Кіріспе

Сомалидің ірі кланы Гарре (сомали: Gurreh, Karre, немесе Binukaaf, сомали: Reer Garre, араб: بنو كاف, транслитерация: Banī kāf) – өзінің тегін Арабия түбегінен Ақил Әбу Талиб арқылы шыққан деп есептелетін Самааледен бастайтын көрнекті сомали кланы. Гарре кланы Дигил Раханвейн кланының кіші кланы болып саналады, ол үлкен Раханвейн кланының бір бөлігі. Дегенмен, генеалогиялық тұрғыдан алғанда, олар Гардхире Самаледен тараған. Гарре сонымен қатар оңтүстік Хавиеге де жатқызылады. Гаррелер бір тектен тараған үш негізгі топқа бөлінеді, бірақ Африка мүйізіне кеңінен тарағаннан кейін дамыған ерекше тілдік ерекшеліктерімен кеңінен танымал. Гарре Либин тайпасының тілі оромо тіліне ұқсас. Гарре Марре тайпасы Оңтүстік Эфиопиядағы ірі Ганале Дориа және Дава алқаптарында қоныстанған, олар Ганале Дориа және Джуба өзені бойындағы тұрақты егіншілік елді мекендерде өзара әрекеттесіп, қоныстанған Раханвейн (Дигил және Мирифле) қауымдастықтарынан алынған ерекше диалектімен ерекшеленеді. Гарре тілінің түпкілікті сақталған нұсқасын алып жүргеніне сенетін Гарренің үшінші тобы Оңтүстік-Орталық Сомалидегі басым қоныстануына байланысты Гарре Конфуур деп аталады. Гарре сомалилері Бурана және Уордай Оромодан бұрын Барава Баджун аймағын, Кенияның Солтүстік Шекаралық Аймағын (NFD) және Эфиопияның Бале провинциясын жаулап алды. Гарре Бараве және Кисмайо сияқты қалаларды да құрды.

Этимология

Гарре сөзі сомали тілінен шыққан. "Гар" сөзі түйені байлауға және тасымалдауға қолданылатын берік арқанды білдіреді, яғни түйе керуенін. Сомали тілінде "Гарроу" сөзі сақалды адамды да білдіреді. Сомали тілінің ең көне диалектілерінің бірі – маай диалектісінде "гар" сөзі әділдік деген мағынаны береді. Ал Харла тілінде ол "менің үйім" дегенді білдіреді.

Генетика

Хирбоның Y ДНК талдауына сәйкес, Гарре тайпасының шамамен 75% аталық E M78 E V12 гаплогруппасын мұра еткен, бұл гаплогруппаның Солтүстік Африкада пайда болған болуы мүмкін. Гаррелер E V12 гаплогруппасын ең көп тасымалдайды. Бұл генетикалық тұрғыдан Гаррелердің ежелгі және ең көне сомали руларының бірі екенін көрсетеді. Мысалы, Харти руының ТМРКА-сы 800 жыл, Хавие руының 2100-3100 жыл, ал Гарре руының 4500 жылды құрайды. Олар прото-сомалилер деп саналады. E m78 EV12* гаплогруппасы – сомалилер мен бораналарда ең көп кездесетін E v32 және сахо мен афар тайпаларында кездесетін Ev 22 гаплогруппаларының алғашқы атасы.

Кіріспе

Гарре сомали тегінен шыққан, Самале ұрпақтары. Гарре екі негізгі руға бөлінеді: Гарре Туф, олар «Пре-Хавие» тобымен байланысты (Гардере, Сарансуор, Яхабур, Майле). Бұл көшпелі өмір салтының нәтижесі, қорғану қажеттілігі, жайылым мен су іздеу үшін жаңа территорияларға қозғалыс жаңа одақтардың құрылуына, содан кейін жаңа рулық идентификациялардың пайда болуына әкелді. Бұл сомали мақалының рас екенін көрсетеді: «тол ваа толане» (ру – бір-біріне байланысқан нәрсе), және құрылым қандастық байланысқа негізделмеген. Сондықтан Гарре Төменгі Джуба аңғарындағы Тунни және Джидо руларымен тығыз байланыста болады. 1660 жыл шамасында Кисмаю жағалауында және жағалауға параллель аралдарда қоныстанған арабтар, жергілікті мазарлар мен қиратыстар оларға жатқызылады, Баджуни халқының қазіргі сипаттарының қалыптасуына зор ықпал етті. Сомали Гаррелері де Баджунилерді өз ата-бабалары деп санайды, мүмкін бір кезде Гарренің қарауында болған. Бұл гипотезаның негізгі дәлелі – Гарре тобының сомали рулары арасында ең көп тарағаны. Гарре – шығыстан елге кірген сомали тайпасы, Дауа өзенінің оң жағалауымен Галгалаға дейін созылған. Бұл жер тайпаның бас кеңсесі және басшылардың жерленген орны саналады. Аңыз бойынша, Гарренің алғашқы атасы Әу Мохамед 652 жылы Аден шығанағын кешіп, қазіргі Сомалиге келген. Ол ислам ғалымы және уағызшы болған. Сақалы болғандықтан, сомалилер оны «Гарроу» немесе «Гардиер» деп атаған. Ол Хавие әйелінен екі ұл және бір қыз өмірге келтірді. Ұлы – Туф, екінші ұлы – Құран, ал қызы – Мәка. Гарре дәстүрлері көбінесе Британдық Сомалидің солтүстік-батыс бұрышынан оңтүстікке қарай жылжу туралы айтады. Гарренің таралуы олардың көші-қоны жолында қалдырған шағын қалдықтарымен де расталады. Гарренің үлкен көші-қоны Ажура империясы құлағаннан кейін болды. Бұл Афмадудағы Бун Гарре, Джубба өзенінің сағасына жақын Гелибтегі басқа Бун Гарре, ал тағы басқалары Тана өзенінде, Даруд көршілерінің диалектісінде емес, Раханвейн сөйлеу диалектісінің оңтүстік сомали диалектінде сөйледі, себебі олар Джубба мен Шебел өзендері арасындағы Рахавейн сөйлейтін аймақта өмір сүрді, ал Баардере маңында тұрғандары өздерінің түпкі сомали тілінде сөйледі (Гарре Кофар Аф Маахау). 18 ғасырда Гобрун әулеті кезінде Гарре сауданы Люк пен Бораналанд арасында бақылағандықтан, сауда тілі Оромо тілі болғандықтан және Борана және басқа да көршілес қауымдармен қарым-қатынас жасағандықтан екі тілділіктің жоғары деңгейін дамытты. Гарре «Футух Аль Хабаша: Абиссинияны жаулап алу» еңбегінде де еске алынады, авторы – Шихабуддин Ахмад бин Абд әл Кадир «Араб Факих» немесе Араб Факих, бұл еңбек 16 ғасырға дейін сақталған. Имам Матан ибн Усман ибн Халид Сомали ретінде тіркелген. Ол Гарре сұлтаны болды және Имам Ахмад ибн Ибрахим әл Газидің Абиссинияға шабуыл жасауы кезінде сомали тайпасын басқарды.

Хауиеге дейінгілер

Пре-Хавие, саны азайған тайпалық бірлестік, Ірірге туысқандық байланысы бар ата-бабалардан тегін шығарады, сондықтан генеалогиялық тұрғыдан Хавиядан бұрынғы ұрпақ. Олардың дәстүрлері солтүстік сомалилердің оңтүстікке қарай кеңірек таралуында Хавиядан бұрын болғандарын көрсетеді. Осы себептерге байланысты Коллучи оларды Хавиядан, олармен тығыз байланысты болған тайпалардан ажырату үшін «Пре-Хавие» терминін енгізді. Коллучи ойлап тапқан «Пре-Хавие» термині Самаале ұлы Ірірдің бауырларының бірінен тараған кез келген руды сипаттау үшін қолданылады. Олар Хавие руының алғашқы аталары саналады. Гаре Пре-Хавие тобы Оромодан бұрын Джуба және Тана өзендері арасындағы жерді иеленген алғашқы топ болды. «Пре-Хавие» термині пайдалы, себебі сомали тілінде оған баламасы жоқ; сомали халқы ежелгі сомалилерді Дир және Хавияға бөледі (Дирлер барлық сомалилердің ең көне тегі деп есептеледі), сондықтан, мысалы, Пре-Хавие Гаре өздерін Дирлерге қарағанда Хавияға жақын деп санайды. Пре-Хавиедегі ең ірі рулар – Гаре, Хавдле, Дегодия, Галжаал, ал Гаре – Пре-Хавие руларының ең көнесі. Олар Дигил/Рахавейн конфедерациясы келгенге дейін Оңтүстік Сомалидің көп бөлігін мекендеген. Сонымен қатар, Бале провинциясы және Кенияның Солтүстік Ф.А. аймағында Оромо Боран және Вардай келгенге дейін Гаре тайпасы тұрған. Оңтүстік Эфиопияда тұратын Гаре тайпасының ата-бабалары бастапқыда Сомали жағалауындағы Меркадан келген. Бұған дәлел ретінде Гаре тайпасының өкілдері Оңтүстік Сомали жағалауындағы Баджун аралдарында табылады, сондай-ақ олар Мерка маңында да кездеседі. Гаре жерінде табылған ежелгі мұсылман қабірлері Солтүстік-Батыс Сомалиде табылған қабірлермен бірдей екені анықталды; А.И. Керл 1933 жылы мынаны байқады: Британдық Сомалилендінің Харгейса ауданындағы Ау Бакадлех мешітінің маңында осы типтегі көптеген қабірлер бар, олардың кейбіреулері Гарре жерінде 500 шақырым қашықтықта табылған Давадағылардың нақты көшірмелері. Олар төрт үлкен тәуелсіз топта кездеседі: Шебелдің төменгі ағысындағы Аудегле ауданында, жоғарғы Джуббадағы Доло маңында, Веби Гестро мен Веби Мана арасында, Арси Оромомен байланыста және араласқан, сондай-ақ оңтүстік-батыста Ажуран және Дегодия сомалилерімен, Кенияның Солтүстік Шекаралық провинциясының Боран Галла тайпасымен. Олар бірыңғай атаулы руды құрап, әр тайпаның негізгі құрылымын құрайды. Алайда, көп жағдайда, құрылымы жағынан басым руға тәуелді ұйымның бұл түрі, саяси қатынастары генеалогиялық тұрғыдан көрсетілмейтін аумақтық топтар жүйесімен ығыстырылады. Гаре Дигилдің Рахавейн құрамына кіретін кіші руларымен бірігіп, Рахавейн рулар конфедерациясының бір бөлігін құрады. «Toddobaadi aw Digil» деп аталады.

Боран еліндегі кеңейту

Борандықтар бұрын олардың барлығы Ливанда өмір сүрген дейді. Олардың патшаларының резиденциясы және діні (вак) Дарар маңындағы үлкен діни орталық болатын. Көп жылдар бұрын олардың бір бөлігі оңтүстік-батысқа қарай, Дава өзенінен өтіп, елге шабуыл жасады, ол жерді “суффара” (сомали) тайпасы – Вардейлер басып алған еді. Вардейлер қуып шығарылып, оңтүстік-шығысқа, Уажир мен Кисмайу арасындағы Ажиге қарай кетті. Шабуыл жасаушылар басып алынған жерге қоныстанды, таралып, оңтүстікке дейін, Уажирге дейін жетті. Дегенмен, Боранның нағыз мекендері Ливан мен Дирри. Осы оқиғалардан кейін көп жылдар өткен соң, шығыстан, сомали текті мұсылмандар Боранның ең шығыс аймағына басып кірді. Бұл адамдар түйе өсіруші болса, Боран негізінен мал өсірумен айналысты. Мұсылмандар Боранды батысқа қарай ығыстырып, елді шамамен 39°30' ендікке дейін басып алды. Біраз уақыттан кейін олар шығысқа қарай шегіне бастады, бірақ жаппай емес. Батысқа тереңірек енгендері, көптегендерінің кетуінен әлсіреп, Боранның ықпалына түсті. Бұл – Габра Мигго, көбінесе "Габра" деп аталады, кейде "Габра Гелли" дейді. "Габра" сөзі Боран тілінде "құлды", ал "Гелли" – "түйені" білдіреді. Гаррелер Боранға салық төлемесе де, батыс Гарре басшылары Боран патшаларымен сыйлықтар алмасты. Әрине, Эль-Вактан шығысқа қарай Гарре де, ешқандай тайпа да Боранмен мұндай қарым-қатынас жасаған емес. Эль-Вак – Ганале өзені мен Боран елі арасындағы ең маңызды орын. Гаррелерден басқа, көптеген сомали тайпалары да бар, олар бір-бірімен араласып, еркін қарым-қатынас жасайды, мысалы, Марехан, Муруле және т.б.

Тарату

Гарре тайпасы көбінесе Сомалидің оңтүстігінде, Шабелле өзенінің төменгі ағысында қоныстанған; Афгоойе, жоғарғы Джубаның маңындағы Доло, Веби Гешо мен Веби Маана өзендері арасында, Қоройолей, Мерка және Аудхегле, Куртунуарей және Каксада аудандары мен Могадишудағы Кофур, Гедо Джубаландтағы Эль-Вак ауданында кездеседі. Эфиопия мен Кения шекарасындағы Дава өзенінің жоғарғы ағысында да таралған. Кенияда Гарре тайпасы Мандера округінде (Гарре тайпасының ең ірі және көпшілік бөлігі Мандера округінде тұрады, осылайша Мандера округіндегі ең үлкен рулық топқа айналады), Важир, Солтүстік Мояле және Исиоло округінің бір бөлігінде қоныстанған. Гарре мен Ажуран тайпаларының екеуі де Мандера ауданында (бұрынғы Гарре ауданы) және Важир ауданының солтүстік бөлігінде, Оромоның XVI ғасырдағы кеңеюінен бұрын өмір сүргендерін айтады. Дәстүр бойынша, Гурре ауданында бастапқыда бен Израили семит тайпасы қоныстанған, одан кейін Гарре тайпасы қоныстанды. Конфер (Кофар) жері жағалау аймағында Рахануин тайпасынан тыс жерде орналасқан, негізгі Гурре қалалары немесе ауылдары – Шан және Муссер, Оудеглиде, яғни Шебель өзенінің төменгі ағысында, Могадишу мен Мерка арасындағы теңіз жағалауына параллель және жақын орналасқан. Кейін Гарре тайпасы Раханвейн тайпасының ішкі аумағына еніп, сауда керуендерін және қоныс салушыларды ішке жіберді, олар Луг және Долоға жетті, содан кейін Гурре ауданына (қазіргі Мандера ауданы) қайта оралып, Дава өзені бойында (негізінен сауда жасап, сонымен қатар қоныстар мен шаруашылықтар құрды) қайтадан қызмет етті. Араб тілі де қосымша немесе сауда тілі ретінде қолданылады. Басқа сомалилер сияқты, Гарре тайпасының өкілдері де әдетте бойлары ұзын, дене бітімі жұқа, сопақша беттері мен түзу мұрындары болады. Олардың тері түсі қарадан ашық қоңырға дейін өзгереді. Аф Гарре (Af mahaaw) тілі Байдхаба, Дхинсор, Буурхакаба және Қоройолей аудандарында қолданылады және Сомали тілінің гетерогенді диалектілерінің бірі болып табылады. Шындығында, кейбір Гаррех Кунфур диалектілері (Буурхакаба мен Қоройолейдегілер), мысалы, бүгінгі күнге дейін префикстермен сөздерді түйіндеуді сақтап қалған, ал басқалары (Байдхабадағылар) одан бас тарған. Сонымен қатар, кейбір Гарре диалектілерінде (әсіресе Байдхаба маңындағыларында) Digil тайпасының көпшелік морфемасы –to, ортақ оңтүстік сомали морфемасы –yaal-мен алмастырылған. Реер Амир тайпасы Гарре тайпасына жатпаса да, олардың тілдік ерекшеліктері осы диалектілік топқа жатады.

Гарре шежіресі мен кландық құрылым

Келесі шежіре профессор Л. М. Льюистің зерттеулерінен, сондай-ақ 2005 жылғы Дүниежүзілік банктың «Сомалидегі қақтығыстар: себептері мен динамикасы» еңбегінен, Ұлыбритания Ішкі істер министрлігінің 2001 жылғы «Сомали сараптамасы» басылымынан және Африка зерттеулер орталығының (Лейден, Нидерланды) «Сомали тайпаларының толық шежіресі» (екінші басылым) еңбегінен алынған.