Құдайдың бейнесі: Яһуди және Христиан діндеріндегі теологиялық ұғым

Құдай бейнесі – яһуди және христиан діндеріндегі маңызды теологиялық ұғым. Адамның табиғаты, құрмет және Құдайдың адамға арнаған ерекше сыйы туралы баяндайды.

21 мин оқу

100%

Дереккөз: Image of God — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Иудаизм мен христиандықтағы ілім "Құдайдың бейнесі" (ṣelem ʾĔlōhīm; εἰκών τοῦ Θεοῦ eikón toú Theoú; imago Dei) – иудаизм мен христиандықтағы ұғым және теологиялық ілім. Бұл адам табиғатының түпкілікті түсінігіне қатысты иудаизм-христиандық сенімнің негізгі аспектісі. Бұл түбіртек Жаратылыс кітабының 1:27-тарауында келтірілген: «Содан Құдай адамды Өзінің бейнесінде жаратты, Құдайдың бейнесінде жаратты; ер және әйел етіп жаратты». Бұл тіркестің нақты мағынасы мыңдаған жылдар бойы пікірталас тудырып келеді. Дәстүрге сәйкес, Саадия Гаон және Филон сияқты еврей ғалымдары Құдайдың бейнесінде жаратылған дегеніміз Құдайдың адам сияқты қасиеттері бар дегенді білдірмейді, керісінше: бұл мәлімдеме Құдайдың адамзатқа арнаған ерекше құрметін бейнелейтін тіл екенін айтты, оны ол қалған жаратылысқа бермеді. Құдайдың бейнесі туралы христиандық түсіндіру тарихы үш негізгі бағытты қамтиды: мазмұндық көзқарас Құдай мен адамзаттың ортақ қасиеттерінде, мысалы, рационалдылықта немесе моральда Құдайдың бейнесін іздейді; қарым-қатынастық түсінік бейне Құдаймен және бір-бірімен адамның қарым-қатынасында табылатынын көрсетеді; ал функционалдық көзқарас Құдайдың бейнесін адамдардың Құдайдың атынан әрекет ететін және жаратылған әлемде Құдайды бейнелейтін рөл немесе функция ретінде түсіндіреді. Бұл үш көзқарас бір-бірімен қарама-қайшы емес және адамзаттың Құдайға қалай ұқсас екенін түсінуге көмектесе алады. Сонымен қатар, төртінші және ертерек көзқарас Құдайдың денелі, материалдық бейнесін қамтиды, бұл христиандар мен еврейлер екеуі де ұстанды. Құдайдың бейнесімен байланысты ілімдер адам құқықтарының және әрбір адамның өмірінің қадірлілігінің дамуы үшін маңызды негіз болып табылады, бұл әлеуметтік жағдайға, нәсіліне, жынысына немесе мүмкіндігіне қарамастан, сонымен қатар адам денесі туралы әңгімелерге де қатысты.

Бейне мен ұқсастық

Теологтар адам табиғатындағы "Құдайдың бейнесі" мен "Құдайға ұқсау" ұғымдарының айырмашылығын зерттеді. Мысалы, Ориген Құдайдың бейнесін жаратылыс кезінде берілген нәрсе деп қарастырды, ал Құдайға ұқсауды кейінірек адамға сыйланған нәрсе деп түсіндірді. "Бейне мен ұқсастық" – бұл еврей тілінен алынған тіркес, онда бір идеяны күшейту үшін екі түрлі сөз қолданылады, бірақ "бейне мен ұқсастық" бөлек екендігі туралы пікір қалыптасты. Бейне – адамның Құдайға табиғи жақындығы, ақыл-ойы мен ерік-жігерінің күші, ал ұқсастық – адамның негізгі табиғатына қосылған құдайлық сый (donum superadditum). Ұқсастық Құдайдың адамгершілік қасиеттерінен тұрады, ал бейне Құдайдың табиғи атрибуттарын қамтиды. Адам күнәға батқанда ұқсастығынан айырылды, бірақ бейнесі толық сақталды. Адамзат толыққанды күйінде қалды, бірақ ізгілік пен қасиеттілік бұзылды. Құдайдың бейнесі мен ұқсастығы ұқсас, бірақ бір уақытта ерекшеленеді. Бейне – адамның Құдайдың бейнесінде жаратылғаны, ал ұқсастық – Құдайдың моральдық қасиеттерінің рухани атрибуты.

Суреттің ерекше сипаты

Киелі кітаптың негізгі мәтіндері адамзаттың ішінде Құдайдың бейнесі қалай көрінетінін нақты айтпайды. Олар саналылық, мораль, сезімдер, еркін таңдау, тіл немесе басқа да осы сияқты нәрселер туралы айтпайды. "Бейне" және "ұқсастық" сөздері адамның Құдайға ұқсас екенін және Құдайды бейнелейтінін ғана көрсетеді. "Мұндай түсіндірме қажет емес, себебі терминдердің мағынасы анық болғандықтан ғана емес, сонымен қатар ешқандай тізім бұл тақырыпты толыққанды түсіндіре алмайды: мәтінге адамның Құдайға ұқсас екенін айту жеткілікті, ал Киелі жазбаның қалған бөлігі осыны кеңінен түсіндіреді." Осы мәселені зерттейтін әртүрлі жолдар Құдайдың бейнесінің мазмұндық, қарым-қатынастық және функционалдық түсініктері туралы талқылауларда келтіріледі.

Өте өсіп келе жатқан ұқсастық

Алғашқы христиандар күнәнің Құдай бейнесін бұрмалағанын түсінді. Дегенмен, Текжаралыстың 9-шы таравы Құдай бейнесінің күнә арқылы жойылмайтынын көрсетеді, себебі күнәден соң да, күллісудан кейін де бейне адамзаттың ішінде сақталады. Адамның Құдай бейнесінде жаратылғандығына деген құрметтің қадірін төмендетпей, Киелі кітаптағы мәтіндер Құдай бейнесінің дами және жетілуге қабілетті екенін көрсетеді. Текжаралыстың 5-ші таравында Құдайдың адамзаттағы бейнесі Адамның ұлы Сеттегі бейнесімен байланыстырылады. Түсіндірушілер ұлдың өскен сайын әкесіне көбірек ұқсайтынын, физикалық ерекшеліктермен қатар мінез-құлқында да ұқсастық болатынын айтады. "Киелі кітаптың мәтіні осы түсіндірме арқылы бізге, Құдайдың бейнесінде болғанымызбен қатар, Құдай бейнесіне одан да жақындауға қабілетті екенімізді көрсетеді, яғни біз Құдайдың сипаттарын көрсете алу мүмкіндігімен жаратылғанбыз." Бұл Жаңа өсиеттің бірнеше аяттарымен үйлеседі, онда "білімді жаңару" және "бейнеге келтіру" туралы айтылады. Адам рухани өсу мен түсінік арқылы жетіліп, Құдайға ұқсап, оны басқаларға жақсырақ таныта алады. Адамдардың басқа жаратылыстардан ерекшелігі – адам ойлау процесінің өзін-өзі тану, рационалды сипатында, яғни абстрактілі, символдық және нақты ойлау және шешім қабылдау қабілетінде. Осы қабілет адамға өзін-өзі жүзеге асыруға және қасиетті шындыққа қатысуға мүмкіндік береді (салыстырыңыз: Елшілердің істері 17:28). Алайда, Жаратушы алғашқы адамдарға Жаратушымен қарым-қатынасты қабылдамауға қажетті ерік-жігер берді, бұл Адам мен Хауаның құлдырауының оқиғасында көрінеді, осылайша олардың рухани және моральдық Құдайға ұқсастығын қабылдамай немесе басып тастайды. Өзін және басқаларды, соның ішінде Құдайды сүю қабілеті мен құштарлығы ескерусіз қалдырылып, тіпті оған қарсы шығуы мүмкін. Өмірдегі Құдай бейнесін қалпына келтіруге ұмтылыс – Мәсіхтің өмірі мен үйретілімдерінде сипатталғандай, толықтыққа немесе адамның "нағыз" өзіне деген ізденіс ретінде қарастырылуы мүмкін. Христиан діні бойынша, Иса Жаратушымен қарым-қатынасты қалпына келтіру үшін әрекет етті және осының нәтижесінде келтірілген татуласуды сый ретінде тегін ұсынады.

Early Christians recognized that the image of God was perverted by sin. The Genesis 9 text, however, confirms that the image of God is not destroyed by sin, for the image remains in humanity after the fall and flood. Without compromising a commitment to the dignity of humanity as made in the image of God, the biblical texts point to the idea that the image of God can be developed and matured. In Genesis 5, the image of God in humanity is correlated with the image of Adam in his son Seth. Commentators have reflected that the son better reflects the father as he matures and that while there may be physical comparisons there is also a resemblance in character traits. "The biblical text, by offering us this explanation, gives us the key that while we are all in the image of God, we likewise have the capacity to become more and more in the image of God; that is, we were created with the potential to mirror divine attributes." This lines up with several of the New Testament texts which refer to "being renewed in knowledge" and "being conformed to the image". The idea is that through spiritual growth and understanding one can mature spiritually and become more like God and represent him better to others. Humans differ from all other creatures because of the self reflective, rational nature of human thought processes – their capacity for abstract, symbolic as well as concrete deliberation and decision making. This capacity gives the human the possibility for self actualization and participation in a sacred reality (cf. Acts 17:28). However, the creator granted the first true humans the free will necessary to reject a relationship with the creator that manifested itself in estrangement from God, as the narrative of the fall (Adam and Eve) exemplifies, thereby rejecting or repressing their spiritual and moral likeness to God. The ability and desire to love one's self and others, and therefore God, can become neglected and even opposed. The desire to repair the imago dei in one's life can be seen as a quest for wholeness, or one's "essential" self, as described and exemplified in Christ's life and teachings. According to Christian doctrine, Jesus acted to repair the relationship with the Creator and freely offers the resulting reconciliation as a gift.

Мәсіх - бейне

Құдайдың бейнесі туралы ерекше христиандық көзқарас – Иса Мәсіх Құдайдың бейнесіндегі адамның ең толық және нақты мысалы болып табылады. Еврейлерге арналған хаттың 1-тарауында Ол «Оның мәнінің нақты бейнесі» деп сипатталса, Қолосалықтарға арналған хатта Иса «көрінбейтін Құдайдың бейнесі» екені айтылады. Бұл мәселе христологиямен байланысты, бірақ осы мақаланың шегінен тыс. Дегенмен, христиандар рухани жаңару мен Құдайдың бейнесіне ұқсау үшін Исаның үйретіктері мен өміріне үлгі алады.

Тарихи контекст

Ғалымдар Ескі Келісім авторларына және олардың ой-пікірлеріне сыртқы мәдениеттердің қаншалықты әсер еткенін әлі де талқылауда. Месопотамия эпостарының өзінде де, құдайдың жаратылыстан кейін демалуы сияқты, ұқсас элементтер кездеседі. Сол кездегі Месопотамия діндерінің көптегені құдайларын антропоморфты тұрғысынан бейнелеген, және кейбір ғалымдар Мұса кітабындағы «бейне» сөзінің қолданылуында осыны көреді. Алайда, Джон Уолтон мынаны атап көрсетеді: «Патшалар өз билігін орнатуға ниеттенген жерлерде өздерінің мүсіндерін қоюды қалыпты жағдайға жеткізген. Одан басқа, тек басқа құдайлар ғана құдайлардың бейнесінде жасалған. Осылайша, олардың дәстүрлерінде ұлдары әкелерінің бейнесінде болғаны туралы айтылады, бірақ адамдар Құдайдың бейнесінде жаратылғандығы туралы ештеңе жоқ».

Моральдық мәндері

Киелі кітаптар адамзаттың Құдай бейнесінің кейбір моральдық салдарларын көрсетеді. Төрелік 9-тарауы Құдайдың бейнесін адам өлтіруге тыйым салу мен жазалау себебімен байланыстырады. Жақыптың 3-тарауы да Құдай жасаған тіл, Оның бейнесінде жасалған нәрсені қарғамауы керектігін көрсетеді. Адамдардың Құдайдың бейнесінде жаратылғаны туралы айту, Құдайды адамдар арқылы танытуға мүмкіндік беретін адам табиғатының ерекше қасиеттерін мойындауды білдіруі мүмкін. Адамдардың Құдайдың бейнесінде жаратылғанын саналы түрде түсінуі, олардың Құдайдың жоспарлары мен мақсаттарын ең жақсы білдіретін және іске асыратын жаратылыстың бір бөлігі екенін білуі мүмкін; осылайша адамдар қалған жаратылыспен шығармашылықпен өзара әрекеттесе алады. Imago Dei доктринасының моральдық маңызы мынада: егер адамдар Құдайды сүйсе, онда олар Құдай жаратқан басқа адамдарды да сүюі керек (Жохан 13:35), өйткені әрқайсысы Құдайдың бір көрінісі болып табылады. Адамның Құдайға ұқсастығын, Құдайға ұқсамайтын нәрселермен салыстыру арқылы да түсінуге болады, яғни бізге белгілі болғандай, рухани өзіне-өзінің сезімінен және рухани/моральдық ойлау мен даму қабілетінен мүлдем айырылған жандар.

Литургиялық дұғаларда

Яһуди баталары: Яһуди литургиясында, әсіресе Сиддурда, құдайлық бейнеде жаратылу туралы айтылады. Мысалы, "Жаңа күн үшін бата" (ортодокс, консервативті және басқа да еврей қауымдары Шаббат басталғанда дұға етеді) мына жол бар: בָּרוּךְ אַתָּה יהוה אֱלֹהֵינוּּ, מֶלֶך הָעוֹלָם שֶׁעָשַׂנִי בּֽצַלְמוֹ – Бәрі де Сенің, Ием, біздің Құдайымыз, мені Өзіңнің бейнесіңде жаратқан ғаламның Патшасы. Бұл бата Тосефтада (Барахат 6:18) және Вавилон Талмудында (Менахот 43б) айтылған баталардың нұсқасы. Сондай-ақ, Каирдегі Генизада қолжазбаның үзінділері де табылған. Менің бейнемде (бейнесінде) жасалғандарды өлтірме. Әрине, Құдайдың бейнесі бойынша жарату яһудилердің дұғаларында кең таралған немесе басым тақырып емес, бірақ сілтеме әлі де бар. Христиан анафоралары: Көптеген ерте христиан анафоралары институттық оқиғаларды баяндағанда Құдайдың бейнесі бойынша жаратылысқа қатысты айтады. Жақында жарияланған мақаласында Захари мұндай анафоралар құтқарылу туралы әңгімені баяндау үшін параллель құрылымды пайдаланып, бейне тілін қолданады деп дәлелдеді: адам жаратылыста Құдайдың бейнесінде жаратылған және Құдай адам түрінде келуі. Армян литургиясындағы екінші анафора және қасиетті Василийдің Византия литургиясындағы анафора тіпті тәндік айналу арқылы бейненің қайта жаңғыруын және Құдайдың даңқына қатысуды атап көрсетеді. Жақыптың литургиясындағы анафора да Құдайдың бейнесіне сілтеме жасайды: Сен адамзатты өз бейнең мен ұқсастығың бойынша жерден жараттың, оларға жұмақтың рақатын сыйладың; және олар Сенің өсиеттеріңді бұзып, құлағанда, оларды менсінбедің де, тастап кетпедің, өйткені Сен жақсысың, бірақ оларды мейірімді әкедей тәрбиеледің, заң арқылы шақырдың, пайғамбарлар арқылы үйреттің. Апостолдық Конституция және Григорий Богословтың литургиясындағы анафора бейне мен билік арасындағы қызықты байланысты көрсетеді, бұл Жаратылыс кітабының 1:26 аятын толықтырады, онда Құдайдың бейнесі бойынша жаратылғаннан кейін адамзаттың билігі туралы айтылады. Апостолдық Конституциялар Жаратылыс кітабының 1:26 аятын сөзсіз келтіреді, ал Григорий Богословтың литургиясындағы анафора "Сен маған Өзіңнің билігіңнің бейнесін жаздың" деген қызықты тіркес қолданады.

Jewish Blessings: In Jewish liturgy, and especially in the Siddur, there is reference to being created in the divine image. For example, in the "Blessing for a New Day" (prayed at the beginning of Shabbat by Orthodox, Conservative, and other Jewish communities) there is this line:בָּרוּךְ אַתָּה יהוה אֱלֹהֵינוּּ, מֶלֶך הָעוֹלָם שֶׁעָשַׂנִי בּֽצַלְמוֹ

Blessed are You, LORD our God, King of the universe who made me in His image. This blessing is a version of blessings mentioned in the Tosefta (Berakhot 6:18) and in the Babylonian Talmud (Menaḥot 43b). It is also found manuscript fragments found in the Cairo Genizah. Do not murder those formed in my image (likeness).</blockquote>Admittedly, the creation in God's image is not a prevalent or dominant theme in Jewish prayers, but the reference still exist. Christian Anaphoras: Many early Christian Anaphoras make mention of the creation in the image of God when recounting the institution narrative. In a recent peer reviewed article, Zakhary has argued that such anaphoras utilize image language to introduce the salvation narrative using parallel structure: the human made in the image of God in creation and God coming in human form in the incarnation. The Second Anaphora in the Armenian Liturgy of St. Basil and the anaphora in the Byzantine Liturgy of St. Basil even highlight the restoration of the image through the incarnation and the sharing in the glory of God. The Anaphora in the Liturgy of St. James also has a reference to the divine image:You made humankind from the earth after your image and likeness, and granted them the enjoyment of paradise; and when they transgressed your commandment and fell, you did not despise or abandon them, for you are good, but you chastened them as a kindly father, you called them through the law, you taught them through the prophets. Apostolic Constitution and the Anaphora in the Liturgy of St. Gregory the Theologian have an interesting link between image and authority, complementing Genesis 1:26, which references humanity’s dominion after creation in the Divine image. Apostolic Constitutions quotes Genesis 1:26 verbatim, while the Anaphora in the Liturgy of St. Gregory the Theologian uses the interesting phrase "You inscribed upon me the image of Your authority."

Есімдік

Субстанциалдық көзқарас Құдайдың бейнесін адамның психологиялық немесе рухани құрамында деп қарастырады. Бұл көзқарас адам мен Құдайдың арасында ұқсастықтар бар екенін, осылайша екі жақтың ортақ қасиеттеріне баса назар аударады. Кейбір жақтаушылардың пікірінше, ақыл-ойы жетілген жан құдайлық бейнеге айна болады. Осыған сәйкес, адамзаттың нысаны мүсіншінің немесе суретшінің өзінің бейнесі сияқты қалыптасады. Субстанциалдық көзқарас Құдайдың бейнесін адамның ақыл-ойы мен еркі сияқты ерекше қасиеттерінде немесе қабілеттерінде көреді, сонымен қатар бұл бейне адамзаттың Құдаймен қарым-қатынас құру қабілетінде де табылуы мүмкін. Қарым-қатынас көзқарасынан өзгеше, адамның Құдаймен қарым-қатынасқа түсу қабілеті Құдайдың бейнесін қарым-қатынастың өзінде емес, адамға тән қасиеттерде немесе қабілеттерде сақтайды. Дегенмен, субстанциалдық көзқарас адамның Құдайға ұқсауының бір ғана нақты жолына тоқталуы міндетті емес. Ол адамның Құдайға ұқсауының барлық жолдарына қатысты болуы мүмкін, мысалы, Сеттің әкесі Адамға түрлі жағынан ұқсауындай. Маңыздысы, субстанциалдық көзқарас Құдайдың бейнесін адамзаттың ішінде, жеке адам оның шындығын мойындасын немесе мойындамасын, бар деп есептейді.

Мәніне қатысты патристік түсінік

Құдайдың бейнесі туралы мазмұнды көзқарас христиан теологиясының дамуында, әсіресе Ириней мен Августин сияқты ертедегі Патристикалық теологтар (Патристикаға қараңыз) және Аквина сияқты ортағасырлық теологтар арасында ерекше тарихи үстемдікке ие болды. Ириней адамзаттың мәнді табиғаты күнәға бату арқылы жоғалмағанын немесе бұзылмағанын, бірақ адамзаттың жаратылуының толыққандылығы, атап айтқанда, еркіндік пен өмір, «Адамның жазасының мерзімі толыққанша» кейінге шегерілгенін айтады. Күнәға батудан бұрынғы адамзат еркін ерік-жігер мен ақыл-ойды қолдану арқылы Құдайдың бейнесінде болды. Ал біз бастапқы рухани сый арқылы Құдайға ұқсас болдық. Ириней Құдайдың бейнесі туралы мазмұнды көзқарасты ертерек білдірген болса, Құдайдың бейнесінің мәнін Августин, бесінші ғасырдың теологы, егжей-тегжейлі түсіндіреді, ол Құдайдың бейнесіндегі Тринитарлық формуланы сипаттайды. Августиннің Құдайдың бейнесінің Тринитарлық құрылымдық анықтамасына есте сақтау, интеллект және ерік-жігер кіреді. Греко-рим философиясының, әсіресе неоплатондық философияның ықпалы Августиннің адам санасының адамзаттың орны екендігі және осылайша Құдайдың бейнесі орналасқан жер екендігі туралы айғағында анық көрінеді. Августин адамзат Құдайдың табиғатын көрсететіндіктен, адамзаттың да Құдайдың үш бірлік табиғатын көрсетуі керек деп сенді. Августиннің есте сақтау, интеллект және ерік туралы сипаттамалары христиан теологиясының дамуында көптеген ғасырлар бойы үстем теологиялық негіз болды.

Материалдық көзқарастың ортағасырлық түсіндірілуі

Орта ғасырдағы теологтар да Құдайдың бейнесі мен ұқсастығын ажыратады. Біріншісі – Құдайға тән табиғи ұқсастық, ал екіншісі – күнә жасағаннан кейін жоғалған моральдық қасиеттер (Құдайдың қасиеттері). Орта ғасырлардағы теолог Аквина, Августиннен кейін шамамен 700 жыл өткен соң, Августиннің Үштік құрылымына сүйене отырып, бірақ Құдайдың Үштік бейнесін басқа мақсатқа бағыттайды. Ириней мен Августин сияқты, Аквина Құдайдың бейнесін адамзаттың интеллектуалды табиғатында немесе ақылында көреді, бірақ Аквина Құдайдың бейнесі адамзатта үш түрлі жолмен бар деп санайды. Біріншіден, барлық адамзатқа тән, Құдайдың бейнесі адамзаттың Құдайды түсіну және жақсы көру қабілетінде болады, екіншіден, тек ақталуға ие болғандарда ғана, бейне адамзат Құдайды толық танып, кемшілікпен жақсы көретін кезде болады, және үшіншіден, тек бақыттылар ғана ие болатын, бейне адамзат Құдайды толық танып, жақсы көретін кезде болады. Аквина, Августиннен өзгеше, Құдайдың бейнесі адамзаттың ішінде бар деп санайды, бірақ бұл бейне тек адамзаттың Құдайдың бейнесіне жауап беруі арқылы толыққанды түрде болады және адамзаттың ішінде жүзеге асады. Орта ғасыр ғалымдары адамзаттың күнәға ұшырағаннан кейін қасиеттілігі (немесе "толықтығы") жоғалғанын, бірақ ерік бостандығы мен ақыл-ойы сақталғанын айтты. Джон Кальвин мен Мартин Лютер күнә жасаған кезде imago dei-нің бір бөлігі жоғалғанын, бірақ оның қалдықтары әлдебір түрінде сақталғанына келісті, өйткені Лютердің Үлкен катехизисінің 114-бабында: «Адам күнәға батқан кезде Құдайдың бейнесін жоғалтты» делінген. Бұл мағыналық көзқарас еврей ғалымы Маймонидте де кездеседі, ол «Құдайдың бейнесі» – сана мен сөйлеу қабілеті екенін айтады; осы екі қасиет адамды жануарлардан ерекшелендіреді және адамға инстинктік емес абстрактілі ұғымдар мен идеяларды ұғынуға мүмкіндік береді.

Рабиндардың негізгі пікірін түсіндіруі

Сонымен қатар, раввиндік Мидраш патшалық тілінде Құдай бейнесінің функциясына ерекше назар аударады. Егер монарх басқалардан онтологиялық тұрғыдан өзгешелік үшін Құдайдың бейнесі немесе ұқсастығы ретінде бейнеленсе, онда Тораның Жаратылысы бейнесін демократиялық деп көрсетеді: әрбір адам Құдайдың бейнесі мен ұқсастығымен жаратылған. Бұл теңестіру адамзатты Құдайдың жердегі көрінісіне теңейді. Алайда, бұл ішкі қатыстың екіұштылығы Мидраштарда көрінеді; ол ешқашан онтологиялық тұрғыдан Құдайға тең деп сипатталмайды, немесе тек Құдайға ұмтылушы деп есептелмейді. Раввиндік тұжырымдама түпкі күнә тұжырымынан тыс жұмыс істейді. Шындығында, Адам мен Хауаның Құдайдың бұйрығына бағынбауы Жаратылыста да, Тораның басқа жерлерінде де «күнә» ретінде нақты көрсетілмейді. Оның орнына, ол «балалық шақтың тазалығынан моральдық жауапкершілікпен өмір сүрудің қиындықтарына толы әлемге ауысудың қажетті, бірақ қиын кезеңі» ретінде қарастырылады. Құдайдың Адам мен Хауаға теріден киім тігуі (Жаратылыс 3:21) – Құдайдың ашуының тез суынуының дәлелі ретінде келтіріледі. Алайда, Мидраштар «Туғандықтар кітабы» арқылы баяндалған Қабыл мен Әбіл туралы оқиғаларда Томистік көзқараспен ортақ түйіседі (Жаратылыс 5:1-6:8). Құдайдың бейнесі мен ұқсастығы ұрпақ беру арқылы берілгендіктен, Қабыл мен Әбіл бейнеге дұрыс және дұрыс емес жауап берудің мысалдарын көрсетеді және бұл бейне толығымен іске асырыла ма, әлде толығымен қабылдана ма. Қабылдың өлтірілуі – Әбілдің ұрпақтары арқылы бейне сақталуының алдын алу ретінде қарастырылады. Бұл идеяны «түпкі күнә» туралы христиандық түсінікпен салыстыруға болады, себебі адамның жасаған қатесінің ауыр, күтпеген салдары бар деп есептеледі. Мидраштар Жаратылыс 4:10-ды Әбілдің қанының Құдайға ғана емес, сонымен қатар Қабылға да «шағымданып» айқайлағаны ретінде түсіндіреді, бұл Адамның бірінші ұлына тікелей жауапкершілікті жүктейді. Феноменологиялық сипаттама мен герменевтиканы біріктіруімен танымал болған ХХ ғасырдың француз философы Поль Рикер, imago dei-дің анықталған мағынасы жоқ немесе кем дегенде Жаратылыс 1-ші кітабының авторы «оның барлық жасырын мағыналық байлығын бірден меңгермегеніне» сендірді. Ол былай деді: «Жеке тұлғаның мәнінде, оның субъект ретіндегі сапасы бойынша; Құдайдың бейнесі, біздің ойымызша, ойлау және таңдаудың жеке және жалғыз күші; ол ішкі дүние». Католик шіркеуінің катехизисі былай дейді: «Көрінбейтін Құдайдың бейнесі» Мәсіх арқылы Жаратушының «бейнесінде және ұқсастығында» жаратылған. Рим папасы Бенедикт XVI imago dei туралы былай деп жазды: «Оның бейне ретіндегі табиғаты өзінен тысқары шығып, адам баласын толығымен басқаға қарай итермелейтін динамиканы білдіреді. Сондықтан ол қарым-қатынас жасау қабілетін білдіреді; ол Құдайға деген адамның қабілеті».

Furthermore, rabbinic Midrash focuses on the function of image of God in kingship language. While a monarch is cast in the image or likeness of God to differentiate him ontologically from other mortals, Torah's B'reishit portrays the image as democratic: every human is cast in God's image and likeness. This leveling effectively embraces the substantive view and likens humankind to the earthly presence of God. Yet this immanent presence enjoys the ambiguity of midrashim; it is never outrightly characterized as "Godlike," as in ontologically equivalent to God, or merely "Godly," as in striving towards ontological equivalency. The rabbinic substantive view does not operate out of the framework of original sin. In fact, the account of Adam and Eve disobeying God's mandate is neither expressly rendered as "sin" in B'reishit, nor anywhere else in Torah for that matter. It is instead likened to a "painful but necessary graduation from the innocence of childhood to the problem laden world of living as morally responsible adults." That God fashions garments for Adam and Eve out of skins (Gen 3:21), is cited as proof of God's quickly fading anger. Midrashim, however, finds common ground with the Thomist view of humanity's response to the image of God in the stories of Cain and Abel filtered through the, "Book of Genealogies" (Gen 5:1 6:8). Insofar as the image and likeness of God is transmitted through the act of procreation, Cain and Abel provide examples of what constitutes adequate and inadequate response to the image, and how that image either becomes fully actualized or utterly forsaken. The murder of Cain is cast as preempting the perpetuation of the image through Abel's potential descendants. This idea may be likened to the Christian idea of "original sin" in that one's transgression is seen to have grave unintended, or unforeseen, repercussions. Midrashim interprets Gen 4:10 as Abel's blood crying out not only to God, but also "against" Cain, which lays the onus squarely on Adam's firstborn. Paul Ricoeur, a twentieth century French philosopher best known for combining phenomenological description with hermeneutics, argued that there is no defined meaning of the imago dei, or at the very least the author of Genesis 1 "certainly did not master at once all its implicit wealth of meaning." He went on to say that "In the very essence of the individual, in terms of its quality as a subject; the image of God, we believe, is the very personal and solitary power to think and to choose; it is interiority." The Catechism of the Catholic Church states, " It is in Christ, "the image of the invisible God," that man has been created "in the image and likeness" of the Creator. Pope Benedict XVI wrote regarding imago dei, "Its nature as an image has to do with the fact that it goes beyond itself and manifests the dynamic that sets the human being in motion towards the totally Other. Hence it means the capacity for relationship; it is the human capacity for God."

Экологиялық әсері

Қазіргі заманғы экологиялық алаңдаушылықтың артуымен, Құдайдың бейнесін функционалды тұрғыдан түсіндіруге қызығушылық артты. Кейбір заманауи дінтанушылар, жаратылысқа қамқорлық жасау ретінде Құдайдың бейнесін функционалды түсіндіру негізінде, жерге тиісті діни күтім көрсетуді қолдайды. Осылайша, жаратылысқа үстемдік ету – жауапкершілікті экологиялық әрекеттің маңызды талабы болып табылады.

Сын-пікір

Imago dei-нің функционалдық түсіндіруіне қатысты сынның бірі – кейбір тұжырымдамалар мүгедек адамдар туралы теріс хабар жеткізе алады. Функционалдық көзқарас бойынша, егер физикалық, зиялық немесе психологиялық болсын, адамның «билеу» қабілетіне кедергі келтіретін мүгедектер, Құдайдың бейнесін бұрмалау деп жиі есептеледі. Бұл функционалдық көзқарастың осы тұжырымы мүмкіндігі шектеулі адамдарды оқшаулап, олардан шеттетеді, ал кейбір дінтанушылар…

Пуритан әдебиетін зерттеуші Уильям Холлердің айтуынша, «табиғат заңының мәлімдемесін адам құқықтары туралы күйлі жариялауға айналдыру міндеті Ричард Овертонге тиді». Ричард Овертон – адам құқықтары барлық адамдарға тиесілі дегенді алғаш айтқан Левеллер қозғалысының негізін қалаушы мүшесі. Ричард Овертонның адам құқықтарына дауыс беру себебі, әсіресе шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі туралы талабы, Құдайдың бейнесі туралы ұғыммен байланысты. Бұл Амстердамда тұратын пуритандық топтың 1612 жылғы «Иманды мойындауында» айтылған: «Құдай барлық адамдарды Өзінің бейнесінде жаратты […]. Билік, адамдарды осы немесе сол дінге немесе ілімге мәжбүрлеуге емес, әр адамның санасын […].»

Адам құқықтары жөніндегі экуменикалық ұсыныс

Реформацияланған теолог Юрген Мольтман 1970 жылы Реформацияланған шіркеулердің әлемдік альянсы үшін imago dei-ді пайдалана отырып, адам құқықтары тұжырымының экуменикалық негізін ұсынды. Мольтман адамдарды жаратылыста берілген бастапқы Құдай бейнесіне қайта келтіру үрдісінде деп түсіндіреді. Адам құқықтары – адамдардың Құдайдың әлемдегі өкілі ретінде тиімді әрекет етуі үшін қажеттінің бәрін қамтиды. Барлық адамдар Құдайдың бейнесінде жаратылған, жалғыз билеуші немесе патша емес. Сондықтан, адам құқықтары туралы кез келген тұжырымда мыналар болуы керек: біріншіден, адамдар басқаларды билейтін демократиялық қарым-қатынастар, басқа адамдармен ынтымақтастық және бірлестік, қоршаған ортамен өзара әрекеттесу және Құдай бейнесінде жаратылған болашақ ұрпақтарға жауапкершілік.

Иудаизм

Яһуди діні әрбір адамның ең басты қадір-қасиетін сақтайды. Бұл қағиданың негізін құрайтын факторлардың бірі – imago dei: «Құдай адамды Өзінің «бейнесінде» жаратты деген таңғажайып мәлімдеме». Раввин Дэвид Вольпе бұл түсінікті «иудаизмнің әлемге сыйлаған ең құнды үлесі» деп атады. Мидраш Мехильта Д’Раби Исмаилде Он Буйрықтың біріншісі Алтыншы Буйрықпен салыстырылады: «Мен сенің Құдайыңмын» және «Өлтірме». Адамға зиян келтіру – Құдайға шабуыл жасаумен тең.

Imago dei және физикалық дене

Яһуди және христиандық түсіндіру тарихында Имаго деи мен дене арасындағы байланыстың түсіндірілуі айтарлықтай өзгерістерге ұшырады.

Ескі Келісімнің ғылыми мамандары

Ежелгі Келісімді зерттеушілер Жаратылыс кітабының 1-тарауындағы "бейне" деп аударылған еврей сөзі (селем) көбінесе жалған құдайға немесе физикалық мүсінге қатысты екенін мойындайды. Бейненің физикалық жағы маңызды болуы мүмкін, себебі ежелгі израилиялықтар адамда физикалық және рухани арасында айырма жасамайтын. Сондықтан, селем сөзі бастапқыда физикалық және рухани екі компонентті де қамтитын деп ойлау дұрыс. Қазіргі христиан комментаторлары Құдайдың бейнесі физикалық сыртқы түрімен байланысты емес деп санайды. Джон Уолтон былай жазады: "Селем (image) еврей сөзі – физикалық нысандағы өкіл, физикалық сыртқы түрінің бейнесі емес."

Елші Пауыл

Елші Пауыл кейде Құдайдың бейнесі ретінде денеге құрмет көрсетсе, кейде оны жоққа шығарады. Дене мен imago dei-нің маңыздылығына мысал ретінде 2 Коринфтерге 4:4-те Пауыл Иса Мәсіхтің барлық жаратылысы Құдайдың бейнесі екенін айтады. Пауыл Исаны жариялау арқылы Құдайдың бейнесінің жаңаруын тек эсхатологиялық тұрғыдан ғана емес, сонымен қатар физикалық тұрғыдан да сезінетінін мәлімдейді (Бас. 10, 12, 16 қараңыз). 2 Коринфтерге 4:10-да Пауыл христиандардың "Исаның өлімін әрдайым бойында алып жүретіндіктерін, осылайша Исаның өмірі де біздің денелерімізде көрініс табуы үшін" дейді. Алайда, 16-шы тармақта ол сыртқы дене "тозып бара жатса" да, ішкі жаны күн сайын жаңарып жатқанын айтады. Қорыта айтқанда, Пауыл үшін Мәсіхпен қайта жаңарту және Құдайдың бейнесін мұра ету нақты дене өзгерісіне алып келеді. Адамның ішкі жағдайы өзгергенде, оның денесі де өзгеріп отырады. Осылайша, Исаның әсері адамның барлық жаратылысына, оның ішінде денесіне де таралады.

Христиандық түсінікке эллиндік ықпал

Көптеген дінтанушылар патристикалық дәуірден бастап қазіргі күнге дейін адамды басқа жаратылыстардан ерекшеленетін, табиғатынан "ақылды жануар" ретінде қарастыратын Аристотельдік құрылымға көп сүйенді. Бұл көзқарас Сократтан бұрынғы философтардың "құдайлық ұшқын" туралы ұғымдарымен үйлестірілді. Ақыл өлместікпен, ал дене – өліммен байланыстырылды. Дж. Р. Миддлтонның пікірінше, христиан дінтанушылары тарихи тұрғыдан алғанда, Төрелік кітабының өзінен гөрі, Киелі кітаптан тыс философиялық және дінтанулық көздерге көбірек жүгінген. Бұл дененің маңыздылығын жоққа шығарып, басым христиан дінтануындағы бейне туралы екіұшты түсінікке әкелді.

Псевдопиграфалар

2 Енох адамдардың Құдайдың бейнесінде жаратылғанын, атап айтқанда, Құдайдың "өз бет-әлпетінің" көрінісі ретінде жаратылғанын баяндайды. Құдайдың "өз бет-әлпетіне" сілтеме жасау Құдайдың келбеті үшін метафора болғанымен, бұл үзінді "бет" сөзін одан әрі қолданысқа енгізеді, себебі адамның физикалық бетіне жасалған әрбір әрекет, тікелей Иенің бетіне жасалған әрекет болып есептеледі. Бұл жазушы үшін ең маңыздысы, егер біреу Құдайдың бетінің дәл сол келбетінде жаратылған басқа адамның бетіне зиян келтірсе, ол Құдайдың бетіне зиян келтірген болады және мұндай құлықтың салдарына ұшырайды. 2 Енох 44:1–3: Ие өз қолдарымен адамзатты жаратты, және оның өз бет-әлпетінің мүсілін жасады. Кіші-үлкенді Ие жаратты. Кімде-кім адамның бетіне құрметсіздік көрсетсе, Иенің бетіне құрметсіздік көрсеткені. Кімде-кім адамның бетіне жиренішпен қараса, Иенің бетіне жиренішпен қарағані. Кімде-кім кез келген адамның бетін жек көретін болса, Иенің бетін жек көреді. (Ашу мен) сот (күтеді) кімнің болса да адамның бетіне түкіргеніне.

Ириней мен дене

Ириней өзінің заманы үшін ерекше болды, өйткені ол дене мүшесінің физикалық жаратылысына және Құдайдың бейнесіне ерекше мән берді. Ол өзінің "Иреске қарсы" еңбегінде былай деп жазды: «Әкесінің қолымен, яғни Ұлы мен Киелі Рух арқылы адам, адамның бір бөлігі емес, Құдайға ұқсас етіп жаратылды». Иринейдің пікірінше, біздің нақты денеміз Құдайдың бейнесін көрсетеді. Сондай-ақ, Ұлы Әкесінің бейнесімен үлгіленгендіктен, адамдар да Ұлына ұқсайды, демек, Ұлына физикалық жағынан ұқсас. Бұл адамның Құдайға ұқсастығы дене арқылы жасалатын істер арқылы ашылатынын білдіреді. Күнәнің болуына байланысты адамдар қазіргі уақытта Құдайдың таза бейнесінде ғана өмір сүрмейді. Ириней адамның Құдайға ұқсап «өсуі» керек дейді. Бұл саналы және ерікті түрде дене арқылы әрекет ету арқылы жүзеге асырылады. Күнәға ұшырағандықтан, адамдар әлі де Құдайдың толық бейнесіндегі Ұлының құтқарылуына мұқтаж. Біз денелі жаратылыстар болғандықтан, Құдай бейнесінің толық мағынасын түсінуіміз Ұлының денеге енуімен ғана мүмкін болды. Оның үстіне, Ұлының денелі болуы арқылы ғана ол бізге қалай өмір сүруге және Құдайдың толық бейнесіне қарай өсуге үйрете алады. Иса денелі адам болып, адам өлімін өліп, содан кейін денемен қайта тірілгені арқылы, Құдайдың бейнесінде болудің мәнін толыққанды ашты және біздің Құдайдың бейнесіндегі толық қалпына келуімізді қамтамасыз етті. Осылайша Иса жаңа Адам болып, Киелі Рух арқылы адамзатты толықтығымен жаңартады.

Қазіргі заманғы мистикалық түсіндіру

ХХ және ХХІ ғасырларда аз ғана теологтар мен шіркеу басшылары ертедегі монахтар руханиятына оралу қажеттігін баса көрсетті. Томас Мертон, Паркер Палмер, Анри Нувен және Барбара Браун Тейлор сияқтылар физикалық денеге және табиғи әлемге позитивті қарауға мүмкіндік беретін теологиялық негіздерді ұсыну үшін христиан шөл аскеттерінің мистикалық теологиясының элементтерін пайдаланады. Ертедегі мистиктер үшін imago dei физикалық денені де, сондай-ақ бүкіл жаратылысты да қамтыды. Батыс теологиясының дамуындағы кемшілікті байқаған қазіргі заманғы авторлар үшінші ғасыр монахтарының, шөлдегі аналар мен әкелердің еңбектерін, сондай-ақ түрлі гностикалық жүйелерді зерттеп, ерте христиандық ой-пікірдегі дене туралы толық көзқарасты ұсынады және қазіргі теология нелістен оларды ескеруі керек екенін түсіндіреді.

Феминисттік түсіндіру

Сол сияқты, феминист ойшылдар христиандық ойда әйелдер тәжірибесінің бөтендеуіне назар аударды. Екі мың жыл бойы әйел денесі тек әйелдерді ерлерден оқшаулау құралы ретінде танылды, әйел денесі кемсіз, ал еркек денесі – қалыпты деп есептелді. Мұндай көзқарасты жоюға тырысқан феминист ғалымдар дененің өзін-өзі түсіну және әлеммен байланыс үшін маңызды екенін дәлелдеді. Бұдан әрі, әдетте күнә және тыйыммен байланысты дене құбылыстары (мысалы, етеккір), әйелдер тәжірибесінің руханиятқа қатысты маңызды бөлігі ретінде қайта бағаланды. Феминизм адамзаттың барлық дене тәжірибесінен мән табуға және басқа көзқарастар арқылы Құдаймен байланыс орнату арқылы тарихи алдыңғы пікірлерді бейтараптандыруға ұмтылады.

Трансгуманизмге теріс көзқарас

Трансгуманизм қозғалысына қарсы тұрып, технологиялық құралдармен адамды өзгертуге тырысатын кезде, imago dei түсінігі жаңа сынаққа ұшырады. Мұндай трансформация фармакологиялық күшейту, генетикалық манипуляция, нанотехнология, кибернетика және компьютерлік модельдеу арқылы жүзеге асырылады. Трансгуманистік ой-пікірлер, адамдар адам эволюциясының келесі кезеңін жасауға ұмтылған технологиялық сингулярлыққа, яғни оптимистік Ағартушылық идеалдарға негізделген. Трансгуманизмнің адам эволюциялық процесте өмір сүреді және адамдар өздерінің технологиялық мүмкіндіктерін осы процестерді қасақана жеделдету үшін пайдалануы керек деген пікірі, христиан дәстүріндегі imago dei тұжырымдарының кейбіреулеріне қарсы келеді. Жауап ретінде, бұл дәстүрлер терапиялық және күшейту технологияларын ажырату арқылы трансгуманистік технологияларды дұрыс пайдалану үшін шекаралар белгіледі. Кохлеарлық имплантаттар, протездік мүшелер және психотроптық препараттар сияқты технологияның терапиялық қолданысы, діни ортада адамның осалдығын жою құралы ретінде кеңінен қабылданды. Дегенмен, бұл қабылданған технологиялар адамның қабілетін арттыру үшін де қолданылуы мүмкін. Бұдан әрі, олар адам бейнесін қалыптасқан қалыптылық сезіміне сәйкес түзетуге ұмтылады. Осылайша, этикалық дилеммаларды қарастырғанда терапия мен күшейту арасындағы шекара ақыр соңында күмәнді болып табылады. Адамның күшейтілуі христиандар тарапынан қатты сынға ұшырады, әсіресе Ватикан, адамның өз биологиялық нысанына толық құқығы жоқ деп мәлімдеп, күшейтуді «радикалды түрде моральдық емес» деп айыптады. Адамдардың «Құдай ойнауы» туралы христиандық алаңдаушылықтар, ең соңында, менмендік айыптамасы болып табылады – мақтаныш моральдық ақымақтыққа әкелетін сын, және Жаратылыс кітабындағы Адам мен Хауа және Бабыл мұнарасы туралы оқиғалардан түсіндірілген тақырып. Бұл оқиғаларда Құдайдың билігін жоғалту қаупі болған жоқ; алайда, Патрик Д. Хопкинс технологиялық прогресс тұсында өркөкіректі сын Прометейлік сынға айналып бара жатқанын айтты. Хопкинс: «Грек мифологиясында Прометей отты ұрлағанда, ол шын мәнінде бір нәрсені ұрлаған. Ол бұрын тек құдайлар ғана ие болған күшті ұрлап алды».

The understanding of imago dei has come under new scrutiny when held up against the movement of transhumanism which seeks to transform the human through technological means. Such transformation is achieved through pharmacological enhancement, genetic manipulation, nanotechnology, cybernetics, and computer simulation. Transhumanist thought is grounded in optimistic Enlightenment ideals which look forward to the Technological Singularity, a point at which humans engineer the next phase of human evolutionary development. Transhumanism's assertion that the human being exist within the evolutionary processes and that humans should use their technological capabilities to intentionally accelerate these processes is an affront to some conceptions of imago dei within Christian tradition. In response, these traditions have erected boundaries in order to establish the appropriate use of transhumanistic technologies using the distinction between therapeutic and enhancement technologies. Therapeutic uses of technology such as cochlear implants, prosthetic limbs, and psychotropic drugs have become commonly accepted in religious circles as means of addressing human frailty. Nevertheless, these acceptable technologies can also be used to elevate human ability. Further, they correct the human form according to a constructed sense of normalcy. Thus the distinction between therapy and enhancement is ultimately questionable when addressing ethical dilemmas. Human enhancement has come under heavy criticism from Christians; especially the Vatican which condemned enhancement as "radically immoral" stating that humans do not have full right over their biological form. Christians concerns of humans "playing God" are ultimately accusations of hubris, a criticism that pride leads to moral folly, and a theme which has been interpreted from the Genesis accounts of Adam and Eve and the Tower of Babel. In these stories, God was in no real danger of losing power; however, Patrick D. Hopkins has argued that, in light of technological advancement, the hubris critique is changing into a Promethean critique. According to Hopkins, "In Greek myth, when Prometheus stole fire, he actually stole something. He stole a power that previously only the gods had."

Трансгуманизмге оң көзқарас

Христиан дәстүрінің прогрессивті айналасында трансгуманизм қауіп тудырмаған, керісінше, жаңа мүмкіндіктерге ұйымдастырған. Кейбір дінтанушылар, мысалы Филип Хефнер мен Стивен Гарнер, трансгуманистік қозғалысты imago dei-ді қайта қарастыру құралы ретінде қарастырды. Көптеген дінтанушылар Донна Харауэйдің «Киборг манифесті» жолын қуды. Манифест киборг метафорасы арқылы адам жағдайының гибридтілігін зерттейді. Поп-мәдениеттегі биологиялық дене/машина киборгы нақты шындық болмаса да, Харауэй осы ойдан туған метафораны «технологиялық қоғамдағы барлық адамдар киборгтар» екенін көрсету үшін пайдаланады. Харауэйдің тезисіне сүйене отырып, Стивен Гарнер халық мәдениетіндегі киборг метафорасына байланысты алаңдаушылық реакцияларын қарастырады. Гарнердің пікірінше, танымал фильмдер мен теледидарда кездесетін «алаңдаушылық туралы әңгімелер» «адамның қарама-қайшы онтологиясы» нәтижесінде туындайды. Киборг – жеке тұлға туралы бұрынғы түсініктерге қарсы келетін және шекараларды бұзатын нәрсе. Сондықтан, адамның киборг бейнесіне алғашқы реакциясы алаңдаушылық болуы түсінікті. Гарнер үшін Харауэйдің «мәдени киборгының» кең ауқымын «гибридтік» терминімен сипаттауға болады. Элейн Грэмнің айтуынша, гибридтік адамның дәстүрлі Құдайдың бейнесі ретіндегі тұжырымын ғана емес, сонымен қатар «табиғи» сияқты ұғымдарды да күмәнді етеді. Адам мен машина, адам мен орта, технология мен орта арасындағы бұрынғы екіұштылық енді жоқ. Бренда Брашердің ойынша, адам табиғатының гибридтілігі туралы осы жаңалық «пасторальдық және аграрлық бейнелерге» байланысты, Киелі кітапқа негізделген діни метафоралар үшін еңсеруге келмейтін қиындықтар тудырады.