Кіріспе

Жапониядағы тұрғын үйлерге қазіргі заманғы және дәстүрлі стильдер кіреді. Қазіргі Жапонияда екі басты тұрғын үй үлгісі бар: жеке тұрғын үйлер және көппәтерлі ғимараттар. Көппәтерлі ғимараттар жеке немесе корпоративтік меншікте болуы мүмкін, сондай-ақ иелеріне пәтер ретінде жалға беріледі. Үйленбеген адамдар үшін қосымша тұрғын үй түрлеріне студенттік жатақханалар (колледж студенттері арасында танымал), компаниялардағы жатақханалар және Жапонияның Өзін-Өзі Қорғау Күштерінің, полицияның және басқа да мемлекеттік қызметкерлердің казармалары жатады. Жапондық тұрғын үйлердің ерекшелігі – үйлердің қызмет ету мерзімі шектеулі деп есептеледі және олар көбінесе бірнеше онжылдықтан кейін, әдетте ағаш үйлер үшін жиырма жыл, бетон үйлер үшін отыз жыл өткен соң бұзылып, қайта салынады – толық ақпарат алу үшін ережелерге қараңыз. Үйлерді қайта жаңарту, қайта салуға қарағанда Жапонияда сирек кездеседі, бірақ бұл көрсеткіш өсуде, бұл ескі үйлерге деген көзқарас өзгеріп жатқанын көрсетеді. Алайда, Таунсенд жеке тұрғын үйлерге қатысты жер сілкінісі қаупін асыра бағалап көрсетілгенін айтады, бұл үй салушылар мен тұрғын үй компанияларының маркетингтік стратегиясының нәтижесі. Оның пікірінше, олар әлеуетті сатып алушыларды қорқыту үшін жиі артық сезімталдық технологияларын қолданады. Таунсендтың сөзіне сәйкес, крест тәсілімен және құрылымдық фанерамен нығайтылған үйлердің құрылымы көбінесе жер сілкінісіне төтеп бере алады. Сонымен қатар, Таунсенд өз еліндегі ағаштан жасалған ғимараттардың басқа елдердегілерге қарағанда артықшылықтарын атап өтеді, олардың құндылығы мен беріктігін төмендетудің қажеті жоқ екенін мәлімдейді.

Тұрғын үй статистикасы

Ішкі істер және коммуникациялар министрлігі жүргізген 2012 жылғы тұрғын үй және жер туралы сауалнама деректері бойынша, сол кезде Жапонияда 53 890 900 тұрғын үй бірлігі болған. Олардың 46 862 900-і (86,9%) тұрғын үйлерде тұруға дайын, ал 7 027 900-і (13,0%) бос болған. Тұруға дайын бірліктердің 28 665 900-і (61,2%) сол үйдің иесіне тиесілі. Тұрғын үй бірлігіндегі орташа бөлме саны 4,77, жалпы ауданы 0,77, ал бөлмедегі орташа адам саны 0,56 болды. 45 258 000 бірлік (96,6%) тек тұру үшін пайдаланылса, 1 605 000 бірлік (3,4%) тұру және коммерциялық мақсаттар үшін қолданылды. Тек тұру үшін пайдаланылатын үйлердің 10 893 000-ы (24,1%) автоматты түтін дабылмен жабдықталған. 2003 жылғы мәліметтерге сәйкес, Жапония Ішкі істер және коммуникациялар министрлігі 17 180 000 тұрғын үйді (36,7%) қалалық аймақтарда, ал 27 553 000 тұрғын үйді (58,8%) ауылдық аймақтарда деп жіктеді. Америкадағыдай, көптеген жапондықтар жеке тұрғын үйлерде тұрады. Соғыстан кейінгі кезеңде Жапонияда көппәтерлі үйлердің саны жылдам өсті. Мысалы, 1990 жылы Жапониядағы тұрғын үйлердің 60%-ы жеке үйлерден тұрды, ал 1958 жылы бұл көрсеткіш 77% болған. Екі жыл бұрын, 1988 жылы Жапониядағы тұрғын үйлердің 62,3%-ы жеке, ал 37,7%-ы көппәтерлі үйлерді құрады. Сол жылы Жапонияның экономикалық жоспарлау агенттігі жүргізген сауалнама көрсетті, жапон халқының 62,3%-ы екі қабатты жеке үйдің иесі болған. 1980 жылдары Жапонияда жаңа үйдің құны орташа жапонның жылдық табысынан 5,8 есе, ал орташа американың жылдық табысынан 2,3 есе жоғары болды. Жапондық үйлерді несиеге алу мерзімі 20 жылды құрады, ал бастапқы төлем 35% болды, АҚШ-та бұл көрсеткіштер тиісінше 30 жыл және 25% болды, себебі қаржы нарықтарындағы тәжірибе әртүрлі болды. 1973 жылғы зерттеуге сәйкес, Жапония халқының 65%-ы жеке үйлерде, 12%-ы қосалқы үйлерде, ал 23%-ы пәтерлерде тұрды. 1983 жылы Басқару және үйлестіру агенттігі жүргізген сауалнама бойынша, Жапонияда 34,75 миллион тұрғын үй болды, оның 46,1%-ы ағаштан, 31,3%-ы отқа төзімді ағаштан, ал 22,6%-ы темірбетоннан немесе басқа ағаш емес материалдардан салынған. Сол сауалнама көрсетті, жеке тұрғын үйлер Жапониядағы барлық тұрғын үйлердің 64,3%-ын құрады, бұл көрсеткіш қалалық аймақтарда төмендеді. Мысалы, Токионың 23 ауданында көппәтерлі үйлер сияқты көппәтерлі құрылыстар барлық тұрғын үйлердің 62,5%-ын құрады. Меншік құқығы тұрғысынан қарағанда, Жапониядағы тұрғын үйлердің 62,4%-ы меншік иесімен қоныстанған, 24,3%-ы жеке секторға жалға берілген, 7,6%-ы мемлекеттік секторға жалға берілген, ал 5,2%-ы мемлекеттік қызметкерлер мен компания қызметкерлеріне арналған тұрғын үйлерді құрады. 1993 жылы жүргізілген тұрғын үйлер туралы сауалнамаға сәйкес, Жапониядағы барлық тұрғын үйлердің 59,2%-ы жеке үйлерді құрады. 1997 жылы жапондықтардың шамамен 60%-ы жеке үйлерде тұрды деп есептелді. 1998 жылы Жапониядағы барлық тұрғын үйлердің 52%-ы тұрғындарына тиесілі жеке үйлерден, 36%-ы пәтер кешендеріндегі жалға алынған тұрғын үйлерден, 8%-ы пәтер кешендеріндегі меншікті тұрғын үйлерден, ал 4%-ы жалға алынған жеке үйлерден тұрды. 2005 жылы 27 533 066 отбасы (жеке отбасылардың 57,2%-ы) жеке үйге ие болды, ал 19 014 478 отбасы (39,5%) көппәтерлі үйлерде немесе пәтерлерде тұрды. 2008 жылы әрбір он жапонның алтысы жеке үйлерде тұрды деп есептелді. Ішкі істер және коммуникациялар министрлігінің 2008 жылғы сауалнамасы бойынша, шамамен 7,56 миллион үй бос тұрды. Кейінірек 2019 жылы Жапониядағы ғимараттардың шамамен 13,6%-ы бос екендігі анықталды, бұл жапон тілінде Акия деп аталады. Кейбір мүліктерді jiko bukken деп те атайды, оларды сату немесе жалға беру риэлторлар үшін қиын, себебі олар адам өлтіру, өзін-өзі өлтіру, өлім-жітімі бар апаттар немесе жағымсыз орындар сияқты жағымсыз оқиғалармен байланысты. Бұл мәселені шешу үшін Жер, инфрақұрылым, көлік және туризм министрлігі (MLIT) Акия мүлкін қайта жаңартуға және қайта пайдалануға ынталандыру үшін, жылжымайтын мүлік агенттері осындай мүлікті сату, қайта жаңарту және жалға алуды жеңілдету үшін "Акия банкі" деп аталатын арнайы тізімдерді жүргізеді. Акия банкі жергілікті схемаларын 1990 жылдардан бері қолданып келеді, бірақ интернет пайда болғаннан кейін, 2010 жылдары ұлттық схема құрылды, ол әлі күнге дейін қолданыста. Ішкі істер министрлігінің 2024 жылғы сауалнамасы бойынша, Акиядағы үйлердің саны 9 миллионға жетіп, Жапониядағы үйлердің 13,8%-ы бос тұрды.

Данчи

Данчи (団地) – белгілі бір стильдегі және дизайндағы көппәтерлі үйлердің үлкен жиынтығын білдіретін жапон сөзі, олар әдетте мемлекеттік органмен қоғамдық тұрғын үй ретінде салынған. Жапонияның Тұрғын үй Корпорациясы (JHC), қазір Қалалық Жаңару Агенттігі (UR) деп аталады, 1955 жылы құрылған. 1950, 60 және 70-жылдары JHC жапон халқының артып келе жатқан тұрғын үй қажеттілігін қанағаттандыру үшін қала шеттерінде көптеген данчилер салды.

Дәстүрлі үйлер

Дәстүрлі жапондық үйде кіреберіс (генкан, 玄関), ас үй, ванна және дәретханадан басқа әр бөлме үшін арнайы мақсат белгіленбеген. Кез келген бөлме қонақ бөлмесі, ас бөлмесі, кабинет немесе жатын бөлмесі ретінде пайдаланылуы мүмкін. Мұның себебі – барлық қажетті жиһаз көшпелі болып, сақтау үшін арналған үйдің кішкентай бөлігінде (үлкен шкафтарда) – ошииреде сақталады. Жапонияда қонақ бөлмесі "има" (ішкі кеңістік) деп аталады. Бұл бөлменің мөлшерін бөлулерді өзгерту арқылы реттеуге болатындықтан осылай аталады. Үлкен дәстүрлі үйлерде көбінесе шатыр астында тек бір "има" (қонақ бөлме/ішкі кеңістік) болады, ал ас үй, ванна және дәретхана үйге қосымша құрылыстар ретінде орналасқан. Қазіргі заманғы кеңселерге ұқсас, дәстүрлі жапондық үйлердегі бөлулер әртүрлі жылжымалы панельдер арқылы жасалады. Олардың ең көп таралғаны – фусума, ағаш пен қағаздан жасалған жылжымалы есіктер, оларды оңай алып тастауға және көшіруге болады. Фусума бөлуді жоғарыдан төменге дейін жауып, үй ішінде шағын бөлме құрады. Үйдің жиегінде рока орналасқан – ағаш еденді дәліздер. Рока мен иманы шоджи бөледі, ол қағаз бен ағаштан жасалған жылжымалы және көшпелі есіктер. Фусумадан айырмашылығы, шоджиге қолданылатын қағаз өте жұқа болғандықтан, сыртқы жарық үйге өтеді. Бұл шыныдан жасалған жылжымалы есіктер пайда болғанға дейін болды. Рока мен үйдің сыртын қабырғалар немесе түнде үйді жабу үшін қолданылатын көшпелі ағаш тақтайшалар бөледі. Ұзын шатырлар роканы жаңбырдан қорғайды, бірақ тайфун кезінде үй толығымен жабылады. Жапониядағы дәстүрлі үйлердің шатырлары ағаш пен саздан жасалған, үстіне плитка немесе қамыстан төселген. Үлкен жиындар кезінде бұл бөлулер алынып, үлкен кеңістік құрылады. Күнделікті өмірде бөлулер кішкентай және ыңғайлы тұрғын жайларды құруға мүмкіндік береді. Сондықтан ас үй, ванна, дәретхана және генкан бірнеше мақсатта қолданылатын тұрғын кеңістікпен бірге толық жапондық тұрғын бірлігін құрайды. Дегенмен, ванна, дәретхана және тіпті ас үй де бірлесіп пайдаланылуы мүмкін. (Сентоға қараңыз.) Сондықтан, егер ең арзан жалдамалы бөлмені іздесеңіз, кездесетін жапондық ең минималды тұрғын үй құрылымы – генкан мен бір қонақ бөлмесінен/ішкі кеңістіктен тұрады.

Генкан

Жапон үйлерінің бір ерекшелігі – гэнкан, яғни кіреберіс. Онда сыртқы деңгейде орналасқан кішкентай алаңша бар, онда үйге келгендер сырт киімдерін шешіп алады. Аяқ киімдерін шешкен соң, адамдар көтеріңкі еденге бас қояды. Олар аяқ киімдерінің бауларын сыртқа қарай бұрады. Тұрғын үйдің қалған бөлігі осы еденнің көтеріңкі деңгейінде жатады. Төменгі еденге жақын жерде адамдар аяқ киімдерін қоятын getabako (geta box) деп аталатын сөре немесе шкаф орналасқан. Көбінесе, сол жерде үй ішінде киюге арналған тақтапұрыштар қойылған.

Ас үй

Қазіргі жапон ас үйінде пеш, тар балыққа арналған гриль (бройлер) және электрлік тоңазытқыш сияқты құралдар болады. Пештің беті кіріктірілген немесе үстелге қойылған дербес түрде болуы мүмкін, көбінесе газбен жұмыс істейді, бірақ соңғы кезде индукциялық (IH) пештер танымал болып келеді. Кез келген пештің стандартты жиынтығында екіден төртке дейін конфорка болады. Балық пісіруге арналған бройлер көбінесе пештің бөлігі болып табылады және оның астында орналасады, көптеген батыс үлгісіндегі грильдерден айырмашылығы, ол пештің бүкіл еніне дейін созылмайды. Пісіруге немесе қуыруға арналған үлкен пештер сирек кездеседі, олардың орнына үстелге қойылмалы көп функциялы конвекциялық микротолқынды пештер қолданылады. Көптеген ас үйлерде электрлі желдеткіштер орнатылған. Жиһазға микротолқынды пештер, ыстық су қайнатқыштар және электр тостерлер кіреді. Ыдыс-аяқ жуғыш машиналар мен ыдыс-аяқ кептіргіштер кейбір ас үйлерде кездеседі, бірақ олар жиі кездеспейді. Ас үйде әдетте ыстық және суық су бар крандар орнатылған.

Ванна бөлмесі

Жапондық үйлерде батыстық үйлердегі ванна бөлмесі функциясын атқару үшін әдетте бірнеше бөлме болады. Жапондық дәретхана, раковина және офуро (моношамба) үшін бөлек бөлмелер жиі кездеседі. Дегенмен, кішкентай пәтерлерде көбінесе үш құрал-жабдықты қамтитын, «unit bath» деп аталатын кішкентай біртұтас ванна бөлмесі болады. Туалеттің резервуарының үстіне кішкентай раковина орнатылуы мүмкін – резервуардың үстігі раковина қызметін атқарады, ал су резервуарға ағызылады және жуындыру циклы кезінде пайдаланылады; мұндай жағдай 20 ғасырдың ортасында салынған ғимараттарда жиі кездеседі. Раковина орналасқан бөлме, «киім ауыстыру бөлмесі» деп аталады, әдетте кір жуу машинасына орын қарастырылады. Ванна орналасқан бөлме су өткізбейтін, жууға және көбінесе душ қабылдауға арналған орынмен жабдықталған, бірақ ваннаның ішінде емес, жанында орналасқан. Осының нәтижесінде ваннадағы су сабынды да, лас та емес, қайта қолдануға болады. Жапониядағы көптеген кір жуу машиналары ваннадан су тартуға арналған қосымша құбырмен жабдықталған. Ыстық су көбінесе газ немесе керосинмен қыздырылады. Жылытқыш әдетте сыртта орналасады (әсіресе жылы аймақтарда). Газбен жабдықтау коммуналдық қызметтерден немесе LP (сұйық мұнай газы) резервуарларынан жүзеге асырылуы мүмкін. Типикалық жапондық су жылытқыштары резервуарсыз болып, қажет болғанда суды қыздырады. Бір жылытқыш ванна мен ас үйдің екеуіне де қызмет ете алады. Алайда, көптеген үйлерде екі немесе одан да көп жылытқыш орнатылған. Соңғы кезде үй иелері үшін электрлі су жылытқыштар енгізілді. Бұл электр жылытқыштар суды түнде, электр энергиясы ең арзан болған кезде қыздырып, келесі күні пайдалануға дайындап тұрады.

Киіз үй

Жапониядағы заманауи үйлерде әдетте кішкентай кір жуатын машина болады, бірақ көптеген үйлерде киім кептіргіш болмайды, себебі көптеген жапондықтар киімдерін балконға немесе жылытылатын ванна бөлмесіне іліп кептіреді. Жапонияның барлық жерінде кір жуатын орталықтарды кездестіруге болады. Көптеген шағын пәтерлерде кір жуатын машина мен кептіргіш орнатуға жеткілікті орын жоқ. Сондай-ақ, кір жуатын машинасы бар үйлердің тек шамалы бөлігінде ғана кептіргіш болады. Осы себепті, жаңбырлы маусымда немесе жаңбырлы күндері көптеген адамдар киімдерін жуу және кептіру үшін кір жуатын орталыққа апарып тұрады.

Уошицу

Көптеген үйлерде кем дегенде бір дәстүрлі жапон стиліндегі бөлме, яғни вашицу болады. Онда татами төңкеріші, терезелерді жабатын түсініксіз мата емес, шожи, бөлмені басқа бөлмелерден бөліп тұратын фусума (мөлдір емес, тік сырғаналы бөлімдер), екі деңгейлі (футондарды сақтауға арналған) ошиир (жабын) және ағаш төбесі бар. Ол жиһазсыз болуы мүмкін, күндіз отбасылық бөлме, ал түнде жатын бөлме ретінде пайдаланылады. Көптеген вашицуларда террасаға немесе балконға ашылатын сырғаналы шыны есіктер болады. Басқа жатын бөлмелер, сондай-ақ қонақ бөлмелері, асханалар және ас үйлер батыс стилінде жасалған. Олар әдетте заманауи синтетикалық еден жабындарымен жабдықталған. Төбелер де көбінесе синтетикалық болып келеді және ақ немесе беж түсті болуы мүмкін. Терезелер көбінесе бүйірге қарай жылжу арқылы ашылады, бірақ көптеген ас үй терезелері төменгі жағы сыртқа қарай еңкейіп ашылады.

Бір бөлмелі үй

Бір бөлмелі үй (wan rūmu manshon ワンルームマンション) – жапондық пәтер стилі, онда көбінесе бір ғана кішкентай бөлме және әдетте шағын ванна бөлмесі болады. Бұл батыс стиліндегі студиялық пәтерге функционалдық жағынан ұқсас. Мұндай пәтерлерді көбінесе жалғыз адамдар жалдайды, өйткені олардың көлемі өте кішкентай болғандықтан, бір адамнан артық тұру қиын. Жапонияның көптеген қалалық үйлерде осындай бөлмелер кездеседі, бірақ отбасылық пәтерлер (шамамен) көбірек таралған, әсіресе қала шеткерлерінде.

Жылыту

Жапондық үйлерде орталық жылу жүйесінің орнына жеке жылыту кең таралған. Керосин, газ және электрлік жабдықтар жиі қолданылады. Көптеген пәтерлер жылыту немесе салқындату құралдарысыз, бірақ бос желдеткіш кеңістігімен беріледі, бұл жылу сорғысын орнатуға мүмкіндік береді. Тұрғындар тұрмыстық техниканы өздері сатып алып, көшіп кеткенде алып кетеді. Дәстүрлі жапондық ғимараттарда жылу оқшаулау қолданылмайды, тіпті қазіргі заманғы құрылыста да, әсіресе ең арзан пәтерлерде оқшаулау болмауы мүмкін; терезелерде оқшауланған шыны да дәстүрлі түрде қолданылмайды, олар көбінесе бір қабатты болады. Бірақ Хоккайдо мен Хонсюдің солтүстік бөлігінде жағдай басқа, себебі онда қыстар суық. Жапонияның солтүстік бөлігіндегі жылу оқшауланған және орталық жылу жүйесімен жабдықталған үйлер, Жапонияның жылы аймақтарындағы көптеген үйлерге қарағанда жылырақ болады және көбінесе екі қабатты шыны қолданылады.

Жарықтандыру

Жарық жабдықтары, жылытқыштар сияқты, әдетте тұрғынның меншігі болып табылады. Көптеген үйлерде қонақ бөлме, асхана және жатын бөлмелерде кіріктірілген төбе шамдары болмайды. Олардың орнына, төбеде жарық жабдықтарына электрлік қосылым және механикалық тіреуді қамтамасыз ететін розеткалар орналасқан. Төбелік қосылыстардың төрт негізгі түрі бар, және олар әдетте шамның салмағын көтере алады. Асханалар, ванна бөлмелері, дәліздер және генкан бөлмелерінде кіріктірілген төбе шамдары болуы мүмкін. Жарықтандыру көбінесе флуоресценттік және LED шамдармен жасалады, ал тұрғын үйлерде ең көп кездесетіні – 4 қосқышты схема. Шамда екі жеке дөңгелек флуоресценттік түтік және түнгі шам (формальды түрде 常夜灯, бейресми түрде ナツメ球, natsume kyū, "жұжуба шам" (формасы үшін аталған)) бар, ал қосқыш "екі шам да жанған", "бір шам ғана жанған", "түнгі шам ғана жанған" және "өшірілген" режимдері арасында ауысады. Ескі шамдарда ауыстырылатын жарықтандыруға арналған стартерлер (формальды түрде 点灯管, бейресми түрде グロー球 gurō kyū "жарық шам") жиі кездеседі.

Автомобильдер

Үлкен қалалардың орталық аудандарынан тыс жерлерде көптеген жапондықтар көліктерін үйлерінің жанында немесе үй алаңында қояды. Кейбір жеке тұрғын үйлерде гараж салынған, ал кейбіреулерінде көлікке арналған жабық тұрақ немесе ашық алаң болады. Көппәтерлі және кондоминиум үйлерде көбінесе тұрақ алаңдары болады, олардың кейбіреуі (мысалы) ғимараттың бірінші қабатында (жер деңгейінде) орналасса, ал енді біреулері ашық ауада болады. Лифт арқылы тұрақ ғимараттардағы шектеулі кеңістікті тиімді пайдалануға мүмкіндік береді: бір көлік жер астына қойылады, қажет болған жағдайда лифтпен көтеріледі, ал екіншісі жер үстінде тұрақтайды. Күрделірек лифт жүйелері де қолданылады. Тұрғындар әдетте ауданның бос жатқан жерлерінде ай сайын жалға алатын (月極駐車) көлік тұрағын да пайдаланады.

Құрылыс

Көптеген жеке тұрғын үйлер Мацушита (PanaHome деген атпен), Мисава Home, Мицуи және Сумитомо Forestry сияқты жалпыұлттық өндірушілермен салынады. Кейбір компаниялар болашақ сатып алушыларға көрсету үшін үлгі үйлерді орналастырылған парктерін ұстап тұрады. Кондоминиум салушылар әлеуетті сатып алушыларға көрсету үшін бір пәтерді ашуы мүмкін; әйтпесе, олар басқа жерде жеке үлгі бөлмесін салуы мүмкін. Шаруашылық техникасын жасаушылар өз өнімдерін көрсету үшін көрме залдарында да жұмыс істейді.

Құрылыс материалдары

Өзін-өзі ұстайтын үйлер үшін ағаш қаңқалар танымал. Екі дюймдық төрттік құрылыс – бұл жергілікті стильге балама. Үйлер сайдингпен қапталуы немесе керамикалық плиткамен безендірілуі мүмкін. Ішкі кеңістіктерде жиі боялған немесе қабырға қағазымен жабылған гипсокартон қолданылады. Плитка – мұражайлық материал, ол күйдірілген саз немесе бетоннан жасалуы мүмкін. Саз плиткалар көбінесе түс пен жылтыр жабынға ие болады. Ірі ғимараттар әдетте темірбетоннан салынады. Шатыр жабындарына асфальт және синтетикалық материалдар жатады.

Тұрғын үй туралы ереже

Жапонияда ағаштан салынған ғимараттың рұқсат етілген ең биіктігі әдетте екі қабатты болады; алайда, кейбір жаңа технологияларды пайдалану арқасында, үш қабатты ағаш үйлерге де рұқсат беріледі (егер олар құрылыс нормаларына сәйкес келсе). Кейбір ағаш үйлерде мансардалар болуы мүмкін, бірақ оларды жатын бөлме ретінде емес, тек қойма ретінде пайдалануға болады. Болат және бетон ғимараттардың қабаттары көбірек болуы мүмкін, бірақ көбінесе олар екі қабатты болады. Жеке тұрғын үйлерде жертөле сирек кездеседі, ал көп қабатты ғимараттарда жиі кездеседі. Салынатын аумақ екі көрсеткішті қамтитын жүйе бойынша реттеледі: ғимараттың жабу көрсеткіші (建蔽率) және еден ауданы көрсеткіші (容積率). Ғимараттың жабу көрсеткіші – бұл ғимараттың іргесінің ауданының жалпы жер ауданына қатынасы. Бұл екі көрсеткіш жер учаскелерінің жарнамаларында жиі көрсетіледі, мысалы 70:400 (мұнда 70 – ғимараттың жабу көрсеткіші 70% екенін, ал 400 – еден ауданы көрсеткіші немесе 400% екенін білдіреді). Бұл, жердің 70% ауданында 4 қабатты үй салуға болады деген сөз. Демек, ең жоғары рұқсат етілген жабу көрсеткіші 50% болса, 100 м² жер учаскесі үшін рұқсат етілген ең үлкен ғимараттың іргесі 50 м² болады. Еден ауданы көрсеткіші – бұл үйдің жалпы еден ауданы (шатыр мен жертөлені есептемегенде) үй салынған жер ауданына қатынасы; ең жоғары еден ауданы көрсеткіші 150% болса, 100 м² жер телімінде салынған үйдің ең үлкен жалпы еден ауданы 150 м² болады. Екі максималды көрсеткіш те жердің орналасқан жеріне және көше еніне байланысты өзгереді, тығыз салынған аудандарда кең көшелермен әдетте үлкен еден ауданына рұқсат беріледі, ал ғимараттың жабуы фасады, жақын маңдағы жолдар және құрылыс материалдары сияқты факторлармен анықталады. Сонымен қатар, көршілес үйлерге күн сәулесінің жеткіліксіз түсуіне жол бермеу үшін құрылыстағы қабаттар саны шектелуі мүмкін. Үйдің салыққа тартатын құны оның құрылыс материалымен анықталады. Ағаш үйлердің қызмет ету мерзімі жиырма жыл, ал бетон үйлердің қызмет ету мерзімі отыз жыл деп есептеледі, ал бағасы басқа елдердегі тұрғын үй нарықтарына қарағанда жыл сайын төмендейді. Көптеген жылжымайтын мүлік агенттері осы баға саясатын шамамен бағалау үшін пайдаланады. 100 жылға жуық уақыттан бері салынған, шатырлы ағаш үйлер мен 30 жылдық амортизациялық есептен әлдеқайда жоғары бағаланған бетон ғимараттар әлі де бар, бірақ салық салу жоғарыда аталған әдіс бойынша жүзеге асырылады.

Жер сілкінісіне төзімді құрылыс

Жапондық сәулетшілер Жапонияда жиі кездесетін табиғи апат – жер сілкінісінің зиянын азайтуға бағытталған технологияны әзірледі. Ғимараттардың дірілдеуін төмендету үшін сәулетшілер ғимараттардың негізін жерден оқшаулайды. Құрылысшылар көбінесе ғимараттардың астына иілгіш жастықшаларды орнатып, жер сілкінісі кезінде оларды тұрақтандырады немесе негіздің тікелей жермен байланыспауы үшін оның астына кеңістік жасайды. Сондай-ақ, жапон үйлері ағаш қаңқадан жасалуының себебі – ағаш жер сілкінісінің әсерін азайтатын материал болып табылады.

Өмір сүру үлгілері

Жапон жастарының көпшілігі бөлек тұруға тырыспай, ата-аналарымен бірге өмір сүруді таңдайды, бұл құбылыс "паразит жастар" (パラサイトシングル) деп аталады. 1998 жылы Денсаулық сақтау және әлеуметтік қамтамасыз ету министрлігі жүргізген сауалнама көрсеткендей, Жапонияда 20 мен 34 жас аралығындағы бойдақ еркектердің шамамен 60 пайызы және бойдақ әйелдердің 80 пайызы ата-аналарымен бірге тұрған. Некеге тұрғаннан кейін жас жұбайлар көбінесе ата-аналарымен бір үйде тұрады. Ұрпақтардың біраз бөлігінің жеке тұруға деген ниеті "nisedaijūtaku" (二世代住宅) құбылысына әкелді, яғни "екі буындық үй" – бір үйде ата-аналар мен жас ұрпақ үшін екі толыққанды, бөлек тұрғын алабы бар. Керісінше, Жапонияның ірі қалаларында жас жұбайлар некеге тұрмас бұрын бірлесіп пәтерде тұруы жиі кездеседі. Дәстүр бойынша қарттар да қарттар үйіне емес, балаларымен бірге тұруды жалғастырады. Ата-анаға жауапкершілік әдетте ең үлкен ұлға немесе "атотсугиге" (跡継ぎ) жүктеледі. Үйде тұратын қарттардың санының артуы үйде қолдануға арналған күтім өнімдеріне және қарттар үшін аз сақалдар мен кедергілер бар "кедергісіз" тұрғын үйлерге сұраныстың өсуіне әкелді. Жапонияда бейтаныс адамдармен бірге пәтерде тұру сирек, көптеген жалғыз адамдар кішкентай жеке пәтерлерде тұруды қалайды. Алайда, соңғы жылдары Жапонияда демографиялық және әлеуметтік-экономикалық өзгерістер болып жатқандықтан, жастардың бірлесіп пәтерде тұруы жиілеуде. Пәтерлердің дизайны әртүрлі. Жеке тұруға арналған ескі үлгі – бұл ұзын, тар, "жәшік" тәрізді пәтер, онда ас үй мен ванна бөлмесі көбінесе "генканға" жақын орналасқан, ал тұрғын алабы/жатын бөлмесі қарама-қарсы жағында, кішкентай балконмен бірге орналасқан. Жапон компаниялары мен ұйымдар еркек қызметкерлерін Жапонияның әртүрлі аймандарына жібереді. Отбасының барлығы қызметкердің жаңа жұмыс орнына жақын жерге көшіп баруы әрқашан мүмкін немесе қажетті емес. Мұндай жағдайда үйленген ер адамдар кішкентай пәтерлерді жалдап, содан кейін әр апта сайын, екі аптада бір рет немесе қашықтыққа және компания саясатына байланысты айына бір рет отбасының үйіне барады.

Тұрғын үйге меншік

Жапонияның ірі қалаларында баспананың жоғары құнына байланысты көптеген отбасылар мен жеке адамдар өз үйін сатып алудың орнына пәтерлерді жалға алады. 2003 жылы Токиодағы тұрғын үйлердің жартысынан да азы тұрғындарына тиесілі болды. Ал ауылдық аймақтарда меншік үлесі әлдеқайда жоғары. Елдегі ең жоғары көрсеткіш – Тояма префектурасында, барлық тұрғын үйлердің шамамен 80% тұрғындарына тиесілі. Үйлер мен кондоминиумдардың тұрғын алаңы пәтерлерге қарағанда кеңірек. Жапониядағы жеке тұрғын үйдің орташа көлемі ірі қалалық аймақтарда (Токио: ) және ауылдық аймақтарда (Тояма префектурасы: ) әртүрлі болады. Сатуға немесе жалға беруге қойылған үйлердің ауданы көбінесе жапондық өлшем бірлігі – цубо (坪) арқылы көрсетіледі, ол шамамен екі татами кілемшесінің ауданына тең (3,3 м² немесе 36 шаршы фут). Үйдің жоспарында жеке бөлмелердің өлшемдері әдетте татамимен өлшенеді, бұл интерьер дизайны бөлімінде сипатталғандай. Соңғы жылдары кондоминиумдар мен коттеджтерге деген сұраныс артып келеді. 1983 жылы жеке меншік үйлердің 64% бір отбасылық үйлер болса, ал 27% кондоминиумдар болған, ал қазіргі статистикалық мәліметтерге сәйкес, соңғысы осы санаттың шамамен 40% құрайды. Үйлер ескірген кезде иелері оларды жаңалайды. Көбінесе, үйді сол жерде қайта жасайды. Осы мақсатта тұрғындар уақытша тұрғын үйге көшеді. Мердігер ескі құрылысты бұзып, оның орнына жаңасын тұрғызады. Содан кейін тұрғындар бұрынғы орнына оралады. Көшпестен, олар мекенжайын, телефон нөмірін және коммуналдық төлемдерін сақтап, жаңа жер сатып алу шығындарынан аулақ бола алады. Жапон үйлерінің ағаштан салынуы және салыстырмалы түрде қысқа мерзімді болуына байланысты, бұл ескі құрылысты күтіп ұстаудан арзан болып саналады. Тұрғын үй құрылысының ережелері өзгеретін кезде, әсіресе артқа шегіну талаптары мен аумақтық көрсеткіштерге қатысты, сол жерде қайта салу нәтижесінде бастапқыдан әлдеқайда кішкентай үй шығуы мүмкін. Мұны болдырмау үшін үй иелері кейде "қайта жаңарту" ретінде қарастырылу үшін заңмен белгіленген ең төменгі талаптардан басқа барлық құрылысты бұзып тастайды, "қайта құру" емес. Бұл мәселе пікірталас тудырды.

Үйлер мен пәтерлерді жалға беру

Жапонияда пәтер жалдау үшін, болашақ жалдаушылар әрбір аудандағы жылжымайтын мүлік агенттеріне барып, жалға берілетін пәтерлердің тізімдерін қарап шығады. Мұндай тізімдерде әдетте пәтердің жоспары және оны жалға алу құны көрсетіледі. Егер жалдаушы белгілі бір пәтерге қызығушылық танытса, агент пәтер иесімен хабарласып, пәтер әлі бос екенін және көруге болатынын сұрайды. Әдетте, жалдаушы пәтерді өз күшімен жалдай алмайды, сонымен қатар, егер қиындықтар туындаса, жалға ақысын төлеуге міндеттенетін кепілдің болуы қажет. Дәстүрлі түрде, жапондық үй иелері пәтерді пайдалануға кіріспес бұрын, зақым үшін кепілдік және "кілт ақшасын" жинайды, ал жылжымайтын мүлік агенті көрсеткен қызметтері үшін бір айлық жалдау ақысын алады. Кілт ақшасы – үй иесіне төленетін қайтарылмайтын төлем. Токио және Осака сияқты ірі қалаларда кілт ақшасы өзіндік инвестиция болып табылады: көбінесе жалдау ақысының алты айына дейін жетеді. Соңғы жылдары көптеген үй иелері кілт ақшасының мөлшерін азайта бастады, ол жалдау ақысының екі-үш айына тең немесе мүлдем талап етілмейді. Ірі қалаларда депозитсіз пәтерлер индустриясы да дамыды, олар "айлық үй" және "апталық үй" деп аталады: олар әдетте дәстүрлі жалдаудан қымбатқа түседі және кір жуу сияқты қонақүй қызметтерімен қамтамасыз етілуі мүмкін. Токиода әдеттегі жалға алу шарты екі жылға жасалады. Шарт мерзімі біткеннен кейін келісім қайтадан келісіледі және жалдаушы әдетте қосымша бір айлық жалдау ақысын төлейді. Алайда, көптеген басқа қалаларда екі жылдық келісім-шарт ең аз уақыт ретінде қарастырылады, ал жалдау ақысы жылдар бойы өзгермейді. Бірақ ғимараттар ескіргенде және жөндеу жұмыстары қажет болғанда немесе үкіметтік салық ставкалары өскенде, жалдау ақысы кейде өседі.

Қонақ үйлер

Жапонияда пәтерлерді жеке жалдауға тырысатын шетелдіктер көбінесе жылжымайтын мүлік агенттерінен немесе үй иелерінен дискриминацияға ұшырайды, олар шетелдіктерге пәтер жалға беруден бас тартады. Кейбір агенттер шетелдіктерге тікелей оларға пәтер жалға беру қиын екенін түсіндіреді. Көптеген шетелдіктер үшін кепіл табу да қиындық тудырады. Қонақ үйде тұру – бұл мәселелерді айналып өтудің бір жолы. Кейде "Гайджин үйлері" (шетелдіктер үйі деген мағынаны білдіреді) деп аталатын қонақ үйлері әртүрлі пішінде және көлемде болады. Олар қысқа мерзімді тұру үшін қолайлы бағамен, мүмкіндігінше ыңғайлы болуын қамтамасыз ету үшін жасалған. Әдетте шетелдік қонақтарға арналған, бірақ соңғы кезде некеге дейін және кейде одан кейін де ата-аналарымен бірге тұру дәстүрін бұзуға тырысатын жас жапондықтардың арасында да танымал болып келеді. Депозит төленуі керек болса да, көбінесе оның сомасы төмен болады және бұл пәтерлер үшін кілт ақысы алынбайды. Қонақ үйде бір бөлме, ортақ ас үй және ортақ жуынатын бөлме болады. Кір жуу машиналары сияқты жабдықтар көбінесе монетамен жұмыс істейді, бірақ қатаң бәсекелестікке байланысты көптеген үй иелері мүмкіндігінше көп тегін қызметтер ұсынуға тырысады; Токиода тегін интернет кеңінен таралған. Көбінесе шетелдіктер мен жапондықтар қонақ үйлерді табуда қиындыққа келіп, оның орнына шағын "апаато" пәтерлерін таңдайды.

Компанияның тұрғын үйі

Жапондық компаниялардың көптегені жас қызметкерлері жұмысын бастағанда тұратын өз пәтер үйлерін (шатаку деп аталады) ұстайды. Кейде шатаку компания кеңсесіне жақын орналасады. Ал кейде компанияның жеке пәтер кешені болмауы мүмкін, бірақ бір немесе бірнеше жеке пәтер үйін эксклюзивті түрде жалға алады. 2003 жылы Жапонияда шамамен 1,5 миллион шатаку болған. Компания саясатына қарай, кейбір шатакулар бір бөлмелі болып, тек жалғыз адамдарға ғана қолжетімді, ал басқа компаниялар үйленген жұбайларға да қолжетімді, үлкен көп бөлмелі кешендер ұсынады. Сонымен қатар, шатакуды жалға алу мерзімінің шегі болуы мүмкін, бірақ бұл да компания саясатына байланысты. Кейбір компаниялар бөлмені қызметкер үйленгенге дейін ұсынады, ал басқалары оны жұмыстағы алғашқы 3, 4, 5 немесе одан да көп жылға ғана ұсынады. Бұл компаниядан компанияға өзгереді.

Дәстүрлі тұрғын үй

Тарихи тұрғыдан қарапайым адамдар көбінесе жеке тұрған үйлерде, қазір минка деп аталатындарда, немесе, көбінесе қалаларда, мачия (町屋) немесе нагая (長屋) деп аталатын қатарластырылған үйлерде тұрған. Киотода осы үлгілердің мысалдары әлі де көрініс тапқан. Басқа да тұрғын үй үлгілеріне самурайлардың резиденциялары, бай шаруалардың үйлері (мысалы, ауыл ақсақалдарының үйлері) және буддалық храмдардың резиденциялары кірді. Құрылыс үшін ағаш басты материал болды, ал шатырлар сабанмен, кипарис қабығымен, черепицамен немесе ашық ағашпен жабылуы мүмкін еді. Едендер ағаштан жасалған және кейбір жерлерде сабан төсеніштермен жабылған. Әдетте ас үйлердің едені топырақтан жасалған.

Үйсіз қалу

2003 жылы Денсаулық сақтау, еңбек және әлеуметтік қорғау министрлігі Жапонияда 25 296 тұрғын үйсіз адам бар екенін хабарлады. Осака, Токио және Айчи префектураларында тұрғын үйсіз адамдардың саны ең көп болды, ал Осака қаласында, Токионың 23 арнайы ауданында және Нагоя қаласында 1750 немесе одан да көп адам болды (басқа ешбір қалада 850 адам болған жоқ). Министрлік шамамен 41% қалалық саябақтарда, ал 23% өзендердің жағалауларында тұратынын анықтады; көшелер мен теміржол стансаларында да көптеген адамдар болды.