Кіріспе

Мінез-құлық медицинасы денсаулық және ауруға қатысты биологиялық, мінез-құлық, психологиялық және әлеуметтік ғылымдардағы білімді интеграциялаумен айналысады. Бұл ғылымдарға эпидемиология, антропология, социология, психология, физиология, фармакология, тамақтану, нейроанатомия, эндокринология және иммунология кіреді. Бұл термин көбінесе денсаулық психологиясымен шатастырылады, бірақ бұл дұрыс емес. Мінез-құлық медицинасының практикасы денсаулық психологиясын қамтиды, сонымен қатар биофидбек, гипноз және физикалық аурулардың биоәдептік терапиясы, кәсіби терапияның кейбір аспектілері, оңалту медицинасы және физиатрия, сондай-ақ профилактикалық медицина сияқты қолданбалы психофизиологиялық терапияларды да қамтиды. Керісінше, денсаулық психологиясы мінез-құлық медицинасы мен мінез-құлық денсаулығында психологияның рөліне ерекше назар аударады. Мінез-құлық медицинасы қазіргі кезде өте маңызды, себебі көптеген денсаулық проблемалары медициналық емес, мінез-құлықтық себептерге байланысты деп қарастырылады. Мысалы, темекі шегу, отырықшы өмір салты, алкогольге немесе басқа да психоактивтік заттарға тәуелділік – қазіргі қоғамдағы өлімнің негізгі себептерінің ішінде. Мінез-құлық медицинасының мамандарына тиісті білікті медбикелер, әлеуметтік жұмыскерлер, психологтар және дәрігерлер (медицина студенттері мен интерндерді қоса алғанда) жатады, және бұл мамандар өздерінің медициналық қызметтерінде де мінез-құлықты өзгерту агенттері ретінде әрекет етеді. Мінез-құлық медицинасы аурудың медициналық моделінің орнына биопсихосоциальдық моделін қолданады. Бұл модель ауруға қатысты тәсілде биологиялық, психологиялық және әлеуметтік элементтерді қамтиды, стандартты немесе қалыпты жұмыс істеуден биологиялық ауытқуға ғана сүйенбейді.

Шығуы мен тарихы

Ертедегі өркениеттердің жазбалары ақыл мен дене арасындағы байланысқа сіңізген, мінез-құлық медицинасының негізгі түсінігіне нұсқау береді. Қазіргі түсінігіндегі сала 1970-ші жылдарға дейін жетеді. Терминнің алғашқы қолданылуы 1973 жылы Ли Бирк авторы болған кітаптың атауында («Биокерікөздік: Мінез-құлық медицинасы») және екі клиникалық зерттеу бөлімінің атауында болды: 1973 жылы Овиде Ф. Померло мен Джон Пол Брэди Пенсильвания университетінде құрған Мінез-құлық медицинасы орталығы және 1974 жылы Уильям Стюарт Аграс Стэнфорд университетінде құрған Мінез-құлық медицинасын зерттеу зертханасы. Кейіннен бұл сала дамып, денсаулық және аурумен байланысты мінез-құлық, физиологиялық және биохимиялық өзара әрекеттесулерді зерттеу мінез-құлық медицинасы аясында маңызға ие болды. 1976 жылы осы тенденцияны мойындау үшін Ұлттық денсаулық институты әртүрлі салалардағы ынтымақтастық зерттеулерді ынталандыру және жеңілдету үшін Мінез-құлық медицинасын зерттеу бөлімін құрды. 1977 жылы Йельде өткен Мінез-құлық медицинасы жөніндегі конференция және Ұлттық ғылым академиясының отырысы болашақ зерттеулерге бағыт беру мақсатымен саланы анықтауға және шектеуге бағытталған. Одан кейін Померло мен Брэди «Мінез-құлық медицинасы: теория және практика» атты кітап жариялады, онда олар саланы қалыптастырудағы мінез-құлықтың тәжірибелік талдауының ерекше үлесіне көбірек назар аударатын балама анықтама ұсынды. Осы өсу және даму кезеңіндегі қосымша жетістіктерге білімді қоғамдардың құрылуы (1978 жылы құрылған Мінез-құлық медицинасы қоғамы және Мінез-құлық медицинасы зерттеу академиясы) және журналдар (1977 жылы шыққан Мінез-құлық медицинасы журналы және 1979 жылы шыққан Мінез-құлық медицинасы жылнамасы) кірді. 1990 жылы Швецияда өткен Халықаралық мінез-құлық медицинасы конгресінде Халықаралық мінез-құлық медицинасы қоғамы құрылды, ол көптеген еншілес қоғамдары және өзінің рецензияланған журналы («Халықаралық мінез-құлық медицинасы журналы») арқылы кәсіби және академиялық дамуға халықаралық бағыт беруді қамтамасыз етеді.

Дәрігер мен науқас арасындағы қарым-қатынас

Дәрігерлер үшін пациенттермен тек қарым-қатынас жасаудың орнына, мағыналы байланыс және қарым-қатынас орнату маңызды, бұл көбінесе мамандандырылған көмекке көп сүйенетін жүйеде жиі кездеседі. Осы себепті мінез-құлық медицинасы кез келген ауруды сәтті емдеуде, сондай-ақ дене және психикалық денсаулықтың оңтайлы деңгейін сақтауда дәрігер мен науқас арасындағы адал және айқын қарым-қатынастың маңыздылығын баса назар аударады. Тиімді коммуникацияға кедересін келтіретін факторларға билік теңсіздігі, осалдық, көмексіздік немесе қорқыныш сезімі жатады. Дәрігерлер мен басқа да денсаулық сақтау қызметкерлері қиын немесе жарамсыз науқастармен сұхбаттасуда, сондай-ақ науқастар мен олардың отбасыларына жағымсыз медициналық жаңалықтар жеткізуде қиындықтарға тап болады. Бұл салада қарым-қатынаста билікті бөлісуге, сондай-ақ дәрігерді науқасты өз мінез-құлқын өзгертуге баулуға баса назар аударылады. Соңғы уақыттарда мінез-құлық медицинасы медициналық қызметтер ұсынатындармен жұмыс істеу саласын кеңейтті, өйткені қызметкерлердің мінез-құлқы науқастардың нәтижелеріне шешуші әсер ететіні мойындалды. Мақсаттарға кәсіби этиканы сақтау, өнімділік және қайырымдылық, сондай-ақ тәжірибешілер арасында шашу, депрессия және жұмыстан қанағаттанбаудың алдын алу кіреді. Мінез-құлық медицинасының тәсілі жүрек-қан тамырлары аурулары/диабет, қатерлі ісік, АИТС/ЖҚТБ, темекі тарту, нашар тамақтану, физикалық белсенділіктің төмендеуі және алкогольдің шамадан тыс қолданылуы сияқты көптеген жалпы аурулар мен тәуекел факторларына қалай қолданылатынын көрсетеді. Дәлелдер мінез-құлық араласуларының тиімділігін және өмір сапасын жақсартатынын көрсетеді. Ең бастысы, мінез-құлық араласуларының алдын алу, ауруды басқару және өмір бойына денсаулықты сақтау бойынша кең ауқымды әсерлері мен пайдалары бар.