Кіріспе

Яһуди неміс экспрессионист ақыны Якоб ван Ходис (16 мамыр 1887 – мамыр/маусым 1942) – неміс экспрессионист ақыны Ханс Дэвидсонның қалам аты, «Ван Ходис» оның анаграммасы. Оның ең танымал «Weltende» («Әлемнің соңы») поэмасы 1911 жылғы 11 қаңтарда «Der Demokrat» журналында жарияланды және экспрессионистік поэзия стилінің бастауы ретінде қарастырылады, көптеген ақындарды осыған ұқсас гротеск стильде шығармалар жазуға шабыттандырды; ол сонымен қатар сюрреализмнің (Германияда қозғалыс ретінде болмаған) жалғыз неміс ілгерікөрушісі саналады.

Өмір

Берлинде дүниеге келген ол, қоғамдық денсаулық сақтау дәрігері Герман Дэвидсон мен оның әйелі Дорис Кемпнердің үлкен ұлы еді. Миссис Дэвидсон егіз туды, бірақ екінші баласы тірі тумады. Оның тағы төрт бауырласы болды: Мари, Анна, Людвиг және Эрнст. Ақын Фридерика Кемпнер (1836–1904) оның әжесінің қарындасы еді. Ол атақты Фридрих Вильгельм гимназиясына оқуға түсті, алайда мінезінің шаршаңқылығынан (өте зиялы болғанымен) жақсы оқушы бола алмады. 1905 жылы мектептен шығып, келесі жылы сырттай оқып Abitur емтиханын тапсырды. Жас жігіт Шарлоттенбург техникалық училищесінде сәулет өнерін оқыды, 1907 жылы Йена университетіне классикалық филологияны оқуға түсті. Кейін Берлинге оралып, Фридрих Вильгельм университетінде білімін жалғастырды. Мұнда ол заңгер Курт Хиллермен танысты, ол оны әдеби қабілетін дамытуға ынталандырды. Дэвидсон мектепте оқыған кезінде де өлеңдер жазып жүрген. 1909 жылы ол және досы Курт Хиллер Hackesche Höfe аулаларында экспрессионистік «Жаңа клуб» (Der Neue Club) суретшілер қоғамын құрды. Келесі жылдың наурыз айында олар «Неопатетикалық кабаре» (Neopathetisches Cabaret) деп аталатын әдеби кештерде өз идеяларын таныстырды. Оларға Георг Хейм, Эрнст Блас және Эрих Унгер қосылды, олардан кейін Альфред Лихтенштейн сияқты басқалар да қосылды. Else Lasker Schüler де қатысты (ол ван Ходдистің өлеңдері туралы: «Оның өлеңдері соншалықты құштар, оларды ұрлағың келеді» деді). Кабаренің соңғы, тоғызыншы кеші 1912 жылдың көктемінде өтті, ол трагикалық қаза тапқан Георг Хеймге арналды. Кабаре өте танымал болды, көбінесе жүздеген көрермендерді тартты. Осы кештердің бірінде «Әлемнің соңы» (Weltende) оқылды, ол көрермендерді қатты әсерге түсірді. Көптеген суретшілер сол күні осы сегіз жолдың өзіне қаншалықты күшті әсер еткенін еске алады. 1909 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін ол ван Ходдис деген псевдониммен жазуға көшті. Осы өмірінің кезеңінде жағдайы нашарлай бастады. Ол тек университетке қатыспағаны үшін ғана емес, сонымен қатар жақын достары Георг Хейм мен Эрнст Балкеден де айырылды, олар 1912 жылдың қаңтарында Хавель өзенінде мұз үстінде сырғанау кезінде суға батып кетті. Ол Берлиннен Мюнхенге көшіп, католицизмге өтті және жүйкелік аурудан кейін өз еркімен психиатриялық ауруханаға жатты. Ол шығарылып, Берлинге оралғанмен, анасына шабуыл жасағаннан кейін көп ұзамай қайтадан ауруханаға түсті. Оның психикалық денсаулығы нашарлай берді және 1914 жылдан 1922 жылға дейін жеке күтімде өмір сүрді. 1915 жылы оның кіші інісі Людвиг Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапты. 1922 жылдан бастап Ван Ходис Тюбингенде тұрды, онда анасы оны ағасының қамқорлығына берді. 1927 жылдан кейін анасы ақшасынан айырылғаннан кейін ол мемлекеттік емхананың (Гёппингендегі Кристофсбад) қамқорлығына алынды. 1933 жылы Гитлер рейхс-канцлер болып тағайындалғаннан кейін Ван Ходистің отбасы Тель-Авивке қашып кетті (бірақ анасы бірнеше айдан кейін қайтыс болды). Алайда, психикалық ауруына байланысты Англияның Палестинаға мандатты елге кіруге рұқсат алмады. Осылайша ол экспрессионизмді мүлдем қабылдауға болмайтын немесе «дегенеративті өнер» деп есептейтін нацистік Германияда қалуға мәжбүр болды. Кейбір экспрессионист суретшілер елден қашып кетті, ал көптеген басқалары өз-өзіне қол жұмсады немесе нацистік концлагерлерде өлтірілді. Ван Ходис еврей, экспрессионист жазушы және психикалық ауру болғандықтан (сол кезде Германияда бұл «иса мерзіміне» алып келді), оның нацистік Германияда өлтірілуі анық болды. 1942 жылдың 30 сәуірінде ол және Кобленцке жақын санаториядағы барлық науқастар мен қызметкерлер (шамамен 500 адам) Краснистав арқылы Собибор жойғыш лагеріне тасымалданды. Олардың ешқайсысы аман қалған жоқ. Ван Ходис қайтыс болған күні әлі белгісіз.

Әдебиетке әсері

Weltende каталондық автор Габриэль Ферратердің "Fi del món" ("Әлемнің соңы") атты өлеңінде еске алынады, онда оның кейбір бейнелері қайта жаңғыртылады.