Кіріспе

Кауаи округінің тарихи орны, Гавайи.

Паулаула мемлекеттік тарихи паркі (орысша Форт-Елизабет) – ұлттық тарихи ескерткіш және Гавайидегі Кауаи аралында қазіргі Ваймеаның оңтүстік-шығысында Паулаула штаттық тарихи паркі ретінде басқарылады. Компанияның нұсқауларына сәйкес, Шаффер Хавай аралдарын біріктіріп, бүлікші Каумуалии қарсылығына тап болған патша Камехамеха I-мен достық қарым-қатынас орнатудан бастау керек еді. Содан кейін, Камехамеханың қолдауымен немесе қолдаусыз, Шаффер Каумуалиден жоғалған тауардың құнын қайтарып алуы керек болды. Шаффердің медициналық білімі Камехамеханың құрметін арттырды, бірақ ол орыстарға Каумуалииге қарсы кез келген көмектен бас тартты. Шейффердің соңынан екі компаниялық кеме – «Открытие» және «Ильмена» келді. Содан кейін ол Кауаиге өз бетімен жүзіп барды. Оның таңғалысы, Каумуалии Ресей патшасы Александр I-ге Кауаиді қорғауға беру туралы «келісімге» қол қойды. Каумуалий Шафферді орыстардың бүкіл архипелагты оңай басып алуына сендірді. Шаффер Александр патшаның Камехамеха билігінен босауға көмектесетініне уәде берді. Ресми түрде Каумуалии 1810 жылы Камехамехаға адалдықты ант берді. Каумуалий арал билігінен бас тартуды ешқашан ойламаған болар; ол Ресейдің көмегімен өз патшалығын қайтарып алуы мүмкін деп ойлады. Каумуалий Шафферге Ваимея маңында Елизавета форты деп аталатын қамал салуға рұқсат берді. Тағы екі – Александр бекінісі (крепость Александра, Krepost’ Aleksandra) және Форт Барклай де Толли (форт Барклая де Толли, Fort Barklaya de Tolli) император Александр мен оның маршалы Михаил Андреас Барклай де Толлидің есімімен аталған және Кауаидағы Ханалей маңында салынған. Елизавета форты 1817 жылы Ваймеа өзенінің шығыс жағалауында Ваймеа шығанағына қарап салынған. Бұл бекініс тақтайша тәрізді, шамамен екі жақты, биіктігі 6 метр қабырғалы болып салынған. Онда орыс православие шіркеуі орналасқан, ол Гавайидегі алғашқы православие шіркеуі болды. Ханалей шығанағында салынған Александр фортында православие дінінің кішкентай шіркеуі де бар еді. Шаффердің патшаның қолдауы жоқ екені анықталғанда, ол 1817 жылдың күзінде Кауаиден кетуге мәжбүр болды. Капитан Александр Адамс Ресей туын Гавайи корольдігінің жаңа туына 1817 жылдың қазан айына дейін ауыстырды. Ресейлік Елизавета форты ақырында Камехамеха жақтастарының бақылауына түсті. 1820 жылы Каумуалиидің ұлы, принц Джордж «Принц» Каумуалии (Таддеус кемесімен келген) американдық миссионерлерді үйіне қайтарудан кейін, қарулар салютпен атылды. 1824 жылы Хюме фортқа шабуыл жасап, көтеріліс жасауға тырысты. Ол оны тұтқындап, патшалықты біріктіру үшін пайдаланылды. 1853 жылы ол тасталып кетті.

Құрастыру

Ол сондай-ақ 1816 жылы Гавайиге құпия сапарға аттанды, онда ол король Камехамеха І-ді Ресейдің қорғауын қабылдауға және Кауаи аралында әскери-теңіз базасын құруға көндіруге тырысты. Алайда оның жоспары британдық және американдық дипломаттардың күшімен сәтсіз аяқталды, олар патшаны Ресейдің ұсынысын қабылдамауға иктерді. 1817 жылы Александр Багратион Ресейге оралды және 1821 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін әскери қызметін жалғастырды. Гавай корольдігі Кауаи пионері Валдемар Кнудсенге форттан қару-жарақтарды алып тастауды тапсырды. Сол дәуірде патшалықтың басқа да аймақтарында ұқсас жұмыстар жүргізілді, Каилуа-Кона, Лахайна және Гонолулу ескі портының жағалауындағы басқа бекіністер де бұзылды. Хонолулуға жіберілген хатында Кнудсен 1862 жылы жасалған сараптамадан кейін форттағы қару-жарақтардың тізімін келтірді. Олардың ішінде 60 кремнийлі мылтық, 16 қылыш, 12 18 фунттық зеңбірек, 26 4 және 6 фунттық зеңбірек, 6 ауыр зеңбірек және 24 кішкентай зеңбірек болды. 1864 жылы фортты жабу кезінде Кнудсен қару-жарақ пен оқ-дәрілерді металл терісі ретінде сату үшін Ваймеа шығанағындағы шхунаға тиеп жатқанда, бір-екі зеңбірек Ваймеа шығанағының лайлы суларына құлады.

Қол жеткізу

Форт Гавайи штатының Кауаи округіне қарасты Ваймеадағы Ваймеа өзенінің сағасының оңтүстік-шығыс жағалауында орналасқан. Соңғы патшаның құрметіне Каумуалии тас жолы деп аталатын 50-ші Гавайи трассасының көпірінен оңтүстікке қарай шағын тұрақ орналасқан. Паркте түсіндірмелі жаяу жол және дәретханалар бар. Құрылыстың тарихы туралы мәліметтері бар брошюра өздігінен экскурсия жасауға арналған. Бұл орынға келгендер форттың қалдықтарын зерттеуге, көркіне ғашы болуға, сурет түсіруге және тарихи мағлұматтармен танысуға мүмкіндік алады.

Маңыздылығы

Бұл ірі тас құрылыс 19-шы ғасырдың басында Гавай аралдарындағы ықпалды орын алуға жасалған ресейлік әрекеттердің ең маңызды естелігі болып табылады. Ситкадағы Ресей-Америка компаниясының губернаторы Александр Баранов Аляскадағы елді мекендеріне азық-түлік жеткізу үшін Гавай аралдарымен сауда жасауды қалап, осы мақсатта бірнеше кеме жіберді. Осы кемелердің бірі 1815 жылы Кауаи аралындағы Ваймеада жарық көрді; ал келесі жылы Баранов жүкті қайтару және, мүмкін, тұрақты ресейлік сауда бекетін ашу немесе саяси бекініс орнату үшін доктор Георг Антон Шефферді жіберді. Шеффер Кауаи королі Каумуалииге тез арада ықпал етіп, 1816 жылғы жазда оны Кауаи мен Оахуда ресейліктерге арнайы сауда және экономикалық жеңілдіктер беретін келісімге қол қоюға көндірді. Гонолулуда бекініс салу әрекеті сәтсіз аяқталғаннан кейін, Шеффер Кауаиге оралып, Каумуалиимен өзінің беделін нығайтты. Оның мақсаты, әрине, патшаны Камехамехадан тәуелсіздік жариялап, ресейлік қорғауға өтуге итермелеу еді. Ол ең алдымен Ханалейде топырақтан қоршау салды; және 1817 жылғы сәуір мен қазан аралығында Ваймеада ресейлік туы көтерілген мықты тас бекініс салдырды. Ваймеадағы құрылыс өте ірі болды. Бұдан өзге, бекіністе қару-жарақ пен әскерге арналған жайлар, Шефферге тиесілі фабрика немесе сауда үйі, бау-шабақтар және шамамен 30 отбасыдан тұратын қызметкерлерге арналған үйлер болды. Көрініп тұрғанындай, 1817 жылғы күзге дейін бекініс толыққанды аяқталған жоқ. Ол кезде Шеффердің өкімшілдік тәртібі гавайиліктерді наразылыққа толтырды. Камехамеханың бұйрығымен ресейліктер Каумуалии тарапынан қуылды. Шеффер аралдардан кеткеннен кейін, гавайилік әскерлер 1817 жылғы қазан айында бекініс басып алды. 1820 жылы, Каумуалиидің АҚШ-та білім алған ұлы Таддеус бригімен келгенде, 21 зеңбірекпен салют атылды. Кауаидегі протестанттардың алғашқы миссионерлік орталығы бекініске жақын өзен жағасында орналасты. Шамамен 1853 жылы гавайилік гарнизон алынып кеткендіктен, бекініс тасталып қалды.

Физикалық құрылымы

Көлденеңі 300-ден 450 футқа дейін өзгеретін бұл құрылыс "ретсіз сегізбұрыш" пішіндес. Сыртқы қабырғалары үйілген таспен қаланған; қабырғалардың қалыңдығы 25-45 фут, биіктігі шамамен 20 фут және жақсы сақталған. Ішкі жағында журнал, казармалар және басқа да ғимараттардың іргетастары көрініп тұр. Қорғанның ішіндегі және оның маңындағы аумақ осы нысанға қоса берілген картада көрсетілгендей, саябақ салу үшін кеңінен тазартылған. Қорған мен саябақ шекарасының арасындағы солтүстік және шығыс бөліктері саябақты дамыту мақсатында бұзылған, бұл әрекет тарихи ескерткіштерге және археологиялық ресурстарға елеулі зиян келтірген болуы мүмкін.