Кіріспе

Б.з.б. 204 және 203 жылдардағы Кротон шайқастары, сондай-ақ Цизальпин Галлиясындағы шабуыл, Екінші Пуникалық соғыс кезінде Рим мен Карфаген арасында Италияда болған соңғы кең ауқымды шайқастар еді. Метавр жеңілісінен кейін Ганнибал Бруттиумға шегінген соң, римдіктер оның әскерін Иония теңізіне жеткізбеуге тырысып, жылдар бойы шайқасқаннан кейін оның қолында қалған Кротон портын басып алып, Карфагенге қашу жолын кесуді көздеді.

Оңтүстік Италияда Ганнибаль соғысының соңы

204 жылға қарай римдіктер соғыста жеңіске жетіп жатты. Үш жыл бұрын олар ағасы Ганнибалға көмектесу үшін Ибериядан Альп таулары арқылы Италияға келген Хасдрубал Барка әскерін талқандаған еді. Публий Корнелий Сципион Хасдрубалдың кетісін пайдаланып, Илипа шайқасының нәтижесінде Иберия түбегіндегі Карфаген билігін күйретіп жіберді. Соңғы жеңіске жету енді тек уақыт мәселесі болды. Метавр өзеніндегі шайқастан кейін Ганнибал қалған күштерін және жақтастарын "Италияның ең шеткі бұрышы" – Бруттиумға шоғырландыруға шешім қабылдады. Ол Лукания мен Магна Грециядағы өзге иеліктерін тастап кетті, себебі олар стратегиялық маңыздылығын жоғалтқан және Римнің басым күштеріне қарсы қорғау мүмкін емес деп санады. Сонымен қатар, ол бұрынғы жылдары римдіктер басып алған қалаларда көптеген әскерін жоғалтқандықтан, шығындарын азайтуды көздеді. Көбінесе таулы және теңізбен толық қоршалған Бруттиум, Ганнибалға римдіктердің ілгерілеуін тоқтатуға және Сенатты оған қарсы үлкен тұрақты әскер ұстауға мәжбүрлеуге қолайлы база болды. Осылайша ол әкесі Хамилкар Барканың Бірінші Пуникалық соғыста Сицилияда жеті жыл бойы қолданған тактикасын қайталады. Әскери тарихшы Ханс Дельбрюктің сөзіне сәйкес, осы тактиканың стратегиялық мақсаты – Римді Италиядағы пуникалық базаны тастап, қанағаттанарлық бейбіт келісімге келуге итермелеу еді. Ливий одан кейінгі соғыстың сипатын былайша сипаттайды: "Бруттиумдағы күрес көбінесе жақын арадағы соғыстан гөрі қарақшылық сипатына ие болды. Нумидиялықтар осы әдетті бастады, ал бруттиандықтар Карфагенмен одақтас болғандықтарынан емес, соғыс жүргізудің дәстүрлі және табиғи тәсілі болғандықтан олардың үлгісін алды. Ақырында, тіпті римдіктер де тонауға құмарланып, қолбасшыларының рұқсатымен жаудың егістіктеріне шабуыл жасап, олжа алумен айналысты". Осы кезде Рим қалай әрекет ету керектігін шешуге тиіс болды. Сенатта ұзақ талқылардан кейін, б.з.д. 205 жылы консул сайланған Сципион Африкаға жорық жасауға рұқсат алды. Сципионның пікірінше, осы жорық арқылы ғана Карфаген Ганнибал мен Магоны, Лигурияға қондырып, Италияда тағы бір Карфаген бекінісін құрғандарын еске түсіруге болатын еді. Дегенмен, оған жеткілікті қаражат берілмеді және ол Сицилиядан экспедицияға дайындыққа бір жыл жұмсауға мәжбүр болды.

Бруттиумдағы жорық

Уақыт өте келе Сципионның бағасы дұрыс екені дәлелденді. Төрт жыл бойы Римнің басты әскерлері Бруттиумда тікелей қақтығысқа түсіп, ал кейбіреулері Магоға қарсы тұру үшін Этрурия және Цизальпин Галлиясына жіберілді. 206 ж. б.з.д. Бруттиум екі консулдың билігіне берілді. Кассий Дио олардың белсенсіздігін былай түсіндіреді: "Ханнибал біраз уақыт тыныштықта болды, егер ол қазіргі артықшылықтарын сақтап қала алса, оған жеткілікті еді. Консулдар да оның күші кез келген шайқассыз әлсіреп барады деп ойлап, күтті". Аппианның сөзінше, Ханнибал Карфагеннен көмек күткен. Бірақ ол келмеді, себебі 100 кемеден тұратын үлкен конвой, онда сарбаздар, ақша және жабдықтар болған, қатты желдің салдарынан жолынан ауып, Сардинияда римдік флотпен тоқтатылып, талқандалды. Ханнибал ауыр салықтар салуға және тәркілеу арқылы қосымша ресурстар жинауға мәжбүр болды. Бұл шаралар оның жергілікті халық арасындағы беделін түсірді және бірнеше дезертирлік жағдайларына себеп болды. Аппиан атап өткендей, стратегиялық бекіністерден сенімсіз азаматтарды депортациялау Ханнибал үшін қауіпсіздікті арттырды, бірақ Локриде бұл орын алмады. 205 ж. б.з.д. Сципион Региумнан жіберген рим отряды кенеттен шабуыл жасап, қаланың бір бөлігін басып алды. Ол бұл әрекетті күшпен жасады ма, әлде көндіру арқылы ма, әлі де даулы мәселе. Красс ешқандай нәтижеге жеткен-жетпегені де сұрақ тудырады, себебі Ливий келесі жылы Кротон шайқасынан кейін Консенцияның берілгенін айтады. Ливий үшін 205 ж. б.з.д. Бруттиумдағы ең есте қаларлық оқиға – "римдіктер мен карфагендіктерге шабуыл жасаған және екеуіне де бірдей зиян келтірген оба". Бұл жыл соңында болды. Ауру соншалықты қауіпті болды, Красс келесі консулдарды сайлау үшін Римге орала алмады және Сенатқа Бруттиумдағы әскерлердің бірін таратып жіберуді ұсынды, осылайша сарбаздардың өмірін сақтауға болады. Сенат Крассқа дұрыс деп тапқанды істеуге рұхсат берді, ал келесі жылы Бруттиумға жаңа консул ретінде жіберілген Публий Семпроний Тудитан жаңа әскерлерді тіркеуге мәжбүр болды. Кротон маңындағы алғашқы шайқас 204 ж. б.з.д. жазында болды. Ливийдің сөзінше, бұл Ханнибал мен Семпронийдің әскерлерінің кездейсоқ соқтығысуынан бастау алған белгісіз шайқас болды. Карфагендіктер жауларын жеңіп, олар алаңдап лагерьлеріне қашты, 1200 адам қаза тапты. Ханнибал бекінілген лагерьге шабуыл жасауға дайын болмағандықтан, римдіктер толық жеңіліске ұшырамады. Дегенмен, Семпроний ауыр соққыға ұшырады және екі легионының да карфагендіктермен күресуге шамасы жетпейді деп шешті. Ол келесі түнде лагерьтен шығып, проконсул П. Лициний Красты шақырды. Аймақтағы басқа римдік қолбасшымен біріккеннен кейін Семпроний кек алу үшін Кротонға оралды. Ол өз легиондарын алдыңғы қатарға орналастырды, ал Красс әскерін резервке қалдырды. Бұл жолы Ханнибал екі еселенген әскерге қарсы тұра алмады және 4000 қаза тапқан және 300 тұтқынға қарамастан Кротонға шегінуге мәжбүр болды (Ливийдің сөзінше). Кротон маңындағы шайқастар 203 ж. б.з.д. жалғасты, бірақ Ливийдің өзі айтқандай, оқиғалар туралы нақты мәліметтер жоқ. Ливий консул Кней Сервилий Кепионның шайқаста 5000 карфагендік сарбазды өлтіргені туралы әңгімені күдікпен қарайды. Бір нәрсе анық – Сервилий Ханнибалдың Африкаға қауіпсіз кетуіне кедергі келтіре алмады. Аппиан Ханнибалдың өзінің ветерандарын тасымалдау үшін Карфагеннен Кротонға келген флотқа қосымша кемелер салғанын хабарлайды. Римдіктер бұл іске кедергі келтірмеді.

Салдары

Сципион болжағандай, Ганнибалдың барлық күш-жігеріне қарамастан, Рим мен Карфаген арасындағы күрес Италиядан тыс жерде шешілді. Римдік генерал Африкада карфагендіктерге бірнеше ауыр жеңіліс сыйды, олар көмек сұрады. Ханнибал Бруттиумда болғанда, оның інісі Маго Солтүстік Италиядағы шайқаста жеңіліп, қаза тапты. Магоның қалған әскерлері Карфагенге қайтып, Зама шайқасында Сципионға қарсы тұру үшін Ганнибалмен бірікті.