Қадимі дәуірден жеткен шеберлік ойыны

Кіріспе

Ежелгі шығу тегі бар шеберлік ойыны.

Dexterity game of ancient origins

Knucklebones, also known as scatter jacks, snobs, astragaloi (singular: astragalus), tali, dibs, fivestones, jacks, jackstones, or jinks, among many other names, is a game of dexterity played with a number of small objects that are thrown up, caught, and manipulated in various manners. It is ancient in origin and is found in various cultures worldwide. The name "knucklebones" is derived from the Ancient Greek version of the game, which uses the astragalus (a bone in the ankle, or hock) of a sheep. However, different variants of the game from various cultures use other objects, including stones, seashells, seeds, and cubes. Modern knucklebones consist of six points, or knobs, projecting from a common base and are usually made of metal or plastic. The winner is the first player to successfully complete a prescribed series of throws, which, though similar, differ widely in detail. The simplest throw consists in either tossing up one stone, the jack, or bouncing a ball and picking up one or more stones or knucklebones from the table while the ball is in the air. This continues until all five stones or knucklebones have been picked up. Another throw consists of tossing up first one stone, then two, then three, and so on and catching them on the back of the hand. Different throws have received distinctive names, such as "riding the elephant", "peas in the pod", "horses in the stable",

The talus bones of hooved animals (also known as astragali) are found in archaeological excavations related to the period starting from 5000 BCE much more frequently than other bones. Astragalus, being almost symmetric, has only four sides on which it may rest and is an early example of the game of chance. Knucklebones are believed to be an early precursor of dice. In contrast to dice, the astragalus is not entirely symmetric, with the broad side having a chance ~0.38 and the other side having a chance ~0.12. However, variations of the game can also be played with stones, seashells, or seeds. Ancient Greek tradition and historiography ascribed the invention of knucklebones to various figures. Sophocles, in a written fragment of one of his works, ascribed the game to the mythical figure Palamedes, who supposedly taught it to his Greek countrymen during the Trojan War. According to a still more ancient tradition, Zeus, perceiving that Ganymede longed for his playmates upon Mount Ida, gave him Eros for a companion and golden jacks with which to play. On the other hand, both Herodotus and Plato ascribe a foreign origin to the game. Plato, in Phaedrus, names the Egyptian god Thoth as its inventor, while Herodotus relates that the Lydians, during a period of famine in the days of King Atys, originated this game and indeed almost all other games, with the exception of draughts. Both the Iliad and the Odyssey contain allusions to games similar in character to knucklebones.

Кнүклебондар, сондай-ақ таратылатын джектер, снобтар, астрагалои (бірлік: астрагал), тали, дибс, файвстоун, джек, джекстоун немесе джинк, басқа да көптеген атаулармен белгілі, бірнеше кішкентай заттармен ойналатын шеберлік ойыны. Олар жоғарыға лақтырылады, ұсталады және әртүрлі тәсілдермен қолданылады. Бұл ойынның тарихы ежелден басталады және әлемнің әртүрлі мәдениеттерінде кездеседі. "Кнүклебондар" атауы ойынның ежелгі грек нұсқасынан шыққан, онда қойдың астрагалы (бұйрық сүйегі) қолданылған. Дегенмен, әртүрлі мәдениеттердегі ойынның түрлері тастар, қабықшалар, тұқымдар және кубтар сияқты басқа да заттарды пайдаланады. Қазіргі кездегі кнүклебондар ортақ негізден шығатын алты түймеден тұрады және әдетте металл немесе пластиктен жасалған. Жеңімпаз – бұл белгіленген серияны сәтті аяқтаған бірінші ойыншы, ал сериялардың өзі ұқсас болғанымен, егжей-тегжейлі айырмашылықтарға ие. Ең қарапайым лақтыру – бір тасты (жек) жоғары лақтыру немесе допты секіріп, бір немесе бірнеше тас немесе кнүклебонды үстелден ауада ұстап алу. Бұл бес тас немесе кнүклебон жиналғанша жалғасады. Тағы бір лақтыру – алдымен бір, содан кейін екі, үш және т.с.с. тастарды лақтырып, оларды қолдың арқасына түсіру. Әртүрлі лақтырулар ерекше атауларға ие, мысалы, "слонға мініп", "шашада бұршақ", "тұрақтағы жылқылар". Астрагалдар да қолданылады. Астрагалдың дерлік симметриялы болуына байланысты, ол тек төрт жағымен тұра алады және бұл кездейсоқ ойынның ерте мысалы. Кнүклебондардың алғашқы текшелердің алдындағысы екеніне сенімді. Текшелерден айырмашылығы, астрагал толық симметриялы емес, кең жағының пайда болу ықтималдығы ~0.38, ал екінші жағының ~0.12 құрайды. Дегенмен, ойынның әртүрлі түрлерімен тастар, қабықшалар немесе тұқымдармен ойнауға болады. Ежелгі грек дәстүрі мен тарихнамасы кнүклебондардың ойлап табуын әртүрлі тұлғаларға жатқызады. Софокл өзінің бір еңбегінің фрагментінде ойынды Троя соғысы кезінде грек отандастарына үйреткен мифтік тұлға Паламедке жатқызған. Тағы бір көне дәстүрге сәйкес, Зевс Ганимедтің Ида тауындағы ойыншыларын сағынуын сезіп, оған серіктес ретінде Эросты және ойнауға арналған алтын джектерді сыйлаған. Алайда, Геродот пен Платон ойынның шетелдік тегін айтады. Платон "Федр" кітабында Мысыр құдайы Тотты ойлап тапқан деп атаса, Геродот Лидиялықтардың Атис патшаның тұсында аштық кезінде осы ойынды және басқа көптеген ойындарды ойлап тапқанын айтады, тек доминодан басқа. Илиада мен Одиссеяда кнүклебондарға ұқсас ойындар туралы сіңіскен мағлұматтар бар.

Таяу Шығыс

Израильдік мектеп жасындағы балалар ойнайтын нұсқасы кугелах немесе хамеш аваним (חמש אבנים, "бес тас") деп аталады. Жақсылықтар мен резеңке шардың орнына бес кішкентай металл текшелер қолданылады. Ойын текшесі секіріп түспей, ауаға лақтырылады. Түркия мен Иранда "е qol do qol" деп аталатын ұқсас ойын бар.

Шығыс Азия

Қытайда бұл ойын 抓石子 zhuāshízi ("тасшаларды жинау") деп аталады. Ойынға шамамен жеті тас немесе құм немесе күріш толтырылған мата қаптар қолданылады. Ойыншы алдымен тасшаларды тең бөліп жайып қояды. Содан кейін бір тасшаны ауаға лақтырып, түсіп келгенше үстелдегі бір тасшаны жылдам ұстап алу керек. Егер ойыншы үстелдегі бірнеше тасшаға тисе, кезегін өткізіп алады. Кореяда оны 공기 (гонгги), сондай-ақ джагебатги, сальгу немесе датжакгеоли деп атайды. Ойынға 5 немесе одан көп кішкентай тас қолданылады, олар 공깃돌 (гонггитдол) деп аталады. Ойынның қиындық деңгейі мен ережелері бойынша бес сатысы бар. Бірінші төрт сатыда әр лақтыруда жиналатын тасшалардың саны артады, ал соңғы сатыда ойыншылар тасшаларды қолдың арқасына ұстайды. Жапонияда бұл ойын お手玉 (отедама) деп аталады және Нара дәуірінде Қытайдан келген. Ойын үшін азуки бұршағымен толтырылған кішкентай қаптар, оларды ожами деп атайды, пайдаланылады. Ойын екі тәсілмен ойналады: нагедама (投げ玉), ол жонглерлікке ұқсас; және йоседама (よせ玉), ол қазіргі заманғы сүйек ойынына ұқсас.

Оңтүстік Азия

Үндістанда, әсіресе Тамил Надуда, ойын anju kal ("5 тас") деп аталады. Ол 5–7 таспен ойналады. Ойын екі немесе одан көп ойыншы арасында кезекпен өтеді. Ойын 5 раундтан тұрады. Әдетте, алғашқы 4 раундта төрт тас жерге лақтырылады. Бірінші раундта 4 тасты бірінен кейін бірін жинау керек. Екінші раундта екі тасты бірден жинау керек. Үшінші раундта 3 тасты бірге алып, содан кейін біреуін жинау керек. Төртінші раундта барлық төрт тасты бірден жинау керек. Соңғы раундта барлық тастарды алақаннан лақтырып, алақанның артына қойып, содан кейін оларды жоғары лақтырып ұстау керек.

Аустронезия

Филиппинде балалардың тас лақтыратын екі дәстүрлі ойыны бар. Біріншісі – "куру", "синтак" ("дәнді тазалау/елкеу"), "балинсай" ("домалап құлау"), сондай-ақ басқа да атаулармен белгілі. Бұл ойын қазіргі заманғы сүйек тастауға өте ұқсас, бірақ оның түбі жергілікті. Ойында домалап тұрған доптың орнына ойыншы ауаға лақтыратын және жерге тиместен ұстап алуға тиіс үлкен тас қолданылады. Лақтыру кезінде ойыншы "анак" ("балалар") деп аталатын кішкентай тастарды (сондай-ақ тұқымдар немесе теңіз қабықтарын) жинайды. Олардың саны әр түрлі болуы мүмкін, бірақ көбінесе сегізден онға дейін болады. Бұл әрекеттердің бәрі бір қолмен орындалады. Ойынның әр түрлі атаулары бар бірнеше кезеңі бар, әрқайсысы қиындық және механика жағынан жоғарылайды. Бірінші кезеңде кішкентай тастар біреуден, екеуден, үшеуден және т.б. жиналады. Басқа кезеңдерге "кухит кухит", "агад силид", "хулог бумбонг", "сибара", "лаглаг бунга" және "лукоб" жатады. Мысалы, "кухит кухит" ойынында ойыншы әр лақтыруда бір саусағын жерге тигізіп, сонымен бірге тастарды жинауы керек. Ойынның соңғы кезеңі "пипи" деп аталады, онда жеңілген ойыншының саусақ буындарына жеңімпаз соққы береді. Ойынның бір түрінде "ина-ина" тасы қолданылмайды, бірақ ойыншылар жиналған тастарды (кейінгі кезеңдерде бірнешеден) лақтырады. Филиппинде тас лақтыратын тағы бір ойын "сиклот" деп аталады ("тақталау" мағынасында). Онда көптеген кішкентай тастар, қабықшалар немесе тұқымдар ("сигай" деп аталады) қолданылады, олар ауаға лақтырылып, содан кейін қолының артына ұсталады. Қолында қалған тастарды ойыншы жинап алып, оларды "бик" ("шошқалар") немесе "бабой" ("шошқалар") деп атайды. Ең көп "бик" жинаған ойыншы екінші кезеңді бірінші ойнайды. Екінші кезең жерге түскен тастарды қамтиды. Олар бір-біріне соғылып, егер соқтығысса жиналады. Ойыншы тасқа тимегенше бұл жалғасады, содан кейін келесі ойыншы қалған тастармен дәл осылай істейді, және т.б. Малайзия, Индонезия, Бруней және Сингапурда бұл ойын "бату-серембан" (сөзбе-сөз "бес тас"), "селемут" немесе "серембат" деп аталады. Атауынан көрініп тұрғандай, ол көбінесе тастар, тұқымдар (әдетте Аденантера павонина) немесе кішкентай пирамида пішіндес құм немесе күріш қаптарынан тұратын бес бөліктен ғана тұрады. Онда да қиындық деңгейі әр түрлі, жиналған және лақтырылған тастардың санына байланысты. Оның лақтыруға арналған арнайы тасы жоқ, бірақ лақтыруға таңдалған тасқа да "ана" деп атайды. Полинезияда бұл ойын әр түрлі атаулармен белгілі, соның ішінде маорилер арасында "kōruru", "ruru", "kai makamaka", "ti kai" және "tutukai"; гавайиліктер арасында "kimokimo"; таитиліктер арасында "timo" немесе "timo timo"; самоандықтар арасында "lafo litupa"; ал фиджиліктер арасында "lavo". Бұл ойын Тынық мұхиты аралдарының жергілікті тұрғындары арасында кең таралған және ертедегі еуропалық саяхатшылармен де сипатталған. Оны барлық жастағы адамдар ойнайды және дәстүрлі түрде ойыншылар айтатын мәнсіз ырғақты әнді қамтиды. Филиппин нұсқасындағыдай, лақтырылған тастарды ұстап алу үшін бір қол ғана қолданылады және қиындық пен механика бойынша бірнеше кезең бар. Атаулары, механикасы және кезеңдер саны этникалық топқа байланысты өзгереді. Сонымен қатар, төрттен он бесқарадай бірдей, бірақ белгіленбеген дөңгелек тастар қолданылады, олар "кай махи" ("жұмысшылар") деп аталады. Бұл тастар жиынтығы қолмен жасалып, ойындарға сақталады. Гавайиде әр ойыншының "алии" ("басшы") деп аталатын лақтыру тасы бар. Кішкентай тастар "похаку" деп аталды. Самоа және Фиджиде ойын үшін ентада гигасының 50-ден 100-ге дейін жазық дөңгелек тұқымдары қолданылды.

In the Philippines, there are two types of traditional children's games of throwing stones. The first is known as kuru, sintak ("to shake/winnow [grains]"), or balinsay ("to tumble end over end"), among other names. It is very similar to modern knucklebones but is indigenous in origin. Instead of a bouncing ball, it uses a larger stone called ina ina ("mother") that the player tosses up into the air and must catch before it hits the ground. During the throw, the player gathers smaller stones (also seeds or cowries) called anak ("children"). These vary in number but are usually eight to ten pieces. All of these actions are done only with the one hand. The game has multiple stages known by different names, each ranking up in difficulty and mechanics. The first stage picks up the smaller stones by ones, twos, threes, and so on. Other stages include kuhit kuhit, agad silid, hulog bumbong, sibara, laglag bunga, and lukob. For example, in kuhit kuhit the player must touch a forefinger on the ground at each throw while also collecting the stones. The last stage of the game is known as pipi, where the losing player is flicked on the knuckles by the player. A variant of the game does not use an ina ina stone, but players instead just throw the collected pebbles (more than one at a time in later stages). The other game of throwing stones in the Philippines is known as siklot (meaning "flick"). It uses a large number of small stones, shells, or seeds (called sigay) which are tossed in the air and then caught on the back of the hand. The stones that remain on the hand are collected by the player and are known as biik ("piglets") or baboy ("pigs"). The player with the most biik plays the second stage first. The second stage involves the stones that fall on the ground. These are flicked into each other and collected if they hit each other. This is done until the player fails to hit a stone, then the next player does the same thing with the remaining stones, and so on. In Malaysia, Indonesia, Brunei, and Singapore, the game is called batu seremban (literally "five stones"), selambut, or serembat. Like the name implies, it only uses five pieces, usually stones, seeds (usually Adenanthera pavonina), or small pyramidal bags of sand or rice. It also involves multiple levels of difficulty, varying in the number of stones collected and tossed. It does not have a specialized stone for throwing, though the one picked for throwing is also referred to as the "mother". In Polynesia, the game is called by various names including kōruru, ruru, kai makamaka, ti kai and tutukai among the Māori; kimokimo among Hawaiians; timo or timo timo among Tahitians; lafo litupa among Samoans; and lavo among Fijians. It was very common among the natives of the Pacific Islands and were documented by early European explorers. It was played by people of all ages and traditionally includes a meaningless rhythmic chant sung by the players. Like in the Philippine version, the game uses only one hand for catching the thrown stones and has multiple stages ramping up in difficulty and mechanics. The names, mechanics, and number of stages varies depending on ethnic group. and around four to fifteen identical but unmarked rounded stones called kai mahi ("workmen"). Sets of these stones were created by hand and kept for the games. In Hawaii, each player has a throwing stone called aliʻi ("chieftain"). The smaller stones were called pohaku. Among Samoans and Fijians, they used around fifty to one hundred flat circular seeds of Entada gigas for the game.

Қазіргі заманғы ойын

Қазіргі заманғы ойын резеңке доппен ойнатылуы мүмкін, ал «қақпақтар» (жақтар) – әдетте оннан тұратын жиынтық – металл немесе пластиктен жасалады. Ойыншылардың кім бірінші ойнайтынын анықтаудың түрлі нұсқалары бар: көбінесе «лақтыру» арқылы (жақтар жиынтығы алақанға қойылып, алақанның артына лақтырылады, содан кейін қайта алақанға оралады; ең көп жақтарды түсірмей ұстаған ойыншы бірінші болады), бірақ «ip dip», «eeny, meeny, miny, moe» немесе олардың басқа да нұсқалары арқылы да шешілуі мүмкін. Ойынды дайындау үшін жақтар ойын алаңына шашыратылады. Ойыншылар кезекпен допты жерге секіріп лақтырып, жақтарды жинап, доп екінші рет секірмес бұрын ұстап алады. Допсыз және барлық жақтарды жерге шашыратпай, бір қолмен жақтарды ауаға лақтырып, сол қолдың артына мүмкіндігінше көп жақтарды ұстауға болады. Жерге түскен жақтарды ойыншы жинап алуы керек. Ұсталған барлық жақтардың біреуін қоспағанда, қалғаны бір жаққа қойылады. Сақталған жақ доптың орнына қолданылады, оны ауаға лақтырып, сол қолмен жерден жақтарды жинап алуға тырысасыз, ал содан кейін лақтырылған жақты сол қолмен ұстап аласыз. Жиналатын жақтардың саны алдын ала белгіленеді және ретті түрде өседі: алдымен біреуін («бірліктер»), содан кейін екеуін («екіліктер»), және т.б., жиналған жақтардың жалпы санына байланысты. Сан тең бөлінбеуі мүмкін, және қалдық жақтар қалуы мүмкін. Егер ойыншы қалған жақтарды бірінші жинауды шешсе, бір нұсқасы бойынша «көлікке бұрын ат» немесе «патшалардан бұрын ханымдар» деп айтуға болады. Ойын алаңы ойыншылардың келісімімен шешіледі, себебі бұл туралы ресми ереже жоқ. Жеңімпаз – ең көп жақ жинаған ойыншы. Ойынды он бес немесе жиырма жақпен (екі жиынтық) ойнағанда қиындығын арттыруға болады. Ойындағы жақтардың жалпы санына қарамастан, ең жоғары ұпайға жеткен ойыншы жеңіске ие болады. Бірінші ойын әдетте бір секіріспен («бірліктерден» «ондықтарға» дейін) ойналады; екінші ойынды бірінші ойында «жетістікке жеткен» ойыншы таңдайды, және т.б. Келесі ойындар үшін кейбір нұсқалар: «қос секіріс», «қорадағы шошқалар», «қоршаудан асыру», «саладағы жұмыртқалар» (немесе «саладағы шиелер»), «ұшқан голландиялық», «дүние айналымы» және т.б. Кейбір ойындар, мысалы «Jack be nimble», қысқа ойындар болып табылады және «бірліктерден» «ондықтарға» дейін форматында ойналмайды.

The modern game may use a rubber ball, and the knucklebones (jacks), typically a set of ten, are made of metal or plastic. There are variants of how the players decide who goes first: it is usually through "flipping" (the set of jacks is placed in cupped hands, flipped to the back of the hands, and then back to cupped hands again; the player who keeps the most from falling goes first), but may be via ip dip, or eeny, meeny, miny, moe, or a variant thereof. To set up the game, the jacks are scattered loosely into the play area. The players in turn bounce the ball off the ground, pick up jacks, and then catch the ball before it bounces for a second time. An alternative, without a ball and without scattering all the jacks on the ground, is to throw the jacks into the air with one hand, and catch as many jacks as possible on the back of the same hand. The jacks that fall onto the ground are then the ones that the player must pick up. All the jacks that are caught except one are then put to one side. The saved jack is then used instead of a ball, by throwing it into the air and trying to pick up the jacks from the ground with the same hand before catching the tossed jack again with the same hand. The number of jacks to be picked up is pre ordained and sequential; at first one must be picked up ("onesies"), next two ("twosies"), and so on, depending on the total number of jacks included. The number may not divide evenly, and there may be jacks left over. If the player chooses to pick up the leftover jacks first, one variation is to announce this by saying "horse before carriage" or "queens before kings". The playing area should be decided between the players since there is no official game rule regarding that. The winning player is the one to pick up the largest number of jacks, and the game can be made more challenging by playing with fifteen or twenty jacks (two sets). Regardless of the total number of jacks in play, the player who gets to the highest game wins. Game one is usually single bounce (onesies through tensies); game two is chosen by whoever "graduates" from game one first, and so on. Some options for subsequent games are "double bounces", "pigs in the pen", "over the fence", "eggs in the basket" (or "cherries in the basket"), "flying Dutchman", "around the world", etc. Some games, such as "Jack be nimble", are short games which are not played in the onesies to tensies format.