Жылдың шартты жемісі

Кіріспе

1952 жылы жазылған Роберт А. Хайнлайнның ғылыми-фантастикалық әңгімесі "Жекпот жылы" – американдық жазушы Роберт А. Хайнлайнның 1952 жылы алғаш рет жарияланған және оның "Жерден келген қатер" антологиясына енген ғылыми-фантастикалық әңгімесі. Әңгімеде трендтерді қадағалайтын сандық сарапшы романтиканы және ойын қозғайтын жайтты ашады. Бұл туындыда Хайнлайннің өмірге бейімделу және сол заманғы қоғамдық нормалардың қаталдығы сияқты жиі кездесетін тақырыптары көтеріледі.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Потифар Брин – орта жастағы үйленбеген еркек, тұрақты, реттелген өмір салған және өте ерекше хоббиі бар. Онымен алғаш рет Лос-Анджелестегі бір кафеде таңғы ас ішкенде танысамыз. Ол әдеттегі тағамын тапсырады, бірнеше газеттен байланыссыз көрінетін әртүрлі жаңалықтардың нотаттарын жасайды және төлемін мұқият санап, дәл есептелген ұсыныс ақысын қосады. Содан кейін ол автобус аялдамасына қарай беттейді, онда жас әйел барлық киімдерін шешіп алып тұр. Өтіп бара жатқан екі трансвестит оны қамауға полицияны итермелеп бақтыруға тырысады, бірақ полиция жарнама салдарынан одан да көп адам киімдерін шешуге шабыттандырады деп қорқып, ұстамайды. Бринге бұл әсер етпейді. Ол жақындап барып, автобус келгенде оның үстіне пальтосын жабады. Ол оған таныс полицияның рұқсатымен бірге көлікпен алып кетуді ұсынады. Ол өте тартынған күйде келіседі. Ол оны үйіне апарып, киіндіріп, одан кейін өзі оны пайдалануға тырыспайтынын түсіндіріп, сұраққа алады. Ол киімдерін шешуге неге ұмтылғанын білмейтінін айтады. Ол оның осы әрекетіне таң қалмағанын түсіндіреді. Көрінетіндей, қаланың барлық жерінде әйелдер ұзақ уақыттан бері осылай істеп келеді. Бұл жаңалық мұқият жасырылған, тіпті Брин өзі газеттегі досына телефон соғып, осы оқиға туралы жалған мәлімет берген. Брин – статистик. Көбінесе сақтандыру компанияларында жұмыс істейді, оларға ықтималдық және трендтер туралы кеңес береді. Бос уақытында ол циклдарды зерттейді. Адамның мінез-құлқы циклдармен өтеді, бағалар, жалақылар, юбка ұзындығы, сәндер және бүкіл экономикалар еш себепсіз құлап, қайтадан көтеріледі, себебі олардың әрқайсысы циклдың жоғары-төмен қозғалысын қадағалайды. 1929 жылы үш үлкен цикл төмендеп, 1929 жылғы құлдырауға себеп болды. Қазір 1952 жыл, және ол бақылап отырған әрбір цикл шамамен алты ай ішінде бірдей уақытта төмен немесе жоғары нүктеге жетеді. Брин Мид Барстоуға былай дейді: «Бұл жылы адамзат шашын жібітіп, саусағымен ерінін көтеріп, «Убба, убба, убба» дейді». Мидтің стриптизі, жалпыға ортақ трансвестизм, жаңа шіркеулердегі салтанатты жалаңаштық және басқа да ұсақ-түйек ақылсыздықтар – бұл тек қана тоқтаусыз трендтердің белгілері. Бриннің айтуынша, кез келген адам ақылды болып көрінсе де, көпшілік, қаласа да, қаламаса да, статистикалық тұрғыда әрекет етеді. «Мид, – дейді ол, – менің ойымша, біз леммингтерміз». Мид пен «Потти» жақындасып, апталар өте келе шатасу күшейгенде, екеуі де жұмыстан кетіп, «секіру уақыты» келгенде дайындалады. Бринде көлік, жабдықтар және бір-екі мылтық бар. Ол Мохаве шөліне баруды жоспарлап отыр. Содан кейін рекордтық құрғақшылық тоқталып, аспан ашылады. Олар жолға шығуға шешім қабылдайды. Жолда жер сілкінісі болады. Автостопшы мылтықпен көлікті ұрлауға тырысады. Мид Бриенді (және өзін) таң қалдырады, ол ұрыны Бриеннің тапаншасымен атып өлтіреді. Қаладан алыс, олар ядролық жарылыс Лос-Анджелесті жойғанын көргенде қорқып кетеді. Олар оңаша шатырда тұрып, жағдайдың қалыпқа келуін күтеді. Ядролық қару толыққанды қолданылған, бірақ ауа райы нашар болғандықтан бомбалардың көп бөлігі нысаналарына жетпейді. Бриннің өзі орыс сарбаздарының тобын атып өлтірген. Бірақ енді әлемде бейбітшілік орнады, және Брин астрофизика журналдарын оқып, білімін толықтырады. Ол автордың Күннің жаңа жарылысқа ұшырауы үшін қажетті нақты жағдайларды есептеп шығаратын мақаласын көріп, тіпті бұл оқиғаның Күннің өмірінің қай кезеңінде болатыны туралы болжамдар жасайды. Мид шатырдан шығып, Потифарға қосылып, күн батуын тамашалайды. Күн бетінде үлкен күн дақтары бар. Бірден Брин бұл тек қана жаман жыл емес екенін түсінеді. Мақаланы қайта қарап, ол соңғы жыл екенін біледі. «Күн батумен бір қызық нәрсе болып жатыр», – дейді Мид. «Жоқ, Күнге», – деп жауап береді Потифар.

Potiphar Breen is a middle aged bachelor with a settled, orderly life, and a rather unusual hobby. We meet him first at breakfast in a Los Angeles diner, where he orders his usual meal, takes notes of various apparently unrelated items in several newspapers, and carefully counts out his payment, adding an exactly calculated tip. He then walks out to a bus stop, where a young lady is removing all her clothes. A pair of passing transvestites try to provoke a beat cop into arresting her, but the cop refrains for fear that the publicity will simply inspire more kooks to disrobe. Breen is unmoved. He walks over and wraps his coat around her just as the bus arrives. He offers her a ride with the acquiescence of the cop who is known to him. She accepts reluctantly. He drives her to his house, lets her dress, and after explaining that he is not trying to take advantage of her, interviews her. She explains that she has no idea why she had the sudden urge to take her clothes off. He tells her why he was not surprised at what she did. Apparently women have been doing the same thing, all over the city, for some time. The news has been carefully hushed up, just as Breen himself called a friend at the newspaper and fed him a phony account of this incident. Breen is a statistician. Working mostly for insurance companies, he advises them on probability and trends. In his spare time, he studies cycles. Human behavior seems to run in cycles, with prices, wages, hemlines, fashions, and entire economies crashing and rising again for no reason, except that each was following the ups and downs of a cycle. Three big cycles bottomed out in 1929, causing the Crash of 1929. It is now 1952, and every cycle he tracks will either trough or crest simultaneously in about six months. Breen explains to Meade Barstow, the young lady, that "This year, the human race is letting down its hair, flipping its lip with a finger, and saying 'Wubba, wubba, wubba.'" Meade's striptease, along with the commonplace public transvestism, the new churches with their ceremonial nudity and all the other pieces of minor insanity are simply symptoms of the inexorable trends. As Breen puts it, while any one person may seem to be rational, in the bulk people behave statistically, whether they like it or not. "Meade," he says, "I think we're lemmings." Meade and "Potty" grow close, and as the weeks pass and the craziness increases, both abandon their jobs and prepare for when it will be "time to jump." Breen has transport, supplies and a firearm or two. He plans to head for the Mojave Desert. Then the record drought breaks, and the skies open. They decide to leave. On the way, there is an earthquake. A hitch hiker attempts to steal the car at gunpoint. Meade surprises Breen (and herself) by shooting the thief with Breen's pistol. Far from the city, they are horrified when a nuclear explosion apparently destroys Los Angeles. Living at an isolated cabin, they wait for things to stabilize. There has been a full scale nuclear exchange, but the weather was so bad that few bombs reached their targets. Breen himself has had to shoot a group of marauding Russian soldiers. But now the world is at peace, and Breen can catch up on his reading, in journals of astrophysics. He comes across an article where the author calculates the exact conditions required to make the Sun explode in a nova, and even offers predictions about when in the life of the Sun this might occur. Meade comes out of the cabin to join Potiphar and watch the sunset. There is a rather large sunspot on the Sun's face. Suddenly Breen realizes that this has not just been a bad year. Looking again at the article, he knows it is the final year. "Something funny is happening to the sunset," says Meade. "No," replies Potiphar, "to the Sun."

Қабылдау

Флойд К. Гейл «Galaxy Science Fiction» журналында «Жекпот жылы» повесін «қорқынышты классика» деп сипаттады.