Кіріспе
Аматоксиндер – үш улы саңырауқұлақ туысы (Аманита, Галерина және Лепиота) мен Pholiotina туысының бір түрінде кездесетін кем дегенде тоғыз туысқан улы заттардың жиынтық атауы. Аматоксиндер өте күшті, жарты саңырауқұлақ қақпасы жұтылса, бауырға ауыр зақым келтіруі мүмкін.
Amatoxin is the collective name of a subgroup of at least nine related toxic compounds found in three genera of poisonous mushrooms (Amanita, Galerina and Lepiota) and one species of the genus Pholiotina. Amatoxins are very potent, as little as half a mushroom cap can cause severe liver injury if swallowed.
Отбасылық қатынастар
Аманитин фаллоидиндермен өте жақын байланысты, олар 7 қалдықтан тұратын екі циклді токсиндер. Екеуі де препротеиндердегі өте сақталған 5 аминқышқылының тізбегімен аталған MSDIN ақуыздар отбасының құрамына кіреді. 2014 жылғы зерттеу Аманита геномдарында сипатталмаған көптеген MSDIN тізбектері бар екенін көрсетті.
Механизм
Аматоксиндер РНК-полимераза II-нің қуатты және таңдамалы ингибиторлары болып табылады, бұл РНК (мРНК), микроРНК және кішкентай ядролық РНК (snRNA) синтезіндегі маңызды фермент. Белсенді синтездің матрицасы болып табылатын мРНК болмаса, жасуша метаболизмі тоқтап, апоптоз басталады. Amanita phalloides-тің РНК полимеразасында аматоксиндердің әсеріне төзімділік беретін мутациялар бар; сондықтан, саңырауқұлақ өзін-өзі уламайды. Аматоксиндер қан ағымы арқылы дене мүшелеріне жете алады. Бұл қосылыстар көптеген органдарға зиян келтірсе де, бауыр мен жүрек зақымдануы өлімге алып келеді. Молекулалық деңгейде аматоксиндер плазмалық мембраналарда тесіктер жасау арқылы осы органдардың жасушаларына зақым келтіреді, нәтижесінде цитоплазмада қалыпты жағдайда болатын органеллалар клеткадан тыс матрицада табылады. Бета-аманитин – эукариоттық РНК полимераза II және РНК полимераза III-тің, сондай-ақ сүтқоректілердің белок синтезінің ингибиторы. Бұл препараттың РНК полимераза I немесе бактериялық РНК полимеразаға ингибиторлық әсері анықталған жоқ. Ол РНК полимеразаларын белсенділігінен айырып, бауырдың зақымдалған жерлерді қалпына келтіруіне мүмкіндік бермейді және бауыр жасушалары тез өледі. Альфа-аманитин (α-аманитин) негізінен РНК pol II кешенінің көпiр спираліне әсер етеді, бұл 35 аминқышқылынан тұратын жоғары сақталған домен. Бұл аймақтың N және C ұштарында нуклеотидтер қосылу циклы кезінде маңызды конформациялық өзгерістерге ұшырайтын және оның дамуы үшін маңызды құрылымдар бар. Көпiр спиральдің көптеген рөлдерінің бірі – ДНК-ның транслокациясын жеңілдету. Альфа-аманитин РНК Pol II кешенінің көпiр спиралімен байланысады, сонымен қатар көпiр спираліне жақын орналасқан кешеннің бір бөлігімен байланысады, ол белгілі бір конформацияда болады. Бұл байланыс көпiр спиралін бекітіп, ДНК-ны транслокациялау кезінде оның қозғалысын күрт баяулатады.
Экспозицияның белгілері
Аматоксиндерге ұшырағанда, бауыр негізгі зардап шегетін мүше болып табылады, себебі ол асқазан-ішек жолынан сіңгеннен кейін бірінші кездесетін мүше. Аматоксиндердің тері арқылы сіңірілуіне ешқандай дәлел жоқ. Егешқұйрықтарда жүргізілген бір зерттеуде альфа-аманитин тері арқылы сіңбейтіні және демек, уытты әсерге ие еместігі көрсетілген. Нақтырақ айтқанда, аматоксиндерге ұшырау тыныс жолдарының тітіркенуіне, бас ауруына, бас айналуына, құсуға, тынысқырудың қиындауына, жөтелге, ұйқысыздыққа, диареяға, асқазан-ішек бұзылыстарына, арқадағы ауырсындарға, жиі зәр шығаруға, бауыр мен бүйрек зақымдануына немесе жұтылғанда немесе дем алғанда өлімге алып келуі мүмкін. β-аманитинге қатысты толық токсикологиялық зерттеулер жүргізілмеген. Дегенмен, қауіпсіздік деректемелерінде егер ол теріге тисе, тітіркену, күйік, қызару, қатты ауырсыну тудыруы мүмкін екені және тері арқылы сіңіріліп, ингаляция және жұту арқылы әсер етумен салыстырылатын әсерлерге алып келуі мүмкін екені көрсетілген. Көзге тиген жағдайда тітіркену, мүйіз қабықшасының күйігі және көздің зақымдануы мүмкін. Бұрыннан тері, көз немесе орталық нерв жүйесінің аурулары бар, бауыр, бүйрек немесе өкпе функциясы бұзылған адамдар осы заттың әсеріне көбірек сезімтал болуы мүмкін. Аматоксинмен улану екі фазалы клиникалық үлгіні көрсетеді. Бастапқы (12–24 сағат) жедел симптомдар кезеңі 12–24 сағатқа созылатын салыстырмалы жақсару кезеңімен ұласады. Осы кезеңнен кейін бауыр және бүйрек жеткіліксіздігі пайда болады, көбінесе 2-ші күнінен бастап өлімге алып келеді. Ересектер үшін шамамен ең төменгі өлімге алып келетін доза 0,1 мг/кг немесе 7-10 миллиграмм токсин. Олардың ішекте жылдам сіңуі және термотұрақтылығы салыстырмалы түрде қысқа мерзімде уытты әсердің тез дамуына себеп болады. Ең ауыр әсерлері – центролобулярлық некрозбен токсикалық гепатит және бауыр стеатозы, сондай-ақ жедел тубулоинтерстициалдық нефропатия, олардың барлығы бірге ауыр бауыр жеткіліксіздігі мен бүйрек жеткіліксіздігіне алып келеді.
Емдеу
Әлемде көптеген тәжірибелік және толыққанды зерттелмеген емдеулер қолданылады. Тышқандарда жүргізілген бір зерттеуде зерттелген барлық емдеулердің нәтижесіз екені анықталды. Нәтижесі байқауға келмейтін емдеулердің қатарында N-ацетилцистеин, бензилпенициллин, циметидин, тиокты қышқылы және силибин болды. Емдеуге жоғары дозадағы пенициллин, сондай-ақ бауыр және бүйрек зақымданулары болғанда көмекші күтім кіреді. Сүт қызылгүлінен алынатын силибинин аматоксин уытының қарсы дәрісі болуы мүмкін, бірақ одан әрі зерттеулер қажет. Егер гепаторенальды синдром дамыған болса, жағдай нашар болуы мүмкін.
Анықтау
Саңырауқұлақ үлгілерінде аматоксиндердің болуы Мейкснер сынағымен (Вилланд сынағы деп те аталады) анықталуы мүмкін. Ауруханаға жатқызылған пациенттерде улану диагнозын растау және күдікті залал келтіруші дозаны медициналық-құқықтық саралау үшін аматоксиндер плазмада немесе зәрде хроматографиялық әдістермен мөлшерленуі мүмкін. 2020 жылы аматоксиндерді жылдам және таңдап анықтайтын моноклоналды антиденеге негізделген қаптамалы ағын иммуноанализі жасалды. Бұл тест альфа-аманитин мен гамма-аманитинді жоғары сезімталдықпен анықтайды (10 нг/мл анықтап көрсетеді), ал бета-аманитинге қатысты анықтау деңгейі төмендеу (0,5% қиылысқан реакция; 2000 нг/мл). Бұл тест фаллотоксиндермен 0,005% (200 000 нг/мл) реакцияға түсетін болса да, фаллотоксиндер зәр үлгілеріне кедергі келтірмейді және саңырауқұлақтар фаллотоксиндерді аматоксиндерсіз өндіретін сирек жағдайлар кездеседі.