Кіріспе
Американдық психолог (1920–2003)
Пол Эверетт Мель (3 қаңтар 1920 – 14 ақпан 2003) – американдық клиникалық психолог. Ол Миннесота университетіндегі Хатауэй және Регенттер профессоры, сондай-ақ Америка Психологиялық Ассоциациясының бұрынғы президенті болды. 2002 жылы жарияланған «Жалпы психология шолуы» бойынша Мель XX ғасырдың ең көп сілтемеленген 74-ші психологы деп танылды, бұл көрсеткіш бойынша Элеонора Дж. Гибсонмен бірдей деңгейде болды. Шамамен 60 жылдық карьерасы бойы Мель психологияға маңызды үлес қосты, оның ішінде конструктивті жарамдылық, шизофрениянің этиологиясы, психологиялық бағалау, мінез-құлықты болжау, метағылым және ғылым философиясы салаларындағы эмпирикалық зерттеулер мен теориялық тұжырымдамалар бар.
Балалық шақ
Пол Мель 1920 жылдың 3 қаңтарында Миннеаполис, Миннесота штатында Отто мен Бланш Шведал отбасында дүниеге келді. "Мель" деген фамилиясы – оның әкесінің фамилиясы. Ол 16 жасында анасы нашар медициналық көмек салдарынан қайтыс болды, және Мельдің айтуынша, бұл оның медицина қызметкерлерінің кәсібилігіне және клиникалық мамандардың диагностикалық дәлдігіне деген сеніміне үлкен әсер етті. Анасы қайтыс болғаннан кейін Мель қысқа мерзімге әкесімен бірге тұрды, содан кейін орта мектепті бітіру үшін бір жыл көрші отбасында тұрды. Одан кейін ол Минесота университетіне жақын тұратын әжесі мен атасының үйінде тұрды.
Білім және академиялық мансап
Мель 1938 жылы наурыз айында Миннесота университетінде студент болып оқуын бастады. Ол 1941 жылы Дональд Г. Патерсонды кеңесші етіп алып, бакалавр дәрежесін алды, ал 1945 жылы Миннесотада Старке Р. Хэтэуэйдің жетекшілігімен психология ғылымдарының докторы ғылымын қорғады. Мельдің сол кездегі аспиранттарының арасында Мариан Брэлэнд Бейли, Уильям К. Эстес, Норман Гаттман, Уильям Скофилд және Кеннет МакКоркодейл болды. Докторлық диссертациясын қорғағаннан кейін Мель бірден университетте профессорлық қызметке қабылданды және осы лауазымды өмірінің соңына дейін атқарды. Одан бөлек, ол психология, құқық, психиатрия, неврология, философия салаларында жұмыс істеді және Герберт Фейгл, Мель және Уилфрид Селларс құрған Миннесота ғылым философиясы орталығының мүшесі болды. Мель академиялық лауазымдарда тез өркендеді. Ол 31 жасында Миннесота университетінің психология кафедрасының меңгерушісі, 34 жасында Орталық психологиялық қауымдастықтың президенті, 38 жасында психология ғылымына ерекше үлес қосқаны үшін Американдық психологиялық қауымдастықтың сыйлығын алды, ал 42 жасында осы қауымдастықтың президенті болды. 1968 жылы Миннесота университетінің ең жоғары академиялық дәрежесі – Регент профессоры атағына ие болды. 1979 жылы тұлғаны бағалау саласындағы Бруно Клопфердің есімдік сыйлығымен марапатталды, ал 1987 жылы Ұлттық ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. Мель бала кезінде дінге аса қызығушылық танытпады, бірақ ересек болғаннан кейін 1950-ші жылдары лютерандық теологтар мен психологтар тобымен бірлесіп «Олай болса адам не?» атты еңбекті жазды. Бұл жобаны Конкордия семинариясы арқылы Миссури синодының лютеран шіркеуі тапсырды. Жобада ортодоксалды теология, психологиялық ғылым және христиандардың (әсіресе лютерандардың) ортодоксалдылыққа немесе ғылым мен практиканың дұрыстығына қайшы келмей, христиан және психолог ретінде жауапты түрде қалай қызмет ете алатыны зерттелді.
Кейінгі өмір және өлім
1995 жылы Мель Линда Готфредсон жазған және Wall Street Journal газетінде жарияланған "Интеллект туралы негізгі ғылым" деген атақпен бірлескен мәлімдемеге қол қойды. Ол 2003 жылдың 14 ақпанында Миннеаполистегі үйінде созылмалы миеломоноциттік лейкемиядан қайтыс болды. Ол негізінен интервалдық гипотезаны тексеруге көшуді қолдады.
Мель парадоксы
Мельдің парадоксы – нақты ғылымдардағы күрделі әрі дәл әдістер өз теориясын қолдауды дәлелдеуді қиындатады. Ал әлеуметтік ғылымдар сияқты жұмсақ ғылымдарда бұл керісінше. Физика сияқты нақты ғылымдар нақты болжамдар жасайды және байқау деректері осы болжамдарды жоққа шығара ма, жоқ па, соны тексеру арқылы жұмыс істейді. Дәлдік артқан сайын, модельдің болжамынан шағын ауытқуларды анықтау оңайырақ болады, ал модельді қолдауды дәлелдеу қиынырақ. Ал жұмсақ әлеуметтік ғылымдар нақты болжамдар емес, тек бағытты болжамдар жасайды. Жұмсақ әлеуметтік ғылымдар байқаған әсердің бағыты болжамдармен сәйкес келгенде қолдау көрсетеді, тек нөлдік эффектінің жоққа шығарылуын қабылдайды. Мель нақты әлемде эффекті жоқ ешқандай ем болмайды деп санайды. Сондықтан, жеткілікті үлгі көлемі болғанда, нөлдік эффектінің жоққа шығарылуын үнемі қабылдамау керек. Кез келген шағын эффектінің таңбасын кездейсоқ болжаған зерттеушілердің үлкен үлгі көлемінде растау табу ықтималдығы 50/50 болады.
Миннесотаның көп фазалы тұлғалық инвентаризациясы
Мель Миннесота көпфазалық тұлғалық сауалнамасы (MMPI) арқылы психологиялық бағалау әзірлеу саласындағы сарапшы саналды. Оның айтуынша, MMPI клиникалық нәтижелермен тұрақты байланысы бар тұлғалық профильдерді түсінуге қолданылуы мүмкін. Осыны ол мінез-құлықты болжауға қатысты статистикалық (клиникалық емес) тәсіл деп атады.
Қарым-қатынас және қысым: K шкаласы
Докторлық диссертациясының бір бөлігі ретінде Мель Хатауэймен бірге ММПИ үшін жарамды жауап берудің K шкалалық индикаторын әзірлеуде жұмыс істеді. ММПИ-нің алғашқы клиникалық сынақтары кезінде, психикалық аурудың айқын белгілерін көрсеткен адамдардың бір бөлігі, әртүрлі клиникалық шкалаларда қалыпты тұлғалық профильдерді көрсетті. Бұл адамдар клиникалық қорғаныс тактикасын қолданып, симптомсыз және жақсы бейімделген болып көрінуге тырысқан деп күдіктелді. Мель мен Хатауэй "эмпирикалық критерийлік кілттеу" деп аталатын әдіс қолданып, осы қорғанысқа ұмтылған адамдардың жауаптарын, психикалық ауруға шалдықпаған және қалыпты ММПИ профильдерін көрсеткен басқа адамдармен салыстырды. Эмпирикалық критерийлік кілттеу әдісі, осы екі топты ең жақсы ажырата алатын элементтерді таңдады. Элементтер теорияға немесе олардың мазмұнының сыртқы жарамдылығына сүйенбеді. Нәтижесінде, K ("түзету") шкаласы деп аталған, құрамына кірген элементтер ММПИ-ді тапсырғанда, жақсы бейімделген болып көрінуге тырысатын адамдар үшін жасыруды қиын ететін болады. K шкаласының элементтерін қолдаған адамдар, өз психикалық денсаулық тарихы туралы ақпаратты тестке қатысушылардан жасыруға тырысқан деп есептелді. K шкаласы – болжамды басқыншы айнымалының ерте мысалы. K шкаласы L ("жалған" үшін) шкаласына қосымша жарамдылық индикаторы ретінде қолданылады, оның элементтері элементтің мазмұны бойынша жарамдылыққа негізделген және көбінесе өзін жақсы көрсетуге бағытталған. K шкаласы клиникалық психологтар арасында кең таралған және ММПИ және ММПИ-2 профильдерін түсіндіруде пайдалы құрал болды. ММПИ-2 RF үшін әзірленген K шкаласының ең соңғы нұсқасы, клиникалық, нейропсихологиялық және сот-медициналық жағдайларда психологиялық бағалау үшін әлі де қолданылуда.
Мельдің ұсынысы
Меелдің 1954 жылғы «Клиникалық және статистикалық болжау: теориялық талдау және дәлелдерді қайта қарау» кітабында мінез-құлықты болжау үшін деректерді біріктірудің механикалық (яғни, ресми, алгоритмдік, актуарлық) әдістерінің клиникалық (яғни, субъективті, бейресми) әдістерден жоғары болатыны туралы таласқа талдау жасалды. Меел дұрыс қолданылған жағдайда механикалық болжау әдістері науқастың жағдайының болжамын айту және емдеу бойынша тиімді және сенімді шешімдер қабылдауға көмектеседі деп мәлімдеді. Оның қорытындылары даулы болды және психиатриялық шешімдер қабылдау туралы қалыптасқан пікірлермен ұзақ уақыт бойы келіспеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, психикалық денсаулық мамандары кәсіби клиникалық бағаларына сүйене отырып шешімдер қабылдайды (яғни, клиникалық ақпаратты «ойларында» біріктіріп, науқас туралы болжам жасау). Меел клиникалық деректерді біріктіріп болжамдар жасауға арналған механикалық құралға қарағанда клиникалық мамандардың көбірек қателік жіберуі мүмкін екенін болжады. Оның пікірінше, механикалық болжау тәсілдерінің кез келген деректерді біріктіруге мүмкіндігі болуы керек және кодталған клиникалық бағаларды қамтуы мүмкін. Клиникалық ақпарат сандық түрде бейнеленгеннен кейін, Меел механикалық тәсілдердің әрқашан бірдей деректер үшін 100% сенімді болжамдар жасауын ұсынды. Клиникалық болжау мұндай кепілдік бере алмайды.
Клиникалық және механикалық болжауды салыстыратын кейінгі зерттеулер
Клиникалық және механикалық болжамның тиімділігін салыстыратын мета-талдаулар Меелдің (1954) механикалық әдістер клиникалық әдістерден жоғары екен деген қорытындысын қолдады. Қарсылықтарға жауап ретінде Меел өмірінің соңына дейін алгоритмдік болжамды қорғады және клиникалық мамандар механикалық түрде алынған қорытындылардан сирек ауытқуы керек екенін ұсынды. Мұны мысалмен түсіндіру үшін Меел «сынық аяқ» сценарийін келтірді, онда механикалық болжам бойынша адамның киноға бару ықтималдығы 90% құрайды. Бірақ «клиник» сол адамның жақында аяғын сындырғанын біледі, бұл ақпарат механикалық болжамда ескерілмеген. Сондықтан клиник механикалық болжамның қате екенін сенімді түрде айта алады. Сынық аяқ – бұл жоғары дәлдікпен анықталған объективті дәлел және киноға бармаумен тікелей байланысты. Алайда, Меел психикалық денсаулық мамандарының сынық аяқ сияқты нақты қарсы ақпаратқа сирек қол жеткізе алатынын және сондықтан жарамды механикалық болжамдарды ескермей қалу мүмкіндігінің азаз екенін айтты. Меел адамдардың клиникалық практикада шешім қабылдағанда субъективті пікірлерге (bias) ұшырауын жеткізді. Мысалы, клиниктер өз алдын ала болжамдарын растау үшін ақпарат іздеуі немесе өз көзқарастарына қарсы келетін ақпаратты назарсыз қалдыруы мүмкін. Сонымен қатар, Меел клиникалық шешімдерге эмпирикалық зерттеулермен дәлелденбеген артық сенімділік немесе жеке тәжірибелердің қалай әсер етуі мүмкін екенін сипаттады. Керісінше, механикалық болжам құралдарын маңызды клиникалық ақпаратты пайдалану үшін конфигурациялауға болады және олар психологиялық субъективті пікірлерге ұшырамайды. Осы тұжырымды қолдау үшін Меел және оның әріптестері клиниктердің шешім қабылдауда механикалық формулалардан нашар нәтиже көрсеткенін анықтады, тіпті оларға шешімдерін қабылдауға көмектесу үшін сол формулалар берілгеніне қарамастан. Оның теориясы психозға бейім адамдарды және шизофрениямен ауыратын адамдардың туыстарын ұзақ мерзімді зерттеуге қызығушылықты арттырды, олар шизогенді тасымалдауы мүмкін. Меелдің шизофренияны көбінесе неврологиялық құбылыс ретінде және шизотипияны шизофренияға қатысты генетикалық тәуекел факторы ретінде сипаттауы қолдау тапты. Алайда, зерттеушілер бір шизогеннің нақты дәлелін таба алмады, оның орнына шизофренияға қатысты генетикалық тәуекелді жиі кездесетін генетикалық варианттар мен сирек кездесетін генетикалық мутациялардың полигендік комбинацияларымен жақсы түсіндіруге болады деп санайды.
Таксометриялық
Бірнеше әріптестерінің көмегімен Мель биологиялық немесе психологиялық айнымалылар ішіндегі категориялық топтамалардың болуын анықтау үшін бірнеше статистикалық әдістерді әзірледі. Мель DSM III сияқты диагностикалық нұсқаулықтарда психикалық ауруларды жіктеу үшін қолданылатын тізімдік ("политетикалық") құрылымды сынға алды. DSM-де анықталған көптеген психиатриялық синдромдарды клиникалық жағдайда сенімді түрде анықтауға болады, бірақ Мель психикалық аурулардың категориялық сипаты осы диагноздар бойынша (яғни, адам ауру немесе сау) эмпирикалық түрде тексерілуі керек деп сақтық танытты. Мель Платонның сөздерімен айтқанда, "табиғатты түйіндерінде кесуге" және бір нәрсені категориялық немесе үздіксіз/өлшемді деп ұғымдауға ең қолайлы уақытты анықтау үшін деректерге негізделген тәсілді жақтады. Оның жазбаларында Мель әртүрлі ғылыми салаларда категориялық топтамаларды тексеру үшін "таксометрия" деп аталатын жаңа саланың құрылуын ұсынды. Осы тәсілге сүйене отырып, жасырын "таксондар" популяция ішіндегі нақты айырмашылықтарға әкелетін себептік факторлар ретінде қарастырылады. Таксондар биологиялық және психоәлеуметтік құбылыстардың көптеген түрлерін қамтуы мүмкін, мысалы, аутосомалық доминантты геннің экспрессиясы (мысалы, Хантингтон ауруы), биологиялық жыныс немесе өте біртекті діни сектаға ену. Мель таксометриялық тәсілдерді нақты түпкілікті себептері әлі белгісіз болған кезде және тек байқалатын "көрсеткіштер" ғана қолжетімді болғанда (мысалы, психиатриялық жағдайлар) қолдануды көздеді. Осы көрініс тапқан көрсеткіштердегі үлгілерді математикалық тұрғыдан қарастырып, Мель шынайы жасырын таксонның ықтималдығын бағалау үшін, сондай-ақ осы таксонның базалық деңгейін анықтау үшін жинақталған дәлелдерді пайдалануға болатынын ұсынды.
Когерентті кесу кинетикасы және L-режим
Когерентті кесу кинетикасы – Мель және оның әріптестері таксометриялық талдау жүргізу үшін әзірлеген статистикалық құралдар жиынтығы. "Кесу кинетикасы" – дихотомиялық бөлістерді қолдана отырып, ішкі үлгілерді құру үшін индикаторлық айнымалылардың таралымдары бойынша потенциалды кесу нүктелерін жылжытудың математикалық амалы. Содан кейін, кандидат кесу нүктелерін жасырын таксонмен түсіндіруге болатынын бағалау үшін бірнеше метрикалар қолданылады. "Когеренттілік" – зерттеліп отырған құбылыстың категориялық немесе өлшемдік сипаты туралы бірлескен пікірге келу үшін бірнеше индикаторларды және метрикаларды бірге пайдалану процесін білдіреді. Мель келесі таксометриялық процедураларды әзірлеуге қатысты: MAMBAC, MAXCOV, MAXSLOPE, MAXEIG және L Mode.
Таксометриялық әдістерді қолдану, ықпал ету және сын
Таксометриялық талдаулар психикалық денсаулық зерттеушілерінің диагностикалық санаттарды пайдаланудан бас тартуына септігін тигізді. Мельдің теориялық тұжырымдамасына сәйкес, таксометриялық әдістерді қолданған зерттеулер көптеген психиатриялық жағдайлардың категориялық емес, өлшемдік тұрғыдан қарастырылуы тиімді екенін көрсетті (мысалы, психопатия, посттравматикалық стресс бұзылысы және клиникалық депрессия). Дегенмен, кейбір ерекше жағдайлар да анықталды, мысалы, maladaptive диссоциативтік күйзелістерді бастан кешіру бейімімен сипатталатын жасырын таксон. Мельдің дүниеден озғаннан кейін, оның таксометриялық әдістерінің статистикалық әлсіздіктерін шешу үшін факторлық қоспа модельдеуі балама ретінде ұсынылды.
Қолданбалы клиникалық көріністер мен жұмыс
Мель өмірінің барысында лицензиясы бар және аттестатталған клиникалық психолог ретінде қызмет етті. Ол өзінің теориялық бағытын "күшті психодинамикалық" деп сипаттады және психоанализ бен рационалды-эмоционалды терапияны бірге қолданды.
"Неге мен сотқа қатыспаймын"
1973 жылы Пол Мель «Неге мен жағдайлық конференцияларға қатыспаймын» деген polemikaлық мақала жариялады. Ол психикалық денсаулық сақтау орталықтарындағы жағдайлық конференциялардан, онда жеке науқастар немесе «жағдайлар» командамен ұзақ талқыланады, көбінесе оқу мақсатында, қашықтап қалуын талқылады. Мель мұндай конференцияларды көңілсіз және зияткерлік тұрғыдан жетілмеген деп тапты. Оған керісінше, ішкі медицина немесе неврология бөлімдерінде өткен қызықты және ашып көрсететін көптеген жағдайлық конференцияларды еске алды, олар көбінесе патологтардың қорытындылары мен науқастардың патофизиологиясы туралы объективті деректерге негізделген. Басқаша айтқанда, психикалық денсаулықтан тыс жағдайлық конференциялар клиникалық сараптаманы салыстыруға болатын объективті дәлелдерді қосу арқасында пайда тапты. Мель патологтың қорытындысына ұқсас психиатриялық қорытынды жасауды ұсынды. Сонымен қатар, ол жағдайлық конференциялар үшін ұсынылған форматты сипаттады, ол клиникалық байқаулардың бастапқы талқылауымен басталып, қатысушылардың клиникалық қорытындыларымен және ұсынылған диагноздарымен салыстыру үшін науқастың деректерінің (мысалы, психологиялық тестілеу нәтижелері) белгілі бір бөлігін ашумен аяқталады. Мель сондай-ақ клиникалық және статистикалық болжам жасау мәселесін және әдеттегі жағдайлық конференциялардағы құрылымдалмаған клиникалық шешім қабылдаудың белгілі әлсіздігін атап өтті. Ол клиникалық қызметкерлерді науқастың күтімі туралы бірлесіп жұмыс істегенде қарапайым болуға шақырды және психикалық денсаулық сақтау орталықтарында клиникалық ойлаудың жоғары ғылыми стандартын қажет етті. «Егер мен Айдың жасыл ірімшіктен жасалғанын ойласам, ал сіз оның тас екенін ойласаңыз, біріміз кемінде қателесіп отырмыз». Сондықтан, қате түсініктерге ұшыраған науқастың бұрмаланған ойлары «оған нақты көрінеді» деу – уақытты бекерге жұмсау. «Ол үшін бұл шындық» деген мәлімдеме философиялық тұрғыдан қарағанда тривиальды немесе жалған, сонымен қатар клиникалық тұрғыдан да жаңылыстырады. «Мельдің ең маңызды, бірақ кеңінен танылмаған әлеуетті үлестерінің бірі – метағылымның, яки ғылым туралы ғылымның бірлесіп дамуы, кеңейтілуі және жетілдірілуі». Мель «клиометриялық метатеория» терминін енгізді, онда метатеория ғылыми теориялаудың эмпирикалық теориясы ретінде анықталады. Ол гипотезалық сынақтардың нашар қолданылуын сынаған бірнеше мақала жариялады. Ликкенмен бірге ол «жалған фактор» терминін енгізді, ол «әлеуметтік ғылымдардағы барлық нәрсе бірін-бірі аз немесе көптеп байланыстырады» деген идеяны білдіреді, бұл корреляциялық әсерлерге қатысты нөлдік гипотезалық сынақтарды қызықтырмайды. Ол сондай-ақ Имре Лакатостың еңбектеріне негізделген психологиялық ғылымдағы теорияларды тексерудің жақсы тәсілдерін талқылады.