Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шотланд миссионері (1897–1944)
Scottish missionary (1897–1944)
Джейн Матисон Хайнинг (6 маусым 1897 – 17 шілде 1944) – Шотландия шіркеуінің Будапешттегі миссионері, Холокост кезінде еврейлерге көмектесу үшін өмірін тәуекел еткені үшін 1997 жылы Израильдегі Яд Вашем оны «Ұлттар арасындағы әділ» деп таныды. Епископ Ласло Равас 1946 жылы Шотландия миссиясына, ол Мажарстанның регенті адмирал Миклош Хортиден Хайнингке қолдау көрсетуге тырысқанын айтты. Равас былай деді: «Хорти осы жағдайды терең өкінішпен естіді және Шотландия шіркеуі мен оның барлық қызметкерлеріне деген симпатиясын білдірді». Равас сондай-ақ мемлекеттік хатшы Миклош Местермен және Хайнинг тұтқындалған кезде премьер-министр болған Доме Стойжаймен сөйлесіп, кездесті. Равас премьер-министрдің Хайнингті босату туралы өтінішпен хатшыға тапсырма бергенін білді, бірақ ол өтініштеріне жауап алмады. Бұл Венгрияның ауылдық аймақтарындағы еврей халқының көп бөлігін құрады. Депортацияланғандарды венгр пойыздарымен Словакия шекарасына дейін алып барды, содан кейін олар неміс пойыздарына ауыстырылып, Польшаның оңтүстігіне екі күндік сапарға шықты. Вагонға тығылып, ауасы, жарығы, тағамы мен суы аз, латринаға арналған шелектермен және жеке өмірге орын жоқ жағдайда көптеген адамдар жол жүрісінде қайтыс болды. Гертруд "Труде" Леви 1944 жылы Венгриядан Аушвицке депортацияланды:
Jane Mathison Haining (6 June 1897 – 17 July 1944) was a Scottish missionary for the Church of Scotland in Budapest, Hungary, who was recognized in 1997 by Yad Vashem in Israel as Righteous Among the Nations for having risked her life to help Jews during the Holocaust. Bishop László Ravasz told the Scottish Mission in 1946 that he had tried to obtain support for Haining from Admiral Miklós Horthy, the Regent of Hungary, who, Ravasz said, "learned of the case with deep regret and assured me of his sympathy for the Church of Scotland and all her workers". Ravasz also spoke to or met with the State Secretary Miklos Mester and the Hungarian prime minister, who, at the time of Haining's arrest, was Döme Sztójay. Ravasz understood that the prime minister had instructed an under secretary to seek Haining's release, but Ravasz received no further reply to his inquiries. constituting almost the entire Jewish population of Hungary's countryside. Deportees were taken in Hungarian trains to the Slovak border, then transferred to German trains to be taken to southern Poland, a journey of about two days. Squeezed into the wagons in horrendous conditions, with little air, light, food or water, with buckets for latrines and no privacy, many people died during the journey. Gertrud "Trude" Levi was deported from Hungary to Auschwitz in 1944:
1944 жылдың мамыр айынан бастап Аушвиц II-ге келетін пойыздар венгр еврейлерін тікелей лагерьге жеткізу үшін салынған жаңа пойыз желісімен келді. Газ камераларының жанында тоқтаған үш жолдың болуы, бұрынғы пойыздың жүгін түсіріп жатқанда, жаңа пойыздың келуіне мүмкіндік берді. Кремторийлердің мүмкіндігі шектеулі болды, ал Зондеркомандо (лагерьте жұмыс істеуге мәжбүр болған тұтқындар) денелерді ашық отта өртеуге мәжбүр болды. Аушвицке сапардан аман қалған венгр еврейлерінің шамамен 90 пайызы келген кезде газ камераларына жіберілді, ал қалғаны құл еңбегіне іріктелді.
From May 1944 the trains into Auschwitz II arrived on a new train spur that had been built to carry the Hungarian Jews directly into the camp. The three track line, which stopped near the gas chambers, meant that a new train could arrive while a previous one was being unloaded. The crematoria could barely cope; the Sonderkommando (prisoners forced to work there) had to start burning bodies in open fire pits. About 90 per cent of the Hungarian Jews who survived the journey to Auschwitz were sent to the gas chambers on arrival; the rest were selected for slave labour.
Хайнингті жер аудару туралы соңғы хат
Польшалық тарихшы Данута Чехтың сөзіне сәйкес, Хайнинг 1944 жылдың 15 мамырында Аушвицке депортацияланды. Дэвид Макдугаллдың мәліметінше, ол Кистарца транзиттік лагерінен 90 басқа тұтқынмен бірге Аушвицке жеткізілді. Шотландиялық миссия мектебінің бір бұрынғы оқушысы, көптеген еврей қыздары да Аушвицке түскенін, олардың аздаған бөлігі ғана аман қалғанын айтты. Газ камерасына емес, жұмысқа іріктеліп алынған Хайнингке 79467 сериялық нөмір берілді және оның қолына сол нөмір татуировкаланған болуы мүмкін. Ол Аушвицтен миссия мектебінің Маргит Премге неміс тілінде хат жіберді. (Хат 1 тамыз 1956 жылы Шотландия шіркеуінің әлемдік миссия бөліміне жіберілді.) 1944 жылдың 21 шілдесінде "Аушвиц, Обершлезиен" пошта таңбасы қойылған хаттың бір жағында "Konzentrationslager Auschwitz" ("Аушвиц концентрациялық лагері") деп жазылып, тұтқындармен хат алмасу ережелері тізімделген. Екінші жағы 1944 жылдың 15 шілдесімен қарындашпен жазылған:
According to the Polish historian Danuta Czech, Haining was deported to Auschwitz II on 15 May 1944. According to David McDougall, she was taken to Auschwitz along with 90 other prisoners from the Kistarcsa transit camp. One former pupil said that many of the Jewish girls from the Scottish mission also ended up in Auschwitz; a few survived. Selected for work rather than the gas chamber, Haining was given the serial number 79467 and probably had the number tattooed on her arm. She sent a postcard from Auschwitz, written in German, to Margit Prém of the mission school. (The card was forwarded on 1 August 1956 to the Church of Scotland's Department of World Mission.) Postmarked "Auschwitz, Oberschlesien", 21 July 1944, one side is headed "Konzentrationslager Auschwitz" ("Auschwitz concentration camp") and lists the rules for corresponding with prisoners. The other side is dated 15 July 1944, written in pencil:
Өлім
1944 жылғы 17 тамызда Эдинбургке келген өлім куәлігіне сәйкес, Хайнинг 1944 жылғы 17 шілдеде, болжам бойынша Аушвицтегі ауруханада қайтыс болды. Бұл, Маргит Премге жазған карточкасында қаламмен жазылған күнден екі күн кейін болды. Будапешттегі Германия елшілігі мен Швейцария үкіметінің көмегімен жеткізілген өлім куәлігінде: "Германияға қарсы тыңшылық қылды деген күдікпен ұсталған Хайнинг ханым 17 шілдеде ауруханада ішек қабынуынан туындаған кахексиядан қайтыс болды" делінген. 1944 жылғы 22 тамызда гестапо шотланд миссиясына келіп, Хайнингтің қайтысы туралы хабарлады және оның жеке заттарын тапсырды, олар миссия ғимаратында қойылған. 2016 жылы оның кейбір заттары Эдинбургтағы Джордж көшесіндегі Шотландия шіркеуінің бас кеңсесінің шатырында табылды. Олардың ішінде 1942 жылғы шілдеде жазылған оның қолмен жазылған өсиеті және миссия мектебіндегі қыздардың 70-тен астам суреті болды. Бұл заттар Шотландия Ұлттық кітапханасына тапсырылды.
According to a death certificate that arrived in Edinburgh on 17 August 1944, Haining died in hospital, presumably in Auschwitz, on 17 July 1944, two days after the date written in pencil on her card to Margit Prém. Delivered courtesy of the German legation in Budapest and the Swiss government, the death certificate stated: "Miss Haining who was arrested on account of justified suspicion of espionage against Germany, died in hospital, July 17th, of cachexia following intestinal catarrh."<! On 22 August 1944 the Gestapo arrived at the Scottish Mission to inform them of Haining's death and hand over her personal effects. and is on display in the mission building. Some of her belongings were found in 2016 in the attic space of the Church of Scotland's head office in George Street, Edinburgh. They included her handwritten will, dated July 1942, and over 70 photographs of the girls in the mission school. The items were placed in the National Library of Scotland.
Ескерткіштер
Аушвиц туралы оның қайтыс болған кезде аз ғана мәлімет болды. Робертсон Шотландия шіркеуінің 1944 жылғы баяндамасында оның «Жоғарғы Силезиядағы Аушвицтегі әйелдерге арналған тұтқын лагеріне» жіберілгені, ал оның отбасының қабір тасы Дуглас қаласының жанындағы Айронгрей шіркеуінің зиратында Германияда қайтыс болғанын көрсетеді. Шотландия миссиясы Будапештте 1946 жылы оның құрметіне ескерткіш тақта орнатты. 1948 жылдың маусымында оның құрметіне екі әйнек сурет Гласгоудағы Queen's Park Govanhill Parish Church шіркеуінің кіреберісіне орнатылды. 1997 жылдың 27 қаңтары – Халықаралық Холокост құрбандарын еске алу күні және Аушвицтің азат етілуінің 52 жылдығы күні Израильдің Холокост ескерткіші Яд Вашем Хайнингті «Ұлттар арасындағы Адал» деп мойындады. Оның есімі Иерусалимдегі Адалдар бағындағы құрмет қабырғасына жазылған. Бұл құрмет Холокост кезінде еврейлерді құтқару үшін өмірін қауіпке тіккен яһуди емес адамдарға беріледі. 2018 жылдың қаңтарына дейін 22 британдық азамат осы құрметке ие болды. Хайнинг – екінші шотландтық; алғашқысы 1988 жылы «Ұлттар арасындағы Адал» атанған шотландтық әскери тұтқын Томми Нобл болды. Хайнингке арналған басқа да ескерткіштерге 2005 жылы халықтың қайырымдылығымен орнатылған Дунскор шіркеуінің жанындағы тас үйірме және Шотландия шіркеуінің «Джейн Хайнинг жүлдесі» жатады, ол венгр мұғалімі мен екі студенттің Шотландияға жыл сайынғы сапарын ұйымдастырады. 2016 жылы Венгрияда миссиялық мектептің бұрынғы оқушыларының қатысуымен еске алу шарасы өтті, ал 2017 жылы Хайнинг Будапешт қаласының Холокост ескерткіш орталығында жаңа көрме арқылы қайтадан құрметке ие болды. Шотланд әншісі Карин Полварт 2006 жылы шыққан «Scribbled in Chalk» альбомына «Baleerie Baloo» (шотландтық ұйықтау әні Балло Балери атымен аталады) әнін жазды. 2009 жылы Раймонд Рашковски Росс оның өміріне негізделген «Уәде етілген жер» атты пьесасын жазды, ал Жаңа Зеландиялық журналист Линли Смит оның өміріне негізделген «Матронадан шейітке дейін» (2012) атты ойдан шығарылған күнделік жазды. 2016 жылы Хайнинг Шэрон Мартиннің «Girl (Daughter of Scotland)» шотланд әйелдерінің әнұранына қосатын бейнебаянда есімдері айтылды. Би-би-си Шотландияның поэзия жөніндегі резидентуралық поэті Стюарт А. Паттерсон 2018 жылғы Халықаралық Холокост құрбандарын еске алу күніне арналған «Қараңғылық күндері» атты Хайнингке арналған өлең жазды. Оның қайтыс болған күнінен 75 жыл өткен соң Шотландия шіркеуінің «Өмір және еңбек» журналы оның адалдығы мен қайтысы туралы 1946 жылғы мақаласын қайта басып шығарды: «Гестапоға қарсы тұрған батыр әйел». 2021 жылдың 10 маусымында Шотландия епископтық шіркеуі Бас Синодында Хайнингті қасиеттілер мен батырлар тізіміне қосуға дауыс берді. Ол 17 шілдеде еске алынады.
Little was known about Auschwitz when Haining died. Robertson writes that a 1944 Church of Scotland report stated that she had been sent to a "detention camp for women in Auschwitz in Upper Silesia", and her family's tombstone in the Irongray churchyard near Castle Douglas placed her death in Germany. The Scottish Mission in Budapest unveiled a memorial tablet for her in 1946. In June 1948 two stained glass windows in her honour were installed in the vestibule of Queen's Park Govanhill Parish Church in Glasgow, where she worshipped. On 27 January 1997—International Holocaust Remembrance Day and the 52nd anniversary of the liberation of Auschwitz—Yad Vashem, Israel's Holocaust memorial, recognized Haining as Righteous Among the Nations. Her name is inscribed on a wall of honour in the Garden of the Righteous in Jerusalem. The honour is awarded to non Jews who risked their lives to save Jews during the Holocaust. Twenty two British people had been recognized as of January 2018. Haining was the second Scot; Tommy Noble, a Scottish POW, was made Righteous Among the Nations in 1988. Other memorials to Haining include a cairn near Dunscore Church, made possible in 2005 by public donation, and a Church of Scotland "Jane Haining prize", which arranges an annual visit to Scotland for a Hungarian teacher and two students. In 2016, a memorial event attended by former pupils of the mission school was held in Hungary and in 2017 Haining was again honoured by the city of Budapest in a new exhibition at its Holocaust Memorial Centre. Karine Polwart, the Scottish singer songwriter, wrote a song about Haining entitled "Baleerie Baloo" (named after the Scottish lullaby Baloo Baleerie) for her 2006 album, Scribbled in Chalk. In 2009 Raymond Raszkowski Ross based a play on her life, A Promised Land, and New Zealand journalist Lynley Smith wrote a fictionalised diary, From Matron to Martyr (2012), based on Haining's life. In 2016 Haining was named in the video accompanying "Girl (Daughter of Scotland)", a Scottish women's anthem by Sharon Martin. BBC Scotland poet in residence Stuart A. Paterson wrote a tribute to Haining for National Holocaust Memorial Day 2018, "In Days of Darkness". Seventy five years after her death the Church of Scotland's Life and Work magazine reprinted its 1946 article about her dedication and death: ' A Gallant Lady' who 'Faced the Gestapo'. On 10 June 2021, the Scottish Episcopal Church at its General Synod voted to include Haining in its calendar of saints and heroes. She will be remembered on 17 July.