Кіріспе

Күннің күйдіргені (Утомлённые солнцем, транслит. Utomlyonnye solntsem, сөзбе-сөз "күннен шаршаған") – 1994 жылы түсірілген орыс драмалық фильмі. Фильмнің режиссері, сценарий авторы және продюсері – Никита Михалков, ал сценарийге әзірбайжандық сценарист Рустам Ибрагимбеков де атсалысқан. Фильм 1930 жылдардың соңындағы Сталиндік Кеңес Одағында өткен Ұлы тазалау кезіндегі Қызыл Армияның жоғары шенді офицерінің (оны Никита Михалков ойнайды) және оның отбасының басынан өткен оқиғаны көрсетеді. Полковник Котов әйелі, кішкентай қызы, сондай-ақ түрлі достары мен туыстарымен демалыста болғанда, оның әйелінің бұрынғы махаббаты Дмитрий көп жылдық үзілістен кейін пайда болып, жағдай күрт өзгеріп кетеді. Фильмде Олег Меншиков, Ингеборга Дапкунайте және Никита Михалковтың қызы Надежда Михалкова да түскен. "Күннің күйдіргені" Ресейде кең танымал болды және АҚШ-та жағымды пікірлер алды. Ол 1994 жылғы Канн кинофестивалінде Гран-при жүлдесін, үздік шетелдік фильм үшін «Оскар» сыйлығын және басқа да наградаларды жеңіп алды.

Сюжет

Фильмнің оқиғалары 1936 жылы жазда бір күннің ішінде Совет Одағында өтеді. Митяның өзін-өзі өлтіруді ойластырғанын көргеннен кейін фильм комдив Сергей Петрович Котов, оның әйелі Маруссия және олардың алты жасар қызы Надяның баняда демалып жатқанын көрсетеді. Жергілікті колхоздың шаруасы оларға Қызыл Армияның танкілері жалпы маневрдің бір бөлігі ретінде бидай егінін қырып тастамақшы екенін айтады. Осыны естіген Котов танк офицеріне тоқтауға бұйрық беру үшін ат үстінен шығады. Котов 1917 жылғы Ресей Азамат соғысының ескі большевигі және аңыз батыры ретінде билік жүргізеді, сонымен қатар ол қарапайым адамдар мен жергілікті ауыл тұрғындары арасында өте танымал. Алғашқы көріністе Котовтың адал отбасы адамы екені, сондай-ақ, Сталиннің жеке досы екені айтылады. Осы оқиғадан кейін бақытты отбасы өздерінің дачасына (ауылдық үйі) оралады, онда олар Маруссияның туыстарына, Чехов аристократтарының үлкен және эксцентрикалық отбасына қосылады. Алайда, бұрынғы ақсүйек және коммунистікке қарсы ақ әскердің ардагері Митя (Дмитрий) шамамен он жыл бойы қашып жүргеннен кейін тез арада келеді. Ол 1927 жылы жоғалып кеткенге дейін Маруссияның күйеуі болған. Ол киімін киіп, өзін жасырып алады, бірақ оны шешкенде, отбасының қуанышымен құшақтап, Надияға "Митя аға" деп таныстырады. Маруссия өзін қатты қинаған сезімде қалды, өйткені ол түсіндірусіз кеткенде қатты зардап шекті және тіпті өзін-өзі өлтіруді ойлады, бұл оның билегіндегі өзін-өзі өлтірген белгілерден көрінеді. Оның адамгершілікке толы болғанына қарамастан, Митяның құпия жоспармен оралғандығы анық. Түстен кейін оның Кеңес саяси полициясы, НКВД үшін жұмыс істейтіндігі және Митя оны тұтқындаған жоқ құпияланғаны үшін Котовты тұтқындауға келгені біртіндеп ашылады. Митя билігін кек алу мақсатында пайдаланып отыр, өйткені он жыл бұрын Котов Митяны НКВД-ның алдыңғы буыны ОГПУ-ға шақырған болатын, сондықтан Митяны алып кетудің себебі болды. Митя Котовты жек көреді, ол оны Маруссияны, Ресейге деген сүйіспеншілігін, сенімін және пианист мамандығын жоғалтуда айыптайды. Котов Митяға Париждегі қызметі туралы айтады, онда ол НКВД-ға Сегіз ақ армия генералын тапсырды. Барлығы ұрланып, Кеңес Одағына жасырын түрде әкелінді, соттысыз атылып өлтірілді. Ақырында Митяның өзін алып кетуге ниетті екенін түсінгенмен, Котов өзінің кеңестік диктатор Иосиф Сталинмен тығыз қарым-қатынасы өзін құтқаратынына сенеді. Алайда, НКВД агенттерін тасымалдайтын қара машина келіп, Котовты алып кетеді, дәл сол кезде жас пионерлер тобы дачаға келіп, оған құрмет көрсетуде. Котов Митямен бірге Митяның досы болып жүріп, тіпті Надяға қысқа уақытқа бірге көлікке отыруға мүмкіндік береді. Көлікте тұтқынға алушылармен бірге жүріп, Котов оларға өзінің кім екенін және мәртебесін еске салады, бірақ ол олардың бәрібір екенін және оны тұтқындауға Сталиннің өзі бұйрық бергенін тез түсінеді. Тек Митяның көзіне қарап, жағдайдың ауырлығын түсінеді, ол көз жасын төгіп жылайды. Котов Митяның оған қойған барлық айыптарын жалған мойындауға мәжбүр болады және 1936 жылдың тамызында атып өлтіріледі. Осы арада Митяның Котовқа қарсы кек алудағы табысынан кейін ол ақыр соңында өзін-өзі өлтіреді, өйткені оның кек алуы оны ойлағандай қанағаттандыра алмады. Сонымен қатар, Маруссия тұтқындалып, 1940 жылы ГУЛАГ-та қаза табады. Анасымен бірге тұтқындалып, концлагерге жіберілгеніне қарамастан, Надя 1956 жылы Хрущевтің ыстығы кезінде үш үкімнің де күшін жойғанын көруге мүмкіндік алды.

Өмірбаян

1917 жылғы Ресей азамат соғысы – 1917 жылғы екі ресейлік революциядан кейін Ресей империясында болған көп жақты азамат соғысы. Ол 1922 жылға дейін созылды және көптеген ресейліктердің өмірін өзгертіп жіберді. Қызыл Армияға Владимир Ленин жетекшілік етті, бірақ 1924 жылы ол қайтыс болғаннан кейін Сталин кеңес режимінің билеушісі ретінде өзінің беделін орната алды. 1930 жылдары Сталин саяси террор науқанын бастады, ол қазір Ұлы тазалау деп белгілі. Осы кезеңде адамдар сотсыз-сызбасыз сатқын деп айыпталып, тұтқындалып, өлтірілді. Тазалаулар, тұтқындаулар және еңбек лагерлеріне жер аудару көптеген адамдарға әсер етті. Партиялық, өнеркәсіптік және әскери басшылардың адалдары кездейсоқ түрде жоғалып кететін. Адамдар бір-біріне сенуге батыл болмады, себебі кез келген адам КГБ-ның алдағысы НКВД-ның, кеңестік құпия полиция агенттігінің қызметкері болуы мүмкін еді.

Тұжырымдама

Никита Михалков фильм түсіргенде, "Большевизм біздің елге бақыт әкелмеді" деген сенімде болғанын айтты. Дегенмен, ол "толыққанды буынды" үлкен әлеуметтік мәселелердің салдарынан туған іс-әрекеттері үшін соттауға бола ма екеніне күмәнданды. Михалков жас қызы Надежда Михалковадан және үйі туралы естеліктерінен де шабыттанды. Әзірбайжандық сценарист Рустам Ибрагимбеков Михалковпен бірлесіп сюжет желісін жасады және диалогты жазды. Фильмнің атауы 1930 жылдары танымал болған әннен алынған. Бастапқыда поляк тангосы болған "To ostatnia niedziela" ("Бұл соңғы жексенбі") әні, жаңа орыс тіліндегі мәтінімен және "Утомлённое солнце" (Utomlyonnoye solntse, "Шаршаған күн") деген атауымен Кеңес Одағында кең танылды. Ән фильмде бірнеше рет ойналады; режиссер Михалков 2007 жылы бұл ән туралы ағасы Андрей Кончаловскийдің 1979 жылғы "Сибириада" фильмінен білгенін айтты. Ол музыканы пайдалануын бала кезінде ағасынан ақша ұрлағанмен салыстырды. Ибрагимбековтің сөзіне сәйкес, фильмде бейнеленген "күн" Сталинді символдайды, ал фильмнің маңызды ойы – тоталитарлық режимдер "өзділігіне жетеді, бастапқыда жоюға ниеттенгендерді ғана емес, сонымен қатар оларды жасағандарды да жояды". Котов өзінің жақсы көріп, кеңестік зиянды сәулелердің зиянды әсерінен аулақ бола алатынына сенімді. Ол отбасының жылылығы мен соғыс батыры мәртебесін қызықтырады, бірақ соңында өзі де қауіптен соқырланғанын және өлімнен қашуға болмайтынын түсінеді; Митя – Котовты құлатқан лапылдаған күн.

Шығару

Фильмнің премьерасы 1994 жылғы мамыр айында Канн кинофестивалінде өтті. Ол Канн Гран-приін жеңіп алса да, Михалков «Алтын пальма» жүлдесін ұтып алмағанына қатты ренжіді, ал ресейлік баспасөз бұл «жеңіліс» деп мәлімдеді. Ресейдегі таңдаулы көрсету үшін Михалков жеке өзі жергілікті жерлерді аралап, саясаткерлер мен бизнес өкілдерін фильмді көрсетуге ынталандырды. Фильм 1994 жылғы 2 қарашада Мәскеуде көрсетілді. Кейін Ресейде бейнежазбасы шығып, 48 апта бойы сатылым көшбасшысы атанды, бұл оның үлкен танымалдылығын көрсетті. Фильм 1996 жылғы Ресей президенттік сайлауынан бір күн бұрын ресейлік телеарнада көрсетілді, бұл Геннадий Зюгановтың Коммунистік партиясын қарапайым халықтан жирендеуге жасалған әрекет болуы мүмкін.

Сыни қабылдау

Ресейдегі алғашқы сын-пікірлер «көбінесе бейтарап» болды. Ресейде фильмді «тымырылай коммерциялық» және маңыздылығы жеткіліксіз деп сынағандар болды. Остин Хроникадан Марк Савлов: «Бұл – сенімге, махаббатқа және сол кезеңнің басқа жайлы отбасыларға келтірген қасіретті қорқыныштарға қатысты керемет, чеховтық толғаныс» деп жазды. Роджер Эберт фильмге екі жұлдыз берді, оны «1991 жылға дейінгі Шығыс блогының көптеген эпостарынан» алынған туынды деп бағалады. Карин Джеймс «Нью-Йорк Таймс» газетінде фильмді «таңғажайып, лирикалық және қатал» деп сипаттады. Кеннет Туран «Лос-Анджелес Таймс» газетінде: «Күннің күйдіргені» махаббат, сенім және сатқындықтың жеке және саяси тақырыптарын ең жақсысы – әдемі түрде байланыстырады» деп жазды. Дэвид Денби «Нью-Йорк» журналына жазған мақаласында фильмде «күн сәулесі тым көп» деп ойлағанын, бірақ соңында «Күннің күйдіргені – өте күшті туынды» деген қорытындыға келді. «Вашингтон Пост» газетінің журналисі Дессон Хоу фильмді «көптеген артықшылықтары бар ескі мектептің авторлық киносы» деп атады және «Михалковтар Астер мен Роджерс сияқты үйлесімді жұмыс істейді» деп қосты. Entertainment Weekly журналынан Оуэн Глиберман фильмге B+ бағасын беріп, «Күннің күйдіргені баяу дамиды, тыныш апатқа жетеді» деп жазды және қайықпен жүру көрінісі «мен оны ешқашан ұмытпаймын, соншалықты әсерлі» деді. Time Out журналында Михалковтың «ойнауы сөзсіз, мінсіз, ал оның қызы Надямен бірге түскен көріністері сирек кездесетін терең сезімге толы» деп жазылған. 2015 жылғы «Киножолшыратында» Леонард Мальтин фильмге үш жұлдыз берді және оны сталинизмге қатысты «өте ойландыратын, қозғаушы толғаныс» деп атады. Rotten Tomatoes сайтында фильмге 16 сын-пікір негізінде 81% мақұлдау көрсетілген, ал орташа бағасы 7,1/10 құрайды.

Мұра

Никита Михалков режиссерлік етіп, "Күннің күйдіргені 2: Exodus" және "Күннің күйдіргені 3: Цитадель" жалғауларында Сергей Петрович Котов рөлін қайта ойнады. Бұл фильм 2010 жылғы Канн кинофестивалінде "Алтын пальма" сыйлығы үшін күресті. Олег Меншиков және Надежда Михалкова да түпнұсқа фильмдегі рөлдерін қайта ойнады. Драматург Питер Фланнери фильмді сол атпен сахналық драмаға бейімдеді. Ол 2009 жылдың наурызында Лондонның Ұлттық театрында қойылды. Актерлік құрамға генерал Котов рөлінде ирланд актері Сиаран Хиндс, Митя рөлінде Рори Киннер және Маруссия рөлінде Мишель Докерри кірді.