Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Үнді мұхитындағы жапондық рейдкерлер – Жапон императорлық әскери-теңіз флотының (IJN) одақтас мемлекеттердің саудасына қарсы соғысын жүргізу үшін пайдаланған кемелері болды. IJN, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін қуатты әскери кемелер флотына ие болғандықтан, стратегиялық тұрғыдан флоттық әрекеттер арқылы соғыс жүргізуді жоспарлаған және осы себепті сауда кемелеріне шабуыл жасауға аз ресурстар бөлген. Дегенмен, 1940 жылы Осака кеме қатынасы желісіне қарасты екі жолаушы-жүк кемесі – «Айкоку Мару» және «Хококу Мару» жапондықтардың оңтүстікке қарай жылжуын күтіп, қаруланған сауда крейсерлеріне (AMC) айналдыру үшін алынды. Бұл кемелер кейіннен Австралия мен Таяу Шығыс арасындағы маңызды теңіз коммуникацияларында одақтас мемлекеттердің сауда кемелеріне шабуыл жасайтын рейдкерлер ретінде қолданылды. Жақсы қару-жарақтары мен жылдамдығын пайдаланып, рейдкерлер қысқа мерзімге сәттілікке жетті. 1942 жылдың соңында голланд кемесімен және Корольдік Үнді теңіз флотының корветімен болған қақтығыстан кейін, «Хококу Мару» батып, жапондықтардың Үнді мұхитындағы шабуылдары көбінесе тоқтатылды.

Өмірбаян

XX ғасырдағы екі дүниежүзілік соғыста Ұлыбританиямен соғысқан елдер Британ империясын әлсірету мақсатында мұхиттық сауданы бұзуға көп күш жұмсады. 1942 жылдың соңында Үнді мұхитындағы Оксіс күштерінің әрекеттері дерлік тоқтады. Бұл суларда кеме жолдарын бұзған неміс саудагерлік рейдерлерінің көпшілігі Корольдік теңіз күштері тарапынан жойылды немесе Отанына ұзақ сапарға шықты. Жапон императорлық теңіз күштері (IJN) қуатты жауынгерлік флоттарының арқасында «флоттық шайқас» («Guerre d'escadre») соғысын стратегиялық тұрғыдан жоспарлады, сондықтан сауда кемелеріне шабуыл жасауға («Guerre de course») азырақ ресурстар бөлді. Дегенмен, 1942 жылдың сәуірінде Цейлонға жасаған сәтті шабуылдан басқа, Жапон теңіз күштері одақтастардың соғыстағы логистикалық күшінің үнемі артуына байланысты кеме жолдарына қысым жасауды жалғастыруға шешім қабылдады. Ірі және құнды танкерлер Таяу Шығыстан Австралияға және айналасындағы аралдарға мұнай және басқа да өнімдерді үздіксіз жеткізіп тұрды. Немістердің үнемі талап етуі мүмкін. Негізгі қару-жарақ құрамына сегіз 140 мм/50 калибрлі зеңбірек, олармен бірге екі 80 мм зеңбірек және төрт 25 мм зеңбірек кірді. Екі жақты орналасқан төрт 533 мм торпедалық түтік болды, әр кемеде екі Mitsubishi F1M2 "Pete" 0 типті бақылау ұшағы болды, олардың әрқайсысы екі бекітілген алға бағытталған Type 97 пулеметімен, бір икемді артқа бағытталған Type 92 пулеметімен және 120 кг бомбамен жабдықталған.

Бастапқы пайдалану

Олардың ауыр қарулануымен екі жапон саудагерлік рейдкері кез келген кішігірім соғыс кемесін немесе сауда кемесін жеңе алатын, ал олардың жылдамдығы (олардың гидросамолеттерімен бірге) мұхиттың үлкен аумақтарын іздеуге мүмкіндік берді. Қызметте олар контр-адмирал Морихару Такеда басшылығымен 24-ші арнайы крейсерлік эскадрилья ретінде ұйымдастырылды. Хококу Мару адмирал Такеданың флагманы ретінде қызмет ету үшін, оның төрт офицерден және он сегіз сарбаздан тұратын штабына орын беру үшін қайта жабдықталды. 24-ші арнайы крейсерлік эскадрилья 1941 жылдың 15 қарашасында Хиросима шығанағынан радиобайланысты тоқтатып, түнгі уақытта қараңғыланып, Маршалл аралдарындағы Жалуит атолына дайындық позициясына келді. 1941 жылдың 26 қарашасында олар Австралия, Самоа, Фиджи, АҚШ және Панама каналы арасындағы теңіз жолдарын күзетуге шықты. Операциялық жоспар бойынша, бір кеме жөндеу жұмыстарын жүргізе отырып, дрейфтеуге тиіс болды, ал екінші кеме жау кемелерін іздеу үшін периметрлік күзет жүргізді. Екі кеме қараңғы уақытта бір-бірін көре алатын қашықтықта болады, ал ертесіне кемелер рөлдерін ауыстырады. Перл-Харборға жасалған шабуылдан кейін іздеу мақсаты жаудан жасырудан жау саудасын табуға өзгерді. 1941 жылдың 12 желтоқсанында күн батқаннан кейін Хококу Мару Сиднейден, Австралиядан Панама каналына бағытталған 6,210 тонналық американдық жүк кемесі Винсентті 23° оңтүстік ендігінде, 118° батыс бойламында тоқтатты. Ескі жүк кемесі экипажының 38 адамын екі рейдкерге алғаннан кейін батып кетті. Жапон кемелері Винсенттің SOS радиохабарына жауап беруден аулақ болу үшін аймақтан кетіп қалды. 1941 жылдың 23 желтоқсанында іздеу жұмыстары қайта басталды. 31 желтоқсанда Айкоку Марудан ұшқан гидросамолет Гонолулудан Жаңа Зеландияға, АҚШ Әскери-әуе күштерінің жүк көліктері мен ұшақ қозғалтқыштарымен жүктелген 3,275 тонналық американдық жүк кемесі Маламаны тапты және оның айналасында айналды. Малама гидросамолетті байқады, бірақ Айкоку Маруға оралғанға дейін техникалық проблемаларға тап болды. Эскадрилья 18:10-да жоғалған гидросамолетті іздеуді бастады және айлы түнде іздестірді. 1942 жылдың 1 қаңтарында 07:00-де іздеуді кеңейту үшін ұшақтар ұшырылды. Гидросамолеттердің бірі 09:10-да Маламаны тауып, төмен биіктікте айналып, кемеге тоқтауға бұйрық берді, соққысынан автоматты оқтар атты. Малама 14:15-ке дейін жалғасқан апат хабарларын таратуды бастады. Адмирал Такеда 130 миль (209 км) қашықтықта болды, бірақ апат хабарларын ұстап алып, ұшаққа бомбалармен қайта қарулану үшін қайтуға бұйрық берді. Ұшақ қайтып келгенде, Малама экипажының 25° оңтүстік ендігінде, 155° батыс бойламында кемені батырды. Эскадрилья кеме экипажының 38 адамын тұтқынға алып, аймақтан кетіп қалды. 1942 жылдың 8 қаңтарында рейдкерлер іздеу жұмыстарын қайта бастады және 16 мен 20 қаңтар аралығында эскадрилья өте күшті радиосигналдарды ұстап алды, бұл оларға одақтас әскери кемелері жақын жерде деп ойлатты. Олар адмирал Уильям Холсидің 8-ші тапсырма тобынан табысты жасырынып шықты. 1942 жылдың 4 ақпанында олар Трукте қайта толығу үшін тоқтады және 13 ақпанда тұтқындарды Оита шығанағындағы Әскери-әуе басқаруына жеткізді. Содан кейін эскадрилья Куре әскери-теңіз кемежайына кірді, онда әр кемеге өткен күзде орнатылған 15 см (5.9 дюйм) рус-жапон соғысының төрт зеңбірегін алмастыру үшін сегіз заманауи 14 см (5.5 дюйм) зеңбірек орнатылды. Эскадрилья Үнді мұхитына жіберілгенде Мозамбик арнасында жұмыс істейтін жапондық су асты кемелерін жабдықтау міндетімен бірге жаңа гидросамолеттер пайда болды. 1942 жылдың 5 маусымы мен 13 шілдесі аралығында су асты кемелері 21 кемені батырып, барлығы 92 498 тонна жүк тасыды. Хококу Мару және Айкоку Мару осы көрсеткішке қосымша кемелер қосты. Осы жетістіктермен олар бір жылдың ішінде жалпы көлемі 31 303 тонна болатын бес сауда кемесін батырып немесе басып алды. Олар 5 қарашада Сингапурдан төртінші рет шығып, капитан Имазато Хирошидің басшылығымен бірге болды. Жапондық шабуылшылардың құрбандары арасында 1942 жылдың 9 мамырында тұтқындалған 7,987 тонналық голландтық кеме, 1942 жылдың 5 маусымында батып кеткен 6,757 тонналық британдық кеме және 1942 жылдың 12 шілдесінде тұтқындалған 7,112 тонналық Жаңа Зеландиялық кеме болды.

Онданаға қарсы іс-қимыл

Бұл «Шелл» компаниясының тасымалдаушы компанияларының бірі үшін салынған заманауи танкер болды. Ол жаңа, салыстырмалы түрде жылдам және қазіргі заманғы стандарттар бойынша 4"/50 калибрлі зениттік қарумен және бірнеше пулеметпен жабдықталған. Капитан У. Хорсман басшылығымен ол Австралиядағы Фримантель мен Парсы шығанағының мұнайға бай жағалауындағы Абадан арасында жүріп тұрды. Абаданға жолында оны лейтенант-коммандер У. Дж. Уилсон басқаратын бір корвет күзетіп отырды. «Бенгал» – австралиялық типтегі мина іздеуші кемелердің бірі. Оған тек 3 дюймдік қару болды (4 дюймдік қару қолжетімді болған жоқ), бұл оның атыс қуатын «Ондинаны» суасты қайықтарынан, тіпті жаудың беттік кемелерінен қорғауға қиындық тудырды. Екі кеме 1942 жылдың 5 қарашасында Фримантельден ұзақ, бірақ оқиғасыз сапарға шығуды күтіп кетті.

Байқалған жерлер

1942 жылы 11 қарашада сағат 11:45-те Фримантлдегі теңіз күштері Бенгал кемесінен SOS сигналын алды. Ол Ондана және оған жапондықтар ретінде анықталған екі рейдкердің 19.38° оңтүстік ендігі, 93.5° шығыс бойламында шабуыл жасағанын хабарлады. Ондана кемесіндегі бақылаушы белгісіз кемені 270 градус бағытта, сосын одан ұқсас өлшемдегі кемелерді көргеннен кейін шайқас басталды. Айналада одақтас кемелердің жоқ екені туралы хабарлама болғандықтан, одақтас теңізшілер оларға бетке алып келе жатқан кемелердің жау екенін болжады және біраз уақыт бойы оларды жапондық авианосецтері деп қабылдады. Бенгал кемесіндегі бақылаушылар бірнеше минуттан кейін екі АМК-ны көрді. Екі кеме де 90 градусқа оңға бұрылып, жаудан солтүстік-батыс бағытқа қарай кетті. Бенгал сосын бұрылып, Ондананың қашып кетуіне уақыт беруді үміттене отырып, тікелей шабуылшыларға бет алды. Ол сағат 12:00-де атыс ашты, содан кейін сағат 12:05-те Ондана да атысқа қосылды. Ондана үшін ең дұрысы – қашуға бұйрыққа бағыну еді, бірақ капитан қалуға шешім қабылдады, өйткені оның кемесі 4 дюймдік зеңбірекпен қаруланған және екеуінің арасында күштірек болды. Сонымен қатар, Ондана жапондық кемелермен салыстырғанда аз жылдамдықпен қозғала алатын.

Шабуыл

Айкоку Мару, капитаны Тамоцу Оиши, және Хококу Мару, капитаны Хироси Имазато, сағат 12:00-де атысты бастады және жақын арада крейсерлік қаруларымен Ондананы шарпып қоршады. Онданаға бірінші соққы тигенде, басты мачтаның бөлігі жыртылып, тек түпкісі қалды. Ондана да жауап беруге дайын болды: үшінші снаряд Хококу Марудың үстін шарпыды, бірақ тиімділігі шамалы болды. Атудан қанағаттанған капитан артиллериялықтарға отты кеменің арт жағына шоғырландыруға бұйрық берді. Бірнеше сәттен кейін, оң жақ торпедалық ұяға тиген снаряд Хококу Маруды қызыл және сары оттың шарпыған ошағына айналдырды. Кеме түтіннен шыққанда, ол оң жаққа қарай күшті еңкейіп, бірден кеменің арт жағына қарай суға батып бастады. Жарылыс кеменің арт жағын жыртып, екі гидросамолетін теңізге лақтырып жіберді, ал үстіңгі құрылымдағы өрт зор болды. Хококу Мару соғыс кемесі ретінде салынбағандықтан, жеткілікті мөлшерде су өткізбейтін бөлімдері болмады. Кеменің еңкейісі артуына байланысты снарядтар қоймаларынан құлап, теңізшілерді суға лақтырып жіберді. Қанға батқан, күйген адамдар өртпен күресуге тырысты. Машина бөлімінде үлкен өрт пен электр қуатының тоқтағаны туралы хабарламалар келіп түсті. Хококу Маруды құтқаруға үміт аз болды, капитан Имазато «кемеден кету» бұйрығын беруден басқа шара көре алмады. Айкоку Мару 354 адамдық экипаждың 278 аман қалғанын жинады. Капитан Имазато шайқас кезінде қаза тапқан 76 адамның бірі болды. Айкоку Маруда зақымдану немесе жарақат алу туралы хабарлама болған жоқ, ол жақын арада бауырласы үшін кек алып, Онданаға бірнеше рет соққы берді. Дегенмен, оның снарядтары мен торпедалары бос танкерге көп әсер етпеді, өйткені су өткізбейтін танктердің көп саны оны ең қиын жағдайларда да су үстінде ұстап тұруға мүмкіндік берді. Айкоку Мару Бенгалияға да оқ атты, бұл оның қашықтығын шамамен бір оққа дейін қысқартты. Жапон кемесінен бір снаряд оның алдыңғы бөлігіне тиді, бірақ көп зақым келтірмеді. Оның артиллериялық ұшақтары жапондықтарға үздіксіз оқ жаудырып, бірнеше рет тигізгенін мәлімдеді, бірақ оқ-дәрі қоры көп ұзамай таусылды. Сағат 12:45-те соңғы снаряды атылды және капитан Ондана үшін көп нәрсе істей алмайтынын түсінді. Ол толық жылдамдықпен қашып кетті, оның артынан оқтардың шашырауы ұшып келді. Түтін қоршауын жасағаннан кейін, ол құтылуына әсер етпеген арт жағына тиген снарядты қабылдады. Бенгалиядағы адамдар Ондананың Айкоку Марумен үздіксіз шайқасып, снарядтардан қашып құтылуға тырысып жатқанын соңғы рет көрді. Бір снаряд оның көпірден кейін тигенін байқады. Кейін Хококу Маруда екінші жарылыс болды, ол әлі де жанды және батып барады. Оқиға орнынан кеткеннен кейін Бенгалия Диего Гарсияға бағыт алды, онда капитан Ондана мен бір жау AMC суға батқанын хабарлады.

Тірі қалу

Бенгалдың капитаны бір нәрседе дұрыс айтқан еді, Хококу Мару шын мәнінде батып кеткен еді, бірақ Бенгал көкжиекте жоғалғаннан кейін, Ондана әлі де толық жылдамдықпен жүзіп жүрді. Танкер ретінде оның оқ-дәрі қоры шектеулі болды. Айкоку Мару қашықтықты 1 минутқа дейін қысқартты, ал келесі бірнеше минут ішінде бірнеше рет оқ тигізді, оның бірін Бенгал көрді. Ондананың өзінде тек он екі снаряд қалған еді, оның төртеуін Хококу Маруға, қалғандарын Айкоку Маруға атты, бірақ бірде-бір соққы тигізбеді. Кемеден түтін шығаруға тырысып, түтін буыларын тастады, бірақ бұл сәтсіз аяқталды. Қозғалтқыштар тоқтатылды, құтқару шалкектері түсірілді және ақ ту көтерілді, барлығы Айкоку Марудан үздіксіз атыс астында болды. Бірнеше минуттан кейін капитан Хорсман көпірге түскен снарядтың сынықтарынан қаза тапты. Екі құтқару шалкегі мен екі сал суға түсірілді, кейін тағы бір құтқару шалкегінде қалған экипаж суға түсті. Экипаждың көп бөлігі (офицерлер мен артиллериялық экипажды қоспағанда) қытайлықтардан тұрды, олар бүкіл оқиға барысында қиындық тудырып, кемені құтқаруға көмектесуден бас тартты. Айкоку Мару Онданаға жақындап, шамамен 100 метрге жақындап, кемені аяқтау үшін екі торпеда атты. Екеуі де кеменің оң жағында үлкен тесіктер жасады, бірақ кемені батыруға көмектеспеді. Оның бактары бос болғандықтан, кеме 30 немесе 35 градусқа еңкейгеніне қарамастан, басқа, зақымдалмаған бактарының күшімен су бетінде қалды. Айкоку Мару бағытын өзгертіп, жапон артиллериясы суға түскен құтқару шалкектеріне оқ ашты. Бір теңізші қаза тауып, үш адам ауыр жарақат алды. Олардың бірі - Бенгалға тағайындалған Генри есімді жас британдық теңізші. Нәтижеге қанағаттанған Айкоку Мару Хококу Марудан аман қалғандарды алу үшін кетіп қалды. Айкоку Мару тағы бір рет қайтып келді, танкерді батырмаған торпеда атты. Ол аман қалғандарға көп көңіл бөлмеді, Ондананың құлауына сенімді болды. Осы уақытта шалкектегілер қаза тапқандарды теңізге жерледі, содан кейін не істеу керектігін талқылады. Бірінші офицер Ревинкель танкерге қайта оралуды қалады, бірақ артиллериялық экипаждың бір ғана адамы онымен бірге баруға дайын болды. Басқаларының көпшілігі Ондана суға батып кетеді деп ойлады. Ревинкель қиындықпен бірнеше адамды жинап, кемеге оралды, онда қарсы су тасқыны кеменің еңкеюін азайтты. Тексеру көрсеткендей, оның қозғалтқыштары да жұмыс істеп тұрды. Кішкентай өрттер сөндіріліп, шалкектегі соңғы экипаж мүшелері суға бату қаупі жоқ екеніне көз жеткізгеннен кейін кемеге қайта алынды. Фримантелге ұзақ сапар басталды. Айкоку Мару қайтып келген жағдайда, құтқару шалкектері мүмкіндігінше жөнделді.

Қайту

Британдық теңізші Генридің жағдайы өте ауыр еді. Оның аяғы қисылып кеткен, екі күннен кейін бірінші офицер көмек шақыруға мәжбүр болды. Сигнал кодталмаған күйде жіберілді, себебі "кемеден тастап кету" бұйрығы берілгенде код кітаптарының бәрі теңізге лақтырылды. Бұл күтпеген сигнал Коломбода дүрлік тудырды, өйткені "Ондана" батып кеткен деп хабарланған еді және логикалық түрде британдықтар жапондық хиле салғанын күдіктенді. Фримантлден оның орнын хабарлау туралы сұрау келді. Тұзақтан сақтану үшін "Ондана" жауап бермеді. Жараланғандарға медициналық көмек көрсетілмей, "Ондана" Фримантелге қарай бағытталды. 17-сі күні Фримантлдің солтүстік-батысында 322 шақырым жерде австралиялық PBY Catalina ұшақ-қайығы көрінді. Бақылаушылар бұрын бір кеме туралы хабарлаған еді, және "Каталинадан" сол кеме қажетті көмек көрсете ала ма деп сұрады. Белгісіз кеме ауруханалық кеме болып шықты, онда дәрігерлер Генридің өмірін сақтап қалған қан құюды дереу бастады. 18 қарашада "Ондана" Фримантелге кірді, осындай сапарды тек бірнеше кеме ғана бастан өткерді және тірі қалғандар одан да аз болды. "Бенгал" корветі бір күн бұрын Диего Гарсияға кірген еді. "Ондана" 1943 жылға дейін Австралияда қойма кемесі ретінде қалды, содан кейін толық жөнделді. "Бенгал" және "Ондана" екеуі де соғыстан аман қалды.

Салдары

Еске алғанда, бұл шайқас одақтастар үшін тактикалық жеңіс қана емес, стратегиялық маңызы да болды. "Хококу Мару" кемесінің жоғалуы жапондықтарды рейдтік соғыстан бас тартуға мәжбүр етті, содан кейін Жапон императорлық теңіз күштері 1944 жылдың басына дейін Үнді мұхитында үш ауыр крейсердің күштері одақтас кемелеріне шабуыл жасағанға дейін, өмірлік маңызы бар желіні бұзуға тырыспады. "Хококу Мару" кемесін қай кеме атып түсіргені әлі де белгісіз. "Ондана" мен "Бенгал" екі кемесі де шешуші соққы бергендерін мәлімдеді, бірақ жапондықтардың өзі бұл "Ондана" кемесі жасағанын ойлады. Олардың сөзіне қарағанда, оның снаряды оң жақ торпедалық құрылғысына тиіп, торпеда жарылған. Сол кезде "Бенгал" кемесіне еңбек сіңіргені үшін мақтау берілді, оны британдықтар Үндістанда насихат құралы ретінде пайдаланды, себебі олар жергілікті халықты бақылауда ұстау үшін күресіп жатты. Дегенмен, шайқастағы іс-қимылы үшін "Ондана" кемесіне 9 шілдеде 1948 жылы Dagorder арқылы берілген сирек голландтық наградасы – Koninklijke Vermelding табысталды. Капитан В. Хорсман өлімнен кейін 4-ші дәрежелі Әскери Виллем орденінің рыцары атанды және депештерде еске алынды, ал пулеметші Хаммонд Ерен еңбегі үшін медаль және қола крест алды. "Бенгал" кемесінің капитаны, лейтенант-командир Уилсон Ерен еңбегі үшін орденмен марапатталды, ал оның экипажының басқа мүшелері де марапатталды. "Айкоку Мару" кемесі жоғары жылдамдықты көлікке айналдырылды және 1944 жылдың ақпанында "Hailstone" операциясы кезінде, Оңтүстік теңіздер мандатындағы Труктағы жапон базасын американдық әскери ұшақтары бомбалау кезінде батып кетті.