Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тілдегі барлық сөздердің жиынтығы.
All the words in a language collectively
Тіл білімінде лексис (λέξις – сөз) термині тілдегі барлық мүмкін сөздердің толық жиынтығын немесе белгілі бір тіл білімі критерийлері бойынша топтастырылған сөздердің нақты кіші жиынтығын көрсетеді. Мысалы, жалпы термин – ағылшын лексикасы, ол ағылшын тілінің барлық сөздерін білдіреді, ал арнайы термин – ағылшын діни лексикасы, ол ағылшын лексикасының белгілі бір кіші тобын білдіреді, және тек өмірдің діни саласына семантикалық байланысты сөздерді қамтиды. Жүйелік функционалдық тіл білімінде лексика немесе лексикалық бірлік – белгілі бір нәрсені немесе құбылысты атау тәсілі. Жүйелік функционалдық көзқарас бойынша лексика – бұл атаудың бір жолы, оны «Ақ үй», «Нью-Йорк қаласы» немесе «жүрек ұстамасы» сияқты бірнеше грамматикалық сөздер арқылы іске асыруға болады. Сонымен қатар, лексика – бұл атаудың бір жолы болғандықтан, «бала», «балалар», «баланың» және «балалардың» сияқты әртүрлі сөздер бірдей лексикалық бірлікті іске асыруы мүмкін.
In linguistics, the term lexis (from λέξις 'word') designates the complete set of all possible words in a language, or a particular subset of words that are grouped by some specific linguistic criteria. For example, the general term English lexis refers to all words of the English language, while more specific term English religious lexis refers to a particular subset within English lexis, encompassing only words that are semantically related to the religious sphere of life. In systemic functional linguistics, a lexis or lexical item is the way one calls a particular thing or a type of phenomenon. Since a lexis from a systemic functional perspective is a way of calling, it can be realised by multiple grammatical words such as "The White House", "New York City" or "heart attack". Moreover, since a lexis is a way of calling, different words such as child, children, child's and children's may realise the same lexical item.
Формулалық тіл
Соңғы жылдары сөйлеу және жазу үлгілерін пайдалана отырып, тілдік деректер базасын құрастыру зерттеушілерге тілдердің құрамын жаңаша қарауға мүмкіндік берді. Статистикалық зерттеу әдістері сөздердің өзара әрекеттесу жолдарына сенімді түсінік береді. Ең қызықты жаңалықтар тілді қолдану (тіл қалай қолданылады) мен тілді пайдалану (тіл қалай пайдаланылуы мүмкін) арасындағы қарама-қайшылықта орын алды. Тілді қолдану сөздердің қандай қолданылуы және олардың сүйе алатын сөздердің қаншалықты ықтимал екенін көрсетеді. Осы зерттеудің маңызды қорытындысы – тілді қолданушылар сөйлемдер құру үшін оңай біріктірілетін дайын тілдік "лексикалық кесектерге" үлкен сенім арқалайды. Бұл сөйлеушінің әр сөйлемді грамматикалық тұрғыдан талдау қажеттілігін жояды, бірақ жағдайды тиімді шешеді. Типтік мысалдарға "Мен сіздің не айтқыңыз келгенін түсіндім" немесе "Маған оны беруге болады ма?" немесе "Жақындағы зерттеулер көрсеткендей..." жатады.
In recent years, the compilation of language databases using real samples from speech and writing has enabled researchers to take a fresh look at the composition of languages. Among other things, statistical research methods offer reliable insight into the ways in which words interact. The most interesting findings have taken place in the dichotomy between language use (how language is used) and language usage (how language could be used). Language use shows which occurrences of words and their partners are most probable. The major finding of this research is that language users rely to a very high extent on ready made language "lexical chunks", which can be easily combined to form sentences. This eliminates the need for the speaker to analyse each sentence grammatically, yet deals with a situation effectively. Typical examples include "I see what you mean" or "Could you please hand me the " or "Recent research shows that "
Тілді пайдалану, екінші жағынан, дайын кесектер сөйлеушінің бірден қажеттіліктерін қанағаттандырмаған кезде пайда болады; яғни, жаңа сөйлем құрылуға жақын және оның дұрыстығы тексерілуі керек. Ана тілінде сөйлейтін адамдар грамматикалық ережелерді бойына сіңірген, бұл оларға жаңа сөйлемдердің жарамдылығын анықтауға мүмкіндік береді. Тілді пайдалану басқа барлық нұсқалар таусылған кездегі соңғы амал ретінде қарастырылуы мүмкін.
Language usage, on the other hand, is what takes place when the ready made chunks do not fulfill the speaker's immediate needs; in other words, a new sentence is about to be formed and must be analyzed for correctness. Grammar rules have been internalised by native speakers, allowing them to determine the viability of new sentences. Language usage might be defined as a fall back position when all other options have been exhausted.
Метафора лексиканың ұйымдастыру принципі ретінде
Лексикалық корпуста тілді тиімді сақтаудың тағы бір әдісі метафораны сақтау принципі ретінде қолдануды қамтиды. ("Сақтау" және "файлдар" – адам жады мен компьютер жадының бір сөздікпен байланысты болуының жақсы мысалы; бұл бұрынғысылай болған емес). Джордж Лакоффтың еңбегі тілдегі метафораны зерттеудің негізгі тасы ретінде жиі сілтеме жасалады. Бір мысал кеңінен таралған: "уақыт – ақша". Біз уақытты да, ақшаны да үнемдейміз, жұмсаймыз және ысырап етеміз. Тағы бір қызықты мысал бизнес және жыныстан алынған: бизнес нарыққа еніп, клиенттерді тартады және "қарым-қатынастарды басқару" туралы әңгімелейді. Бизнес сонымен қатар соғыс: жарнамалық кампанияны іске қосу, нарықта бекініп алу (әскери қолданыста альпинизм метафорасы), шығынға ұшырау. Ал жүйелер су сияқты: ақпараттың тасқыны, адамдардың ағыны, көлік қозғалысы. Лексикалық меңгерудің NOA теориясы метафоралық сұрыптау фильтрі тілді сақтауды жеңілдетуге және жүктеменің артуын болдырмауға көмектеседі деп санайды.
Another method of effective language storage in the lexical corpus includes the use of metaphor as a storage principle. ("Storage" and "files" are good examples of how human memory and computer memory have been linked to the same vocabulary; this was not always the case). George Lakoff's work is usually cited as the cornerstone to studies of metaphor in the language. One example is quite common: "time is money". We can save, spend and waste both time and money. Another interesting example comes from business and sex: businesses penetrate the market, attract customers, and discuss "relationship management". Business is also war: launch an ad campaign, gain a foothold (already a climbing metaphor in military usage) in the market, suffer losses. Systems, on the other hand, are water: a flood of information, overflowing with people, flow of traffic. The NOA theory of lexical acquisition argues that the metaphoric sorting filter helps to simplify language storage and avoid overload.
Грамматика
Компьютерлік зерттеулер грамматиканың, тілді толығымен жаңадан жасау мүмкіндігінің, мүмкіндігінше сақталып қалмауға ұмтылатынын көрсетті. Бибер және оның командасы Аризона университетіндегі Cobuild GSWE жобасында сөз тіркесімдерінің ерекше жоғары жиілігін анықтады, олар өздерінің жеке мағынасына ие емес. Бірақ бір-екі мысал олардың қызметін жылдам көрсетеді: оларды ешқандай алдын ала форма талдауынсыз грамматикалық байланыс ретінде қолдануға болады. Мысалдарды беткей қарастырғанда, олардың тілдің барлық түрлерінде қаншалықты кең таралғанын көреміз, бірақ олардың бар екеніне көбінесе мән бермейміз. Зерттеулер тілдің барлық стильдерінде осындай тіркесімдердің көптеп кездесетінін көрсетеді; мысалдардың екеуі – ауызекі тілде жиі қолданылатын "сенің пікіріңше" немесе академиялық стильде кездесетін "айтарлықтай емес" тіркесімдері. Оларды ауызекі тілде біріктіре отырып, "мен сенімді емеспін" + "егер олар" + "бара жатыр" сияқты түсінікті сөйлемдер құруға болады, нәтижесінде "мен сенімді емеспін, бара жатыр ма?" сөйлемі пайда болады. Мұндай сөйлем лексикалық бірліктерге түсетін жүктемені азайтады, себебі ол ешқандай грамматикалық талдауды қажет етпейді.
Computer research has revealed that grammar, in the sense of its ability to create entirely new language, is avoided as far as possible. Biber and his team working at the University of Arizona on the Cobuild GSWE noted an unusually high frequency of word bundles that, on their own, lack meaning. But a sample of one or two quickly suggests their function: they can be inserted as grammatical glue without any prior analysis of form. Even a cursory observation of examples reveals how commonplace they are in all forms of language use, yet we are hardly aware of their existence. Research suggests that language is heavily peppered with such bundles in all registers; two examples include "do you want me to", commonly found in speech, or "there was no significant" found in academic registers. Put together in speech, they can create comprehensible sentences, such as "I'm not sure" + "if they're" + "they're going" to form "I'm not sure if they're going". Such a sentence eases the burden on lexical items as it requires no grammatical analysis whatsoever.
Тіркелім
Британ тіл біліміндегі Майкл К. Холлидей сөйлеу және жазу тілінің пайдалы екіұштылығын ұсынады, бұл парадигмалық өзгеріске алып келеді: лингвистикалық теория сөйлеу тілінің жазу тілінен басымдығын (өйткені ол бастау, табиғи түрде пайда болады және жазу тілінен бұрын келеді) немесе жазу тілінің сөйлеу тілінен басымдығын (сол себептерге байланысты: жазу тілі – бастапқы сөйлеудің ең жоғары формасы) көрсетеді. Холлидей олардың екеуі де мүлдем бөлек екенін айтады. Оның пікірінше, сөйлеу грамматикалық тұрғыдан күрделі, ал жазу лексикалық тұрғыдан тығыз. Яғни, "Менің туысым, өткен күні туралы айтқан адам, Хьюстон қаласында тұратын, Далласта емес, кеше маған қоңырау шалып, Мэри туралы дәл сол оқиғаны айтты" сияқты сөйлем әдетте әңгімеде кездеседі, газет бетіндегі мақабат ретінде емес. Ал "Премьер-министр келісімге келуге уәде береді" – бұл жаңалықтардағы стандартты тақырып. Бірі – көбірек қарым-қатынас құралы (сөйлеу), екіншісі – жазу құралы (жазу). Холлидейдің зерттеулері тілдің стильдерде (регистрлерде) әрекет ететінін көрсетеді. Бибер және авторлар LGSWE жобасы бойынша төрт стильді зерттеді (бұл толық тізім емес, мысал ретінде келтірілген): әңгіме, әдебиет, жаңалықтар, академиялық стиль. Бұл төрт стиль тілді қолданудағы айырмашылықтарды көрсетеді, олар "грамматикалық" тәсілмен анықталмайды. Таңқаларлық емес, әр стильтің сөздік қоры мен құрылымы әртүрлі: мысалы, жаңалықтардағы мақабаттар грамматикалық жағынан қарапайым, ал әңгімелер лексикалық қайталауларға толы. Дегенмен, жаңалықтардың лексикасы да тығыз болуы мүмкін, ал сөйлеу грамматикасы өте күрделі болуы мүмкін.
British linguist Michael K. Halliday proposes a useful dichotomy of spoken and written language which actually entails a shift in paradigm: while linguistic theory posits the superiority of spoken language over written language (as the former is the origin, comes naturally, and thus precedes the written language), or the written over the spoken (for the same reasons: the written language being the highest form of rudimentary speech), Halliday states they are two entirely different entities. He claims that speech is grammatically complex while writing is lexically dense. In other words, a sentence such as "a cousin of mine, the one about whom I was talking the other day—the one who lives in Houston, not the one in Dallas—called me up yesterday to tell me the very same story about Mary, who " is most likely to be found in conversation, not as a newspaper headline. "Prime Minister vows conciliation", on the other hand, would be a typical news headline. One is more communicative (spoken), the other is more a recording tool (written). Halliday's work suggests something radically different: language behaves in registers. Biber et al. working on the LGSWE worked with four (these are not exhaustive, merely exemplary): conversation, literature, news, academic. These four registers clearly highlight distinctions within language use which would not be clear through a "grammatical" approach. Not surprisingly, each register favors the use of different words and structures: whereas news headline stories, for example, are grammatically simple, conversational anecdotes are full of lexical repetition. The lexis of the news, however, can be quite dense, just as the grammar of speech can be incredibly complicated.