Кіріспе

Пандосия шайқасы б.з.б. 331 жылы Эпирдің Александр I басқарған грек әскерлері мен лукандықтар және бруттар – екі оңтүстік итальяндық тайпа арасында болды. Итальяндық әскер басып келген гректерді күйретін жеңіске ұшыратып, шайқас барысында Эпирдің Александр I-ін қаза таптырды.

Өмірбаян

Александр өзінің әскерімен б.з.б. 334 немесе 333 жылы Оңтүстік Италияға келді. Ол өзінің немере інісі Ұлы Александрдың шығыстағы жаулауларын батыста да қайталауға ниеттенді. Бруттиандармен соғысқан Тарантумнан көмек сұрау экспедицияға себеп болды. Ежелгі тарихшылар Александрға Додондағы Зевс құдайының оракулы Ахерон өзені мен Пандосия қаласынан сақ болу керектігін ескерткенін айтады. Александр оракулдың Епирдегі өзен мен қаланы білдіргенін жолдады. Бұл оны Оңтүстік Италияға баруға одан әрі ынталандырды, осылайша ол Епирдегі өзен мен қаладан мүмкіндігінше алыс болады. Ол Оңтүстік Италиядағы бруттиандар мен лукандықтарға қарсы соғыста жеңіске жетіп, бірнеше қалаларды басып алды. Юстин оның Метапонт, пеукеттер және Риммен одақ құрғанын айтады. Ливийдің сөзіне қарағанда, Риммен одақ Александр самниттерді Лукандияға қуғаннан кейін жасалды, ол Паэстумнан Лукандияға кіріп, самниттер мен лукандықтарды далалық шайқаста жеңді. Бруттиандар мен лукандықтарға қарсы жорылдан кейін мессапиандар мен дауниялықтарға қарсы екі жеке жорыл жүргізілді. Юстин Александр басып алған қалаларды атамайды, бірақ Ливий бұл туралы толығырақ айтады. Оның айтуынша, ол тарантиндік колониясы Гераклеяны лукандықтардан, дауниялықтарға тиесілі Сипонтұмды, бруттиандық қалалар Косенция, Терина және бірнеше мессапиандық және лукандық қалаларды алды. Ол үш жүз ақсүйек отбасын кепіл ретінде Епирге жіберді. Алайда, бруттиандар мен лукандықтар көршілерінен күш жинап, оған қайтадан соғыс жариялады. Метапонт, әлдебір мессапиан қаласын одан басып алған болуы керек, әйтпесе осы қаламен одақ құру мүмкін болмас еді. Майкл П. Фронда Метапонтпен одақтасу туралы айтылған сөздің қызықты екенін және мессапиандардан азат етудің орнына жаулап алуды білдіретінін айтады. Тарантум бастапқыда Метапонт пен Гераклеяны басып алуды құптаған болар, өйткені бұл оларға осы екі қалаға билігін кеңейтуге мүмкіндік берді. Бірақ кейіннен Тарантум мен Александр арасындағы қарым-қатынас шиеленісіп кетті. Страбон Александрдың Тарантуммен араздасып, Гераклеядан Тюрийге пангеллендік фестивальді көшіруге тырысқанын жазады. Сонымен қатар, ол Александрдың Пандосиядағы жеңілісі үшін Тарантумды кінәлағанын мәлімдейді. Иан Спенс Александр Пандосияда болған кезде Тарантумнан қолдау алмаған болуы мүмкін деп ойлайды.

Шайқас

331 жылға дейін Александр Пандосияға жақын орналасты, ол Лукания мен Бруттиум шекарасында еді. Бұл орынға оның бруттиандар мен лукандардың жерін басып алу үшін көптеген жолдар ашылды. Страбон Пандозияның орналасқан жерін Козентиядан "жоғарыда", бірақ Бруттиумда екендігін айтады. Александр әскерін бір-бірінен аз ғана қашықтықта орналасқан үш төбеге орналастырды. Оған екі жүз луканиялық жер аударылғандар да қосылды. Ұзаққа созылған жаңбырдан кейін далалар суға батып, үш төбе оқшауланды. Әскердің үш бөлігі енді бір-біріне көмектесе алмайтын болды. Осы уақытта лукандар мен бруттар шабуыл жасап, патшадан бөлінген әскердің екі бөлігін күтпеген жерден жойды. Олар Александр орналасқан қалған төбені қоршауға алды. Луканиялық жер аударылғандар өз елдеріне елшілер жіберіп, егер олардың мүліктері қайтарылса, Александрды тірі немесе өлген күйі тапсыруға уәде берді. Александр шағын топпен қоршаудан шығып кетіп, осы процесте луканиялық генералдың өлімін келтірді. Ол күштерін қайта жинап, өзен арқылы қашуды жоспарлады. Өзеннің Ахерон деп аталғанын естігенде (мүмкін, Неэтустың шағын саласы), ол оракулдың ескертуін еске түсірді. Италияда осы аттас қала мен өзен бар екенін ол білмеді. Ол шегінуге асықты, бірақ лукандар қуып жететінін көргенде, жылқысын ағысқа бағыттап өтті. Бір луканиялық жер аударылған оны қуып жетіп, патшаны жаралаған найза лақтырды.

Салдары

Юстиннің айтуынша, Тюрий қаласы Александрдың денесін мемлекеттік қаражат есебінен сатып алып, жерледі. Ливий басқаша баяндайды, оның денесі жеңімпаздар тарапынан қиратылып, екіге бөлінгенін айтады. Олар бір жартысын Козентияға жіберіп, екінші жартысын найза мен таспен лақтырды. Бір белгісіз әйел оларды тоқтатуға көндірді, себебі ол күйеуі мен балаларының Епирге кепіл ретінде жіберілгенін қайтару үшін патшаның денесін алмастыруға үміттенді. Ол мәйіттің қалдықтарын Козентияда өртеді және сүйектерін Метапонттағы Эпирлік гарнизонға жіберді. Одан олар Епирге, Александрдың әйелі Клеопатра мен оның қарындасы Олимпияға қайтарылды. Пандосия шайқасының үш маңызды қыры бар. Біріншіден, ол Оңтүстік Италиядағы грек отарлауының аяқталуының бастамасы болды. Шайқастан кейін Италиядағы грек отарлауы тоқтады, ал бар болған грек қалалары Оскан тайпаларының қысымына тап болды. Екіншіден, бұл шайқас жүз жылдан астам уақыттан бері өте табысты Грек-Македондық фалангалық ұрыс формациясының алғашқы жеңілісі болды. Италиялықтар грек күштерін тегіс емес, төбелі жерге шайқасуға мәжбүр ету арқылы фаланганы жеңді. Италиялық жауынгерлер, тек қысқа қылыштар мен кішкентай қалқандармен қаруланған, максималды жылдамдық пен маневрлеуге мүмкіндік беретін шағын топтарда (кейін латын тілінде "манипулдар" деп аталды) шайқасты. Олар фаланга құрамындағы қиын қимылдайтын грек жауынгерлерін оңай айналып өтті. Рим империясының соңына дейін гладиаторлар көрсетілімдерінде Оңтүстік Италияның ерекше жауынгерлік киімдерін киген жауынгерлер болды. Римдіктер бұл стильді таңқаларлық емес, Самнит деп атады. Соңғысы, бұл шайқас римдіктерге грек әскерлерін қалай жеңуге болатынын көрсеткен шайқас ретінде танылады. Римдіктер кейіннен Жерорта теңізін бағындырғанда, өзгертілген Самнит тактикасын сәтті қолданды.