеттік және басқа да әшекейлер таңдауы", ол 1827 жылы жарық көрді. Мұндай ғылыми еңбектерінің нәтижесінде 1830 жылы ол Антикварлар қоғамының мүшесі болып сайланды. Осы шамада "Британ энциклопедиясы" оған "Архитектура" және "Құрылыс" тарауларын жазуды тапсырды, кейіннен олар "Қалаларды сумен қамтамасыз ету" тарауымен толықтырылды. Оның антикалық заттарға деген қызығушылығы – әсіресе тарихи ғимараттардың сәулеттік егжей-тегжейлерін зерттеуге ден қоюы – Корольдік тарихи қоғамның алғысы болған Камден қоғамына мүшелігімен күшейді. Шындығында, тарихи дәлдік Хоскингтің сәулетке деген көзқарасының негізгі қағидасы болды, ол тарихи элементтерді тиісті пропорцияда үйлестіруге тырысты. Бұл тарихи егжей-тегжейге назар аудару, құрылыс техникасын жақсартуға (мысалы, өртке төзімділік, ылғалдан қорғау және қазіргі кезде құрылыс бақылауы деп аталатын азаматтық инженерлік саласының басқа да аспектілері) деген қамқорлықпен біріктірілді.

Көпірдің құрылысы

1830 жылдардың басына таман Хоскинг ғимараттар мен құрылыс өнері мен ғылымында жеткілікті беделге ие болды, бұл оған жаңа Бирмингем, Бристоль және Темза қосылыс теміржол компаниясымен (Батыс Лондон теміржолы) Grand Junction Canal (қазіргі Grand Union Canal) Паддингтон тармағынан автомобиль жолын өткізу үшін әсерлі жобаны жасау бойынша келісім жасауға мүмкіндік берді; екі канал да сол кезде жаңа салынған теміржолдың үстінен өтті. Оның осы құрылысты жобалаудағы табысы көп талқыланды және 1835 жылы Британдық архитекторлар институтының (қазіргі Корольдік Британдық архитекторлар институты, RIBA) мүшесі болып сайлануына көмектесті. Осыдан кейін Хоскинг көпірлерді жобалауға деген қызығушылығын одан әрі дамытты, бірақ көбінесе академиялық тұрғыдан, сондай-ақ өртке төзімділік, ылғалды болдырмау сияқты ғимараттарды салуға байланысты басқа да қызығушылықтарды зерттеді, бұл оның азаматтық инженерия және архитектура салаларында білікті екенін көрсетті.

Конгрегационалистердің конфессиялық емес зираты

1839 жылы Хоскинг жаңа құрылған Абни Парк зират компаниясымен ғимараттарды жобалау және Лондон қаласына арналған ландшафтық саябақ зиратының жоспарын жасау үшін таңдалды. Зираттың барлық бөлігі дінге немесе конфессияға қарамастан, кез келген адамды жерлеуге ашық болатын. Абни Парк зиратын ашудың мақсаты – Еуропадағы тұңғыш толыққанды діни емес бақ зиратын құру болатын. Хоскингтің міндеті – зират ғимараттарының дизайны арқылы көму реформасының жаңа либералды бағытын көрсету, сонымен қатар зираттың тарихи саябақ ортасын толықтыру, онда керемет арборетум мен білім беру институты құрылатын еді. Хоскингтің ғимараттарына сәйкес ландшафтты Джордж Лоддиджес жобалады және көшеттер отырды. Зират периметрінде Джон Лудонның «бақшалық» стиліне ұқсас, бірақ қарапайым нұсқасы пайда болды, ал кең аумақ табиғи және жартылай орманисты қалды, бұл Америкадағы ауылдық зираттар идеясын еске түсірді, бірақ бұл пейзаж адамның әрекетінен әлі де көптеп сақталған елдерде мүмкін болатын. Лудон Абни Парк зиратына өте риза болды, себебі ол білім беру паркін, жалпы жұртшылыққа тегін ашық арборетуммен бірге ұсынды, ол бұл мәселе бойынша Лондон маңында үгіт жүргізген. Хоскингтің клиенттері, Абни Парк зиратының негізін қалаушы және белсенді компания хатшысы Джордж Коллисон II басқарымында, онымен бірге Сток Ньюингтон зиратының бірегей дизайнын жасады. Коллисон Хоскингтің жоспары мен архитектуралық стилі зираттың негізгі идеяларын көрсететіндей болуы керек деген пікірге келді, яғни бұл 19 ғасырдың алғашқы бақ зираты екенін, ол Парламент актісімен бекітілмеген және діни емес сипатқа ие болған, сонымен қатар білім беру және қоғамдық мақсаттар үшін кеңістіктерді және дизайнды қосуға мүмкіндік берген. Хоскингтің ғимараттары ландшафтқа құрмет көрсетуі керек еді, себебі бұл жерде, басқа зираттардан айырмашылығы, жерді жерлеу үшін пайдалану басқа да мақсаттарға жетудің ыңғайлы тәсілі ретінде қарастырылды. Зираттың негізін қалаушылардың барлығы Абни Парк ландшафтына қызығушылық пен құрметті сақтауға және ынталандыруға ұмтылған конгрегациялисттер болды, олар осы ландшафт Исаак Уотс және леди Мэри Абнидің естелігін еске түсіретіндей болды. Зираттың басшылары жерлеу ақысы осы романтикалық мақсатқа жетуге жеткілікті қаржыны қамтамасыз етеді деп үміттенді. Норвичтегі Розарий зираты діни емес тәсілдің кейбір элементтерін бастағанмен, ол толыққанды үлгі бола алмады (19 ғасырдың соңына дейін діни емес шіркеуді жобалауда ешқандай прогресс болған жоқ). Сол сияқты, басқа зираттар да осы уақытқа дейін «діни емес» терминін толыққанды қолдана алмады, оларда діни емес кіреберіс ложалары немесе шіркеулер болған жоқ. Осылайша, Хоскингтің міндеттемесі күнінде, ол шабыттанған толыққанды діни емес зират ғимараттарының еуропалық архитектуралық стилі болған жоқ. Сондықтан Хоскингтің міндеттемесі жаңа және амбициялық болды. Оның дизайны үшін Жаңа әлемде, Бостон маңындағы Маунт-Оберн зиратында жартылай дамыған үлгілерден басқа ешқандай ұқсас модель болған жоқ.

Мысырлық қайта жаңғыру ғибадатханасы және ерте готика қайта жаңғыру шіркеуі

Абыни паркі жобасының көріктілігін іске асыру үшін Хоскингке египеттік қайта жаңғыру стиліндегі кіреберіс ансамблін жобалау тапсырылды, ол мұқият зерттелген ғибадатханалардан (солтүстік және оңтүстік бөлімдерімен) тұратын, әсерлі пилон, қақпа және қоршаулармен толықтырылды. Бұл Еуропалық сәулетте зират ғимаратының (ескерткіштер мен қақпалар емес) «египеттік қайта жаңғыру» стилінде жобаланып салынған алғашқы мысалы болды. Бұл сондай-ақ зират алдындағы бөліктерді осы стильде салынған Еуропадағы алғашқы мысал еді. Бұрын бұл стиль тек зират дизайнындағы естелік ескерткіштерде, бір уақытша фасад схемасында (Маунт-Оберн зиратында) және Шеффилдтегі шағын конформист емес зираттың қабырғасындағы қақпада қолданылған. Август Пугин (1812–52) батыс христиандық стильдерден бас тарту себебімен стильді мақұлдамады және осындай ойлы адамдар арасында дау тудырды, бірақ басқалар Абыни паркіндегі батыл және жаңа дизайнға таң қалды және «египеттік қайта жаңғыруды» одан әрі дамыту керек деген қорытындыға келді, бірақ көбінесе таза стильдік себептермен. 1939 жылы Стивен Гирри оны Highgate зиратындағы Египеттік даңғылға кіреберісте қолданды, ал 1842 жылы, Абыни паркі ашылғаннан кейін екі жыл өткен соң, General Cemetery Company кеңесінің мүшесі, архитектор Томас Уилсон египеттік стильде толық аяқталатын ең болашақ зират дизайнын жариялауға мүмкіндік алды. Оның ұсынысы – «Метаполитен қабірі» – Санкт-Пол соборынан биік, шамамен 250 000 катакомбасы бар, шамамен жүз деңгейде орналасқан, Примроуз төбесіндегі кірпіш және граниттен жасалған пирамида, шыңында қоғамдық обсерваториясы бар! Өкінішке орай, ол қажетті қолдауды алмады, ал Хоскингтің Абыни паркіне кіреберісі және Гирридің Египеттік даңғылы зират дизайнында египеттік стилді кең ауқымда қолданудың жалғыз табысты мысалы болып қала береді. Хоскингтің шеберлігі египеттік қайта жаңғыру стиліндегі ғибадатханалардың ложаларын және алдыңғы жағын мұқият жоспарлау мен егжей-тегжейлі сипаттауда ғана емес, сонымен қатар бірегей және әсерлі зират шапкішін жобалауда да көрінді. Бұл Абыни паркі шапкіші Еуропадағы және, мүмкін, әлемдегі алғашқы конфессиялық емес зират шапкіші болуы керек еді (өйткені оның «қарындас» шапкіші Маунт-Обернде кейінірек салынды). Хоскингтің шапкіші де, оның сәнді кіреберісінің ұлылығы мен түпнұсқалығына нұқсан келтірмей, бірегей дизайн ретінде өзінің ерекшелігін көрсетуі керек еді. Кіреберіс сияқты, Хоскинг бұл міндетті де түпнұсқалықпен және архитектура туралы таң қалдыратын кең біліммен орындады. Ол көп саяхаттағандықтан және антиквариатқа қызығушылық танытқандықтан, дәстүрлі британдық архитектура және готикалық қайта жаңғыру көздерінен асып түсе алды. Оның дизайны туралы толық ақпаратты Абыни паркі шапкіші туралы жазбадан табуға болады, ол Dissenting Gothic стилінің ерте мысалы болып табылады.

Король колледжінің профессоры

Лондон Корольдік колледжінің ұраны "Sancte et sapienter" – "Қасиеттілікпен және даналықпен". 1829 жылы құрылған. К.к. веб-сайты: http://www.kcl.ac.uk

Хоскингтің Abney Park-тағы жұмысы маңызды жақтастармен қатар сыншылардың да назарын аударды. Оның архитектуралық дизайнға қатысты әдісі, кез келген егжей-тегжейі академиялық тұрғыдан зерттелген, діни емес идеяға деген түсінігі және арборетуммен толыққанды білім беру ландшафты Лондондағы айналаға болашақ ландшафт және ғимарат дизайны үшін үлгілі стандартты қойды. 1840 жылы Хоскингтің архитектуралық практиканы дамытуға қосқан үлесін мойындап, оған Корольдік колледждің "Құрылыс өнері" бойынша алғашқы профессорлық қызметі ұсынылды, кейіннен бұл мамандықтың жаңалығын және академиялық пән ретінде қалыптасуын жақсырақ бейнелеу үшін "Архитектура қағидалары мен практикасы" деп өзгертілді. Хоскингтің оқыту әдісі оның осы аттас жаңа кітабында, "Архитектура қағидалары мен практикасы" (1842) құралында баяндалған. Оның Корольдік колледжге тағайындалуы либералды, діни емес көзқарастарды ұстанатындар үшін үлкен жетістік болды, себебі университет "құдайсыз" UCL-ге қарсы жоғары шіркеудің жауабы ретінде құрылған еді. Корольдік колледж бұл өткенге қарайтын діни көзқарастан тек бірте-бірте бас тарды, ол уақыт өте келе өткен дәуірге тән деп есептелді.

Британдық сәулетшілер институты

Хоскинг 1842-1843 жылдары Британдық сәулетшілер институтының кеңесінде қызмет етті және сол кездің стандартты еңбегіне үлес қосты: «Тас, темір, ағаш және сымнан жасалған көпірлердің теориясы, практикасы және сәулеті; ілгіштік принципі бойынша мысалдармен» (1843). Бұл көп томдық еңбек сол заманда көпір салу жөніндегі ең толық кітап саналды. Суретте көрсетілген көптеген көпірлер қазір жойылды, мысалы, Мэриленд штатындағы Патапско өзені үстіндегі ұзын, жабық көпір. Ал басқалары, оның ішінде лондондық көпірлер әлі де сақталып қалған. Бүгінде бұл кітап маңызды және бірегей ақпарат көзі болып табылады. Елуден астам болатқа түсірілген гравюралық тақталар ашылатын, олардың кейбіреулері өте үлкен, ал кейбіреулері екі футтан астам ұзындықта.

Ғибадатхана мен часовняның дизайны

Шамамен эпикалық көпір кітабына үлес қосып жатқанда, Хоскинг пен ортағасырлық антиквари Джон Бриттонға Бристольдің Вестриясы XIII ғасырдағы кеңінен танымал Сент-Мэри Редклифф шіркеуінің құрылысы туралы есеп беру тапсырылды. Бұл зерттеулер шіркеуді қалпына келтіруге шақыруға дайындық болды. Хоскингтің үлесі Вестрияның шақыру жарияланымдарында тіркелген: «Сент-Мэри шіркеуін қалпына келтіру, Редклифф, Бристоль: викарийдің, шіркеу күзетшілерінің және Вестрияның үндеуі; Бритон және Хоскинг мырзалардың есептерінің тұжырымдамасымен, сондай-ақ шіркеудің жоспары мен суреттері, Рев. М. Р. Уиш және т.б., 1842 жыл». 1840 жылдардың басында Хоскинг Лондонның шығысындағы Попларда Троица тәуелсіз шіркеуін де жобалады (1840 1). Ол өзінің әсем классикалық фасадымен, грек және итальяндық Ренессанс стильдерінің үйлесімімен көше көрінісіне ерекше көзге түсті. Өкінішке орай, бұл ғимарат (сонымен қатар Троица шіркеуі, Троица қауымдық шіркеуі және оның меценаты, кеме жасаушы Джордж Гриннің атымен Грин шіркеуі деп те аталады) Шығыс Индия док жолы мен Огаста көшесінің қиылысында қазір тұрған жоқ. Ол 1944 жылы Шығыс Лондондағы бомбалау кезінде қирады. Оның орнына келген жаңа ғимарат (Жаңа Троица қауымдық шіркеуі) өте заманауи стильде салынды және 1951 жылғы Ұлыбритания фестиваліндегі «Тірі сәулет көрмесінің» бөлігі болды, ол Лансбери иелігіндегі жаңа ауданда өткізілді. Әлденең бақытымызға орай, ескі шіркеудің қоңырауы сақталды, бомбадан кейін құтқарылып, қайта құйылды және жөнделді, содан кейін жаңа шіркеуге орнатылды.

Британ мұражайы

1830 және 1840 жылдары Британдық мұражай кеңінен қайта құрылды. Бірақ, жұмыс барысында мұражай жинақтары мен кітапханасына қоғамдық қызығушылықты бекітілген жобалар шегінде толыққанды қамтамасыз ету мүмкін емес екені анық болды. 1848 жылы барлық мәселені зерттеу үшін Корольдік комиссия тағайындалды, ал 1849 жылы ашық ішкі ауланы көрме алаңына айналдырудың әртүрлі жоспарлары ұсынылды, соның ішінде Хоскингтің Римдегі Пантеон үлгісіндегі дөңгелек галереяға арналған жобасы. Хоскингтің ұсынысы дизайн тұжырымдамасының және сапасының арқасында кәсіби мақтауға ие болды; оның жобасы келесі жылы The Builder журналында жарияланды. Сондықтан, мұражай төртбұрышты ғимаратты күмбезбен, дөңгелек жоспармен және оның жобасын ерекшелендіретін басқа да ерекшеліктермен салуға кіріскенін білгенде ол қатты таң қалды, бірақ бұл жобаға авторлық құқығын беруді көздемеді. 1850 жылдары профессор жасаған бір ғана архитектуралық жоба ғимарат салынуына әкелді. Ол – Канон көшесінің оңтүстік жағындағы Беренс мырзаның кеңсесі. Хоскинг шамалы ашуланып, өзінің алаңдаушылықтарын кітабында жазды: «Британдық мұражайға оқу залының жаңа қосылысы туралы бірнеше ойлар; жоспарлармен, кескіндермен және басқа да иллюстрациялық материалдармен» (Лондон: Стэнфорд, 1858), оның мақсаты – оқиғаны өзінің көзқарасынан дұрыс баяндау болатын. Ол бұл плагиаттың айқын мысалы екенін және бұл жобаның бастапқыда галерея емес, оқу залы үшін жасалғандықтан, кейбір өзгерістер қажет болғанымен, нәтиже күтілгендей жақсы болмағанын егжей-тегжейлі түсіндірді: «Олардың күмбезді бөлмесі қаншалықты сәнді емес» деп сарказмдады Хоскинг. Мұражай Хоскингтің бастапқы конкурстық жобасы олардың соңғы шешіміне елеулі әсер еткенімен келіспеді. Алғашқы идеяның құрметі кітапханашы Паницциге тиесілі болды, ол сәулетші немесе кітапханашы ретінде білікті болмаса да, өте ықпалды және жақсы байланыстарға ие болды, себебі ол лорд-канцлер болған лорд Брагтонның қолдауында болды. Паницци мұражайдың бұрынғы архитекторы сэр Роберт Смиркінің ұлы Сидней Смиркінің қызметін пайдаланды. Хоскингтің даулы кітабы жарық көргеннен кейін Паницци мен Смирке дизайнға олардың үлесі туралы ашық пікірталас тудырды, сол кезде Сидней Смирке Паницци бастапқыда «жатық, төмен ғимаратты» ұсынғанын және ол Паницциді күмбезді дөңгелек дизайнның артықшылықтарына көндіргенін мәлімдеді. Хоскинг, ертеректе «ашық» конкурста қол жеткізілуі мүмкін болмайтын, жеке тұлғаға тәуелсіз көзқарас туралы ойланып, бұл мәселе бойынша өзінің ойларын қалдырды: оның пікірінше, Лондон институттарындағы қоғамдық өмірдің қағидаларын жақсарту үшін көп жұмыс істеу қажет. К. К. Рутвеннің «Фейк әдебиеті», Кембридж университеті. 2001 жылы басылған кітабы Хоскингке көңіл жасытып, плагиаттың ұзақ тарихын қарастырады.

Мұра

Өмірінің соңғы жылдарында университет профессоры және ғылыми көзқарасы, жазушы ретінде дамыған беделі, көпірлерді жобалау саласындағы сарапшылығы, шағын бірақ танымал шіркеулер мен зираттар жобаларының жиынтығы, сондай-ақ қала құрылысын жақсарту және құрылыс стандарттарына қатысты ресми сауалдарда кәсіби сарапшы ретіндегі қызметтері арқасында Хоскинг Лондонның орталығындағы Темза жағасында орналасқан, 6 Адельфи Террасадағы Метрополитен ғимараттары кеңсесінің төрешілерінің бірі болды. Ол ғылыми есептер мен кітаптардан тұратын мол мұра қалдырып, 19 ғасырдың қала құрылысы мен сәулет өнеріне құнды үлес қосса да, қоғамдық өмірге қатысты жоғары моральдық принциптерді ұстанды. Оның кескілескен пікір-таластары мен қарсылықтары тарихшыларға зерттеуге лайық күрделі мұраны қалдырды. Сэр Уильям Тайт Хоскингтің "архитектор және инженер-құрылысшы мамандықтары арасындағы қазіргі заманғы ерекшелікті мойындаудан даналықпен бас тартқанын" [“Құрылысшы”, 1861] атап өтті – бұл ерекшелік екі мамандыққа да қазірге дейін қиындық туғызып келеді. Оның еңбегінен бүгінге дейін сақталған екі маңызды мұрасы бар: Abney Park Chapel және Stoke Newington-дағы Abney Park зиратындағы Temple Lodges. Бүгінде екеуі де Англия мұрасының тізіміне енгізілген, ал шіркеу Англия мұрасы журналында "өте маңызды ғимарат" деп сипатталған. Дегенмен, ол 1861 жылдың 2 тамызында 23 Вобурн алаңында қайтыс болғанға дейін өзі қойған барлық мақсаттарына толыққанды жете алмады. Ол Хайгейт зиратының батыс жағында, Террас катакомбаларының жанына жерленді.