Кіріспе

Хуан Хосе Арреола Зуньига (21 қыркүйек 1918 жыл - 3 желтоқсан 2001 жыл) – мексикалық жазушы, ғалым және актер. Ол Мексиканың 20 ғасырындағы ең көрнекті экспериментатор-әңгімешісі саналады. Арреола Латын Америкасы жазушыларының алғашқыларының бірі ретінде реализмнен бас тарғандығы үшін танымал; ол шығармаларында экзистенциализм мен абсурдизм идеяларын күшейту үшін фантастика элементтерін пайдаланды. Мексикадан тыс жерлерде көп танылмаса да, Арреола көптеген мексикалық жазушылар үшін әдеби шабыт көзі болды, олар өз елдерінің реалистік әдеби дәстүрін магикалық реализм, сатира және аллегория элементтерін енгізу арқылы өзгертуге ұмтылды. Хорхе Луис Борхеспен бірге ол эссе-әңгіме гибридтік жанрының шебері саналады. Арреола көбінесе қысқа әңгімелерімен танымал, ол тек бір ғана роман жариялаған – «La feria» (Жәрмеңке; 1963).

Ерте өмір

Ареола 1918 жылдың 21 қыркүйегінде Халиско штатындағы Запотлан-эль-Грандеде (қазіргі Сиуад-Гусман) дүниеге келді. Ол Фелипе Арреола Мендоса мен Виктория Зуньига Чавестің он төрт баласының төртіншісі болды. 1930 жылы кітап мұқабасын жасаушы болып жұмыс істей бастады, содан кейін бірнеше жұмыс істеді. 1936 жылдың соңғы күні Арреола сапарға ақша жинау үшін «Оливер» атты жазу машинасын және мылтығын сатып, Мексика қаласына көшіп келді. Ол жерде ол Көркем өнерлердің театр мектебіне (Escuela Teatral de Bellas Artes) түсті.

Ерте мансап

1941 жылы профессор болып жұмыс істеп жүрген кезінде ол өзінің алғашқы еңбегін - "Сюэно де Навидад" ("Рождестволық арман") жариялады. 1942 жылы ол "Айшайымен келісім" деген қысқа әңгіме жазды. 1943 жылы журналист болып жұмыс істеп жүргенде, ол екінші еңбегін жариялады, "Hizo el bien mientras vivió" ("Өмір бойы жақсылық жасады"). 1945 жылы Хуан Рулфо және Антонио Алаторремен бірлесіп "Пан" әдеби журналын шығарды. Содан кейін француз актері Луи Жуветтің шақыруымен Парижге сапар шекті. Осы кезде ол Жан-Луи Барро және Пьер Ренуар сияқты басқа француз актерлерімен танысты. Бір жылдан соң ол Мексикаға қайтып келді. 1948 жылы ол Fondo de Cultura Económica баспасының бас журналында редактор болып жұмыс істеді және El Colegio de México грантын алды. Оның алғашқы әңгімелер жинағы "Varia invención" 1949 жылы жарық көрді. 1950 жылдары ол "Los presentes" антологиясы бойынша жұмыс істей бастады және Рокфеллер қорынан грант алды.

Кейінгі мансап

1952 жылы Арреола өзінің алғашқы ұлы еңбегі деп есептелетін «Конфабулярио» туындысын жариялады. 1953 жылы ол Жалиско әдеби сыйлығына ие болды. Келесі жылы Арреола «La hora de todos» еңбегін шығарды. Одан кейін бір жыл өткен соң, ол қайта қарастырылған «Confabulario» туындысын жариялады және Ұлттық көркем өнер институтының «Premio del Festival Dramático» сыйлығын жеңіп алды. 1958 жылы «Пунта-де-плата», ал 1962 жылы «Конфабулярио тотал» жарық көрді. 1962 жылы «Көшіргіш» («El Guardagujas») атты туындысын жариялады. 1959 жылы ол Мексиканың Ұлттық автономиялық университетінің алғашқы кампустан тыс мәдени орталығы – «Каса-дель-Лаго» құрылтайшы директоры болды, қазір ол «Каса-дель-Лаго Хуан Хосе Арреола» деп аталады. 1963 жылы ол Ксавье Виллауррутия сыйлығын алды. Сол жылы ол өзінің туған жері – Сапотлан Эль Грандеге көп сілтемелер жасайтын «La feria» туындысын жариялады, ол оның ең көрнекті әдеби жетістіктерінің бірі ретінде есте қалды. Келесі жылы ол «Los Presentes» және «El Unicornio» антологияларын редакциялады және Мексиканың Ұлттық автономиялық университетінде профессор болып жұмыс істеді. 1967 жылы ол дау тудырған Алехандро Ходоровскийдің «Фандо и Лис» фильмінде ойнады, оның премьерасынан кейін Мексикада біраз уақытқа тыйым салынды. 1969 жылы Арреола Сьюдад Гусманның Хосе Клементе Ороско мәдени тобы тарапынан құрметпен ескерілді. 1971 жылы «Confabulario», «Palindroma», «La feria» және «Varia invención» туындылары оның ең бағалы еңбектерінің жинағы – «Obras de Juan José Arreola» аясында қайта жарық көрді. 1972 жылы ол 1958 жылғы «Пунта-де-плата» туындысының жалғасы болған «Бестиарио» еңбегін жариялады. Келесі жылы ол «La palabra educación» және 1976 жылы «Inventario» туындыларын шығарды.

Өлім

Арреола өмірінің соңғы жылдарында гидроцефалиядан зардап шекті, нәтижесінде 2001 жылдың 3 желтоқсанында 83 жасында Халискодағы үйінде қайтыс болды.

Қабылдау және мұра

1985 жылы Hyspamérica баспасы аргентиналық жазушы Хорхе Луис Борхеске "Жеке кітапхана" (ағылш. "Personal Library") деп аталатын кітаптар жинағын жасауға тапсырыс берді, оның таңдауының бірі – Ареоланың әңгімелер жинағы болды. Борхес кіріспесінде Арреоланы бір сөзбен сипаттау қажет болса, ол "бостандық" деп жазды. Арреоланың әңгімелерін Джонатан Свифт пен Франц Кафкамен салыстырғаннан кейін, ол Арреоланың "күдікті және жанталасқан ұлтшылдық дәуірінде тарихи, географиялық және саяси жағдайларды жеңілтек санаған" және оның орнына "көзқарасын ғалам мен оның фантастикалық мүмкіндіктеріне тікелегенін" айтты. Арреоланың туындылары салыстырмалы түрде аз болса да, ол 20-ғасырғы мексика және латын американдық әдебиетте берік орынға ие. Хуан Рульфо және Агустин Яньеспен бірге ол Халиско штатының үш ұлы суретшісінің бірі. Оның шығармаларында аймақтық және дүниежүзілік сюрреалистік жағдайлар жиі кездеседі. Мексикада Арреола әдебиетті талдаушы, әсіресе телеарнада пікір білдіруші ретінде кеңінен танылды. Оның жас дарынды жазушыларды қолдаудағы еңбегін бағаламау керек. 1950-1960 жылдары Мексикада әдеби жетістікке жеткен Карлос Фуэнтес, Хосе Агустин және Хосе Эмилио Пачеко сияқты жазушылардың бәрі Арреоламен байланыста болды. Арреоланың туындыларының маңызы ондаған жылдар бойы сақталды.

Ағылшын тіліндегі басылымдар

Confabulario and Other Inventions (Джордж Д. Шейдтің аудармасы, Келли Фейрингтің суреттері, University of Texas Press баспасы, 1964). Осы томнан "Көне, тас және көлеңкелер" антологиясында "Пост тікелейшісі" атты қысқа әңгімесі де жарық көрді.

Актер ретінде

ЖылФильмРолЕскертулер1968Fando y LisКітаппен әдемі киінген адамКамео; Бұл фильмді Алехандро Ходоровский түсірген. 1975CayundaБаяндаушы (дауыс) Қысқаметражды фильм.

Марапаттар мен құрметтер

Төменде Ареола алған наградалар мен құрметті аталымдардың толық емес тізімі келтірілген.

Құрметтер

1999 жылы ол Гвадалахараның «сүйікті ұлы» деп аталынды. 2015 жылы Гвадалахара қаласының орталығындағы көрнекті халықтар айналымында (Ротонда де лос Халисиенсес Иллюстрас) Арреоланың құрметіне ескерткіш орнатылды.