Кіріспе

Африка мәдениетінің ерекшеліктері

Африкалықтардың диаспорасының әлеуметтік практикасы мен институттары арқылы көрінетін Африка мәдениетінің ерекше белгілері – африканизмдер деп аталады. Тарих барысында Африкадан тараған ұрпақтары ата-бабаларының африкалық мәдениетінің көптеген түрлерін сақтап келген. Сонымен қатар, осы мұралардың және олардың мағыналарының дұрыс түсінілмеуі де тарих бойы жиі кездесетін жайт. Бұл термин көбінесе Атлантикалық құл саудасы кезінде Америкаға тасымалданған Батыс және Орталық Африканың мәдени және тілдік ерекшеліктерін білдіреді. Африканизмдер тіл, музыка, би, тағам, мал шаруашылығы, медицина және фольклор арқылы Солтүстік және Оңтүстік Америка, сондай-ақ Кариб айманындағы түрлі елдердің мәдениетіне әсер еткен.

Американдық ағылшын тілі

Африкалық элементтер американдық ағылшын тіліне енген. Құлдыққа түскендерге физикалық артефакттарды сақтау мүмкін болмаса да, "африкалықтардың шығармашылығы нәзік тілдік және коммуникативтік артефакттарды сақтап, дамытуға мүмкіндік берді". Африкалық американдықтардың сөйлеген тіліне африка тілдерінің фонетикалық және синтаксистік құрылымдары зор әсер етеді. Бастапқыда африкалық американдық тілдер зерттелмеді, себебі ғалымдар африкалықтардың мәдениеті жоқ деп есептеді. "Жақындағы тілдік зерттеулер "қара ағылшын", "африкалық-американдық ағылшын" немесе, дәлірек айтқанда, "эбоникс" деп аталатын тілді анықтады". Батыс Африка тілдерінің кейбіреулерінде өткен және қазіргі шақтар нақтырақ ажыратылмайды. Оның орнына, контекст мәлімдемелерді өткен немесе қазіргі шақта түсіндіруге мүмкіндік береді. Ковбой мәдениетімен байланысты алғашқы тілге африкалық фонетика әсер еткен. Америка тіліне енген африкалық сөздерге: банан, джаз, буги және зомби жатады. Америка Құрама Штаттарындағы африкалық американдықтар құлдық кезеңінде де, одан кейін де африкалық атау беру дәстүрлерін сақтады, оның ішінде өздерін маусымдар немесе апта күндерімен атады және өмір бойы бірнеше есім қолданды. Африка және африкалық-американдық тілдік құрылымдар, сондай-ақ ритмикалық сөйлеу, сұрақ-жауап және сөздер арқылы талас түсіру дәстүрлері рэп пен хип-хопқа айналып, әлемдік әсерге ие болды. Грузия мен Каролина жағалауындағы аралдарда сөйленетін гулла диалектісі ағылшын тілінде көптеген африкалық ерекшеліктерді сақтап қалған.

Испан және бразилиялық португал тілдері

Латын Америкасы елдері африканизмдерді испан және бразилиялық португал тілдеріне сіңірді. Латын Америкасындағы африкалық түбірлері бар испан сөздерінің қатарында меренге (музыка/би, сондай-ақ 'қабақ', 'әлсіз') , качимбо (қуыр, солдат) және шевере (керемет, тамаша) сөздері бар. Африка тілдері Пуэрто-Рико испан тілінің фонетикасына /s/ және /n/ сияқты соңғы дауыссыздардың жойылуымен, сондай-ақ /l/ және /r/ дауыссыздарының алмасуы арқылы әсер етті. Бразилияда 'бунда' (жамбас) және 'кочилар' (қысқа ұйқы) сияқты сөздер Батыс Африканың кимбунду тілінен алынған.

Гаити креол тілі

Ғалымдар Сент-Домингде қалыптасқан гаити креол тілінде африкалық элементтер мен жергілікті тілдердің араласы бар екенін, яғни "француз тілінде айтуға ешқашан батылың келмейтін мыңдаған ұсақ-түйектер бар екенін" атап көрсеткен. Сөздігінің көп бөлігі 18 ғасыр француз тілінен алынғанмен, гаити креол тілінің грамматикасы Батыс Африканың Вольта-Конго тілдер тобынан, әсіресе Фонгбе және Игбо тілдерінен бастау алады.

Ямайка патоисі

Ағылшын тілі Ямайканың ресми тілі. Бірақ жамайкалық патоистің грамматикалық құрылымы, сөздік қоры, дыбысталуы және синтаксисі африка тілдеріне қатысты (Gladwell 1994). Ямайка креол тілінде бір ғана етістік уақытының қолданылуы, оның Нигер-Конго аймағының түбір тілдерімен байланысын көрсетеді, онда олар да өткен немесе болашақ шақтары жоқ етістіктерді қолданады.

Дүниежүзілік музыка

Америка Құрама Штаттарында африкалықтардың ықпалымен қалыптасқан музыка дәстүрлері, Америка музыкасы деп белгілі болған музыканың негізін қалады. Блюз – Америкадағы африкалықтар құраған музыка жанры. Бұл музыка полиритмдерді, сұрақ-жауап үлгілерін, еркін блюз формаларын, блюз гаммасын және батыс музыкасынан өзгешеленетін вокализдерді қамтиды. Осы жаңалықтың нәтижесінде, блюз, джаз, ритм-н-блюз, рок-н-ролл, соул музыкасы, фьюжн, диско, фанк, хип-хоп сияқты барлық африкалық-америкалық халықтық музыка пайда болды. Бұл жанрлардың негізгі элементтерінің бәрін блюз жанрының қалыптасу кезінде Батыс Африкадан алынған музыкалық элементтерге дейін табуға болады. Банжо музыкалық аспабын африкалық-америкалық құлдар жасаған, олар оны Африкадағы ұқсас аспаптардан – «бания» және «банжо» сияқты – есте сақтап көшірген. Құлдар еуропалық-америкалықтарға осы аспапта ойнауды үйреткен, соның салдарынан банжо американдық музыканың көптеген жанрларында, соның ішінде блюграсс пен халық музыкасында маңызды рөл атқарды. Африкадан шыққан, Анголаның банту мәдениетіне тән басқа да музыкалық аспаптарға барабандар, дидли-боулар, ауыздық домбыралар, ванна барабандары, құмыралар, гонгтар, қоңыраулар, идеофондар және бес ішекті арфа – локомини жатады. Африка мен Еуропаның музыкалық дәстүрлері Нью-Орлеан, Миссури және Миссисипи штаттарында бірігіп, джаздың негізін құрады. Француз, Латын Америкасы, Батыс Үнді және Африка мұрасын ұстаған адамдармен толы Нью-Орлеанда, ашық терілі қара креолдар кейде классикалық музыканттар болып оқыды, осы арқылы батыс музыка теориясын меңгерді. 19 ғасырдың соңында Нью-Орлеандағы жалдамалы музыканттардың көпшілігі осы қара креолдардан шықты. Африкалық музыканың қоғамдық және бірлескен орындалуына басымдық беруі, жеке орындауға қарағанда, Нью-Орлеанның Конго алаңында музыканттардың жиналуына ықпал етті, олар француз, латын және африкалық музыкалық дәстүрлерді біріктіріп, ерте джазды құрды. Рагтайм, 19 ғасырдың соңында пайда болған джаздың алдағысы, министрельдік әндердің элементтерін, африкалық-америкалық банджо стильдерін және еуропалық музыкамен үйлескен кеквоукты біріктірді. Латын Америкасында африкалық ықпал 17 ғасырдың басында-ақ «негритос» деп аталатын әндерде естілді, олардың мәтіні испан және африкалық тілдерін араластырды, ал сұрақ-жауап үлгілері мен ырғақтық топтамалары Африкадан келді. Латын Америкасының африкалық ықпалымен құрылған басқа да музыка жанрларына бачата, батукада, ча-ча-ча, конга, фанк-кариока, мамбо, танго, пачанга, реггетон, румба, самба, сон, сальса, тропикалия және зук жатады. Аргентина мен Уругвайда африкалық ырғақтар мен тәжірибелер кандомбе барабандары мен тангоның дамуына әсер етті.

Діни музыка

Діни музыка – діни тақырыптарға арналған музыка. Бұл музыка христиандық евангелие музыкасы мен шіркеу әндері арқылы кеңінен таралған және маңыздылығын сақтап келеді. АҚШ-та құлдық кезінде құлдар өздерінің қайғысын жеңілдету және құлдыққа қарсы күресу үшін бір-біріне жасырын хабар жіберу мақсатында "Go Down Moses" сияқты "негр рухани әндерін" шырқады. Бұл әндер егістікте жұмыс істегенде де, құдайға сыйынғанда да орындалды. Құлдық кезінде негр рухани әндері қоғамды біріктірді. Ән арқылы Тәңірге мадақ айту, құл иелері таңған христиандыққа қарамастан, күш пен азаттыққа баламалы көзқарас ұсынды. 20-шы ғасырдың басында қара рухани әндері дәстүрінен евангелие музыкасы пайда болды. Африкалық дәстүрлер қара евангелие ән салудағы сұрақ-жауап үлгілерінде, вокалдық стильдерде және полиритмиялық қол соққыларымен сүйемелдеуде естіледі. Бұл музыка афроамерикалықтардың өмірінің негізі болып табылады. Сонымен қатар, ол басқа ұлттар мен мәдениеттерге де әсер етті. Афроамерикалықтар осы діни халық әндерінің байлығын мойындады және оларды еуропалық классикалық музыка практикасына, мысалы, аккапелла хор мотеттері мен вокалдық өнер әндеріне жылдам енгізді.

Тағам

Африка мәдениетінің тағы бір ықпалды аспектісі – тағам, ол Атлантикалық құл саудасынан бұрын-ақ әлемдік әсерге ие болды. Содан бері африкалық дәстүрлер африкалық америкалықтар, Оңтүстік Америка, Латын Америка және Кариб аймағының тағамдарына ерекше үлесін қосты. Африкалық тағамдардың төркіні – адамзат өркениетінің ошағы саналатын Шығыс Африка. Одан рецептер, дәмдеуіштер мен аспаздық шеберлік көші-қон мен сауда арқылы Азияға, Еуропаға және Американың жергілікті мәдениеттеріне тарады. Атлантикалық құл саудасы кезінде құлдар Оңтүстік Америка Құрама Штаттарына окра, қара көзді бұршақ және африкалық күріш сияқты көптеген тағамдарды алып келді. Окра – бұл тегі Эфиопияда немесе Египетте болуы мүмкін көкөніс. Ол әртүрлі сорпаларға, қайнатылған тағамдарға және күріштің түрлі сорттарына қосылады. Құлдықтан құтылған африкалықтар рецептелерін ұрпақтарына, сондай-ақ Оңтүстіктің ақ тұрғындарына жеткізді. Бұл тағамдар бұрынғы құл мемлекеттерінде пайда болған «жан азығы» ретінде танылды. Осы рецепттердің көптегені бүгінге дейін танымал және африкалық америкалықтар мен Оңтүстік Америка мәдениетінің ең белгілі бір бөлігіне айналды. Луизианадағы «гамбо» тағамы Батыс Африкадағы «окра» деген сөзден, яғни «нкомбо» сөзінен шыққан. Джамбалай мен гумбо Сенегамбия аймағынан шыққан дчебучин сияқты Батыс Африка тағамдарына ұқсас. Африкалық аспаздық дәстүр Кариб теңізі мен Латын Америка тағамдарына айтарлықтай әсер етті, бұл мондонго (хитлиндер), фуфу, гиамбо, санкочо, пикодилло темблеке, бұршақ сорпасы, шинчулиндер (хитлиндердің тағы бір түрі) және басқа да тағамдарда көрініс тапқан.

Билеу

Африкада музыка мен би күнделікті өмірмен де, қасиетті дәстүрлермен де тығыз байланысты болған. Тайпалар барабанның ырғағымен билейтін, көбінесе дін қызметкерлері немесе қасиетті адамдар болатын акробатикалық шеберлердің басшылығымен би орындаған. Африкалық би дәстүрлері Атлантикалық мұхиттың ортасынан өткен құлдық сауда кезеңінде де сақталды, себебі құл саудагерлері құл болған африкалықтарды кемелерде дене нығайту үшін билеуге ынталандырған. Америка мен Кариб аймақтарына әкелінген басқа африкалық би дәстүрлерінің ішінде импровизация, жерге бағдарлану, дөңгелек және қоғамдық біріккендік, сұрақ-жауап, полиритмдер және «қоңырау» биі бар. Құлдардың қожайындары барабан ойнауға тыйым салғанда, олар қолдарын соғып, аяқтарымен жерді таптап күрделі ырғақты полиритмдер жасаған. Америка мәдениетіне енген билердің бірі – Чарльстон. Чарльстон ежелгі африкалық ашанти тайпасының биінен алынған. Осы би мен Чарльстонның қозғалыстары ұқсас. Құлдық кезеңінде Американың оңтүстігінде де осыған ұқсас билер орындалған. «Чарльстон – американдық оңтүстікте африкалық құлдардың ұрпақтары орындаған би. Джаз сияқты, оның да ырғақты күші бар, ол африкалық және еуропалық мәдениеттердің қосындысы болып табылады және американдық өмір мен өнерге зор әсер еткен. Бидің аты осы биді Чарльстон (Оңтүстік Каролина) портындағы қара нәсілді жұмысшылар орындағандығынан шыққан. Олар, әрине, жағалаудағы аралдардағы қара нәсілді қауымдастықтардың бірінен келген болуы мүмкін». 1923 жылы Чарльстонды афроамерикалық Джеймс П. Джонсон танымал етті. 19 және 20 ғасырлардағы афроамерикалық тамыры бар басқа да танымал билерге кек-вок, қара түбі, линди-хоп, джиттербаг, твист, брейк-данс және хип-хоп жатады. Капоэйра – бразилиялық танымал би және жекпе-жек өнері, ол Анголаның энголо дәстүрінен шыққан және Оңтүстік Америкаға құлдар әкелген. Аргентиналық танго Аргентина мен Уругвайдағы африкалықтардың би дәстүрлерінен күшті әсер алған. Гаитидің дәстүрлі афро-биі – янвалу, Батыс Африкадағы Бениннің вуду дәстүрлеріне негізделген. Би – көптеген этникалық дәстүрлердің бірігуі, ол африкалықтардың әртүрлі топтарын құлдыққа қарсы күресте біріктірді, оның айналу және толқын тәрізді қозғалыстары құлдыққа қарсы тұру үшін қажетті икемділікті бейнелейді.

Дін

Африканың дәстүрлі діндері христиандық пен исламның монотеистік нанымдарының ықпалымен пайда болған кейінгі амалдарға ұқсас емес еді. Бұл дәстүрлі діндер доктринамен негізделмеген, олар тірі тәжірибелер, ритуалдар мен рәсімдер арқылы қалыптасқан. Батыс және Орталық Африканың наным-сенімдері мен практикаларына ата-бабалардың рухани күшіне құрмет көрсету, күнделікті өмірдің түрлі салаларын бақылайтын құдайлар пантеонына табыну, табиғаттың маңыздылығы, физикалық және рухани емдеу, халық ертегілері, құштарлықпен билеу және ән салу кіретін. Бірақ Солтүстік Америкадағы құлдардың дінін зерттеген Альберт Работо былай деді: «Ағылшын Солтүстік Америкасындағы қара нәсілді құлдардың алғашқы 120 жылында христиан діні құлдар арасында аз ғана тарады». Миссионерлер АҚШ-тың оңтүстігіндегі құлдардың көп әйел алу және «идолопоклондық би» сияқты африкалық дәстүрлерін сақтап қалғанын байқады. 1740 жылдардағы Діни жаңару кезінде құлдар христиан дінін көбірек қабылдады және оны қиындықтармен күресу механизмі ретінде пайдаланды. Баптистер, методистер және Пятидесятниктер сияқты секталар білім беруді, руханилықты және саяси көзқарастарды қолдады. Христиандық африкалық американдықтарға өздерінің қысымшылықтарын түсіндіруге мүмкіндік берді, ал қара христиан шіркеулері көбейген сайын үміт пен қарсылық орталықтарына айналды, дәстүрлі африкалық шақыру мен жауап беру әдістерін уағыздаушы мен қауымды рухпен біріктіру үшін пайдаланды. Ал кейбіреулері бұрынғы африкалық амалдар мен нанымдарын сақтап, синкретикалық христиандықты құрды. АҚШ және Гаитиде христиан діні мен африкалық дәстүрлердің қосылуы Худу, Луизиана Вуду және Вуду сияқты жаңа рухани амалдарды тудырды. Кубадағы Сантерия йоруба және католик нанымдары мен практикаларын біріктіреді.

Мал шаруашылығы және ковбойлық мәдениет

Бастапқыда, Колониялық Америкадағы еуропалықтардың ұрпақтары малдарын жайылымдармен шектелген шағын топтарда өсірді. Техас ұзын мүйізді малдары Мексикаға алғашқы құл кемесімен Америкаға келді. Құлдыққа түскен фулани малшылары мен олардың ұрпақтары сарапқа жатқан мал өсірушілер болды және бүгінгі күнге дейін қолданылып келе жатқан ашық жайылымда мал өсіру әдісін енгізді. Олардың біліктілігінің арқасында 1731 жылы 500 болған Америка колониялық мал басы 30 жылдан кейін 6784-ке жетті. Тарихшы Питер Вудтың айтуынша, "каубой" деген сөз бастапқыда осы құл малшыларға қатысты, дәл сол сияқты "үй қызметшісі" үйде жұмыс істейтін адамды білдірді. Азаттық алғаннан кейін қара каубойлар американдық каубой мәдениетінде маңызды рөл атқара берді; бір кезде Америка батысындағы әр бесінші каубой – қара нәсілді болған. Америкалық каубой мәдениеті мен әндеріне енген африкалық сөздердің қатарында бронко, бакра, букару және доги бар.

Медицина

Ганадағы Акан тайпасы мен Гамбия халқының еуропалықтармен Африкада шешекке қарсы егу үшін шешек сарысуының аз мөлшерін қолдануы байқалды. Бұл тәжірибе еуропалықтарға бұрын белгісіз болған, бірақ африкалықтар оны Америкаға әкелді. Онезимус есімді құл бұл процедураны Коттон Мэтерге түсіндірді, нәтижесінде АҚШ-та шешекке қарсы вакцина жасалды. Ғалым Джозеф Э. Холлоуэй колониялық дәуірде Америкаға келген құл-дәрігерлердің медициналық тәжірибесі сол кездегі еуропалық дәрігерлердікінен "жалпысымен артық" болғанын айтады. Панпан есімді құл емшіні Вильям Гуч бас губернаторы босатты, себебі оның шөптермен жасаған емдеуі сифилис пен жаңқаны емдеді. Басқалары да әртүрлі ауруларды, соның ішінде асқазан ауруларын және жылан шағуды емдеу үшін дәрілік шөптер жасағандары үшін босатылды. 1754 жылы Оңтүстік Каролина штатының жиналыс үйіне Самсон кірді, ол жылан шағудан ем табуды ойлап тапқан адам еді. Ол бірнеше жыланды денесіне тигізіп, олар шаққанша ұстады. Үш күннен кейін, шөптен жасалған қоспаны қолданып өзін емдегеннен кейін толыққандай жазылып қайта келді. Ол босатылып, өмір бойына ақшалай жәрдемақы алды. 1825 жылы Вирджиниядағы эпидемия кезінде медициналық білімі үшін құл Джейн Майнор босатылды және ақырында өз ауруханасын ашып, оның табысын пайдаланып кем дегенде 16 құлды босатты. Акан әйелдері балаларына жаңқаның алдын алу үшін егуді қолданды. Африкалық акушерлер өз білігін Жаңа Дүниеге әкелді; 1800 жылдардың басындағы antebellum дәуірінде акушерлер барлық балалардың 90% -ын дүниеге әкелді.

Фольклорлық

Атлантиканы кесіп өткен африкалықтар өздерімен бірге әңгімелерді әкелді, олар Америкадағы құлдықтың жаңа шындығын көрсететіндей өңделді және қайта айтылды, нәтижесінде африкалық диаспораның ерекше халықтық әңгімелері мен ауызша дәстүрлері пайда болды. 1881 жылы Джоэл Чандлер Харрис Оңтүстік Африка америкалықтарынан жинаған "Ремус аға" әңгімелерінің бастауы құлдар Америка Құрама Штаттарына әкелген әртүрлі африкалық жануарлар туралы мифтерде жатыр. Бұл мифтерде көбінесе Брр Кролик сияқты алаяқ кейіпкерлер кездеседі. Африканың отаны ретіндегі маңыздылығын Африкаға қашып, құлдықтан босаған "Ұшқыш африкалықтар" туралы аңызды көруге болады, ол Американың барлық аймақтарында қайта айтылды және Тони Моррисонның романына енгізілді. Жохан – кейбір әңгімелерде африкалық ханзада болып көрінетін алаяқ батыр. Африкалықтар, әсіресе анголалықтар Америкаға әкелген шығармашылық фольклордың басқа да элементтеріне темірден жасалған бұйымдар, себет тоқу, мата тоқу, қыштан жасалған ыдыстар, саз балшықтан жасалған мүсіндер және қабірлерді безендіру кіреді.