Кіріспе

Венгр ақыны және романист, Сату-Маре қаласының мэрі Гюла Ильес (шын аты – Гюла Иллеш) 1902 жылдың 2 қарашасында дүниеге келген, 1983 жылдың 15 сәуірінде қайтыс болған. Ол «халықтан» (népi) деп аталатын жазушылардың бірі болды, олардың мақсаты – күшті әлеуметтанулық қызығушылық пен солшыл нанымдарымен жетелемелдеп, өз туған жерлерінің қиын жағдайларын көрсету болған.

Ерте өмір

Ол Толна округінде Янош Ильестің (1870–1931) және Ида Каллайдың (1878–1931) ұлы болып дүниеге келді. Оның әкесі католик дінінде болса, Каллайлар кальвинистер еді. Янош бастапқыда әкесі сияқты қойшы болды, сосын темірші мамандығын үйреніп, түрлі поместьелерде жөндеу жұмыстарын істеді, кейін теміршілердің, от жағушылардың және машина жасаушылардың бастығы болды. Ида көбінесе шаруа отбасынан шыққан, алайда Каллайлар елге әскерилер мен уағыздаушыларды да берді. Оның анасының әкесі Фелсерсагрешпуста поместьесінде дөңгелек жасаушы болған. Ол олардың үшінші баласы еді және өмірінің алғашқы тоғыз жылын туған жерінде өткізді, онда бастауыш мектепті бітірді (1908–1912). Отбасы Симонторняға көшкен соң, ол білімін ондағы гимназияларда және Домбоварда (1913–1914) және Бонихадта (1914–1916) жалғастырды. 1916 жылы ата-анасы ажырасып, ол анасымен бірге астанаға көшіп келді. Ол жоғары мектепті Будапешттегі Мункасси Михайли көшесіндегі гимназияда (1916–1917) және Изабелла көшесіндегі Сауда мектебінде (1917–1921) оқуын аяқтады. 1921 жылы бітірді. 1918–1919 жылдары түрлі солшыл студенттік және жастар қозғалыстарына қатысты, Венгрия Кеңестік Республикасы кезінде Шолнокта румындық әскерлерге жасалған шабуылға қатысты. 1920 жылдың 22 желтоқсанында оның алғашқы өлеңі ("El ne essél, testvér") "Népszava" әлеуметтік-демократиялық газетінде анонимді түрде жарияланды.

Университет жылдары

Ол Будапешт университетінің тілдер кафедрасында венгр және француз тілдерін оқыды. Заңсыз саяси қызметтері салдарынан ол сол жылдың желтоқсанында Венаға қашуға мәжбүр болды, ал 1922 жылы Берлинге және Рейнландқа көшті. Ильес сол жылдың сәуір айында Парижге келді; ол 9 Rue Budé, Île Saint Louis мекенжайында тұрды. Ол кітап мұқабасын жасаушы болып жұмыс істегенімен қатар, көптеген жұмыстар атқарды. Біраз уақыт Сорбоннада оқып, 1923 жылы алғашқы мақалалары мен аудармаларын жариялады. Ол француз сюрреалистерімен, олардың ішінде Поль Элуард, Тристан Цара және Рене Кревельмен (олардың әрқайсысы кейін Венгрияға оған келді) достық қарым-қатынас орнатты. Парижге эмиграцияда болған кезінде, отбасы мүшелерін сақтау үшін ол 1925 жылдан бастап Гюла Ильес деген атпен өлеңдерін жариялады және 1933 жылы ресми түрде қабылдаған осы псевдониммен жариялауды жалғастырды. Ильес 1926 жылы амнистиядан кейін отанына оралды. Оның негізгі қызмет алаңдары авангард жазушысы және ақын Лайош Кассак басқарған «Dokumentum» және «Munka» журналдары болды.

Ерте мансап

Ильес 1927 жылдан 1936 жылға дейін «Феникс» сақтандыру компаниясында жұмыс істеді, ал банкроттығынан кейін 1937–1944 жылдары Мажар Ұлттық Банкінің француз ауыл шаруашылығы мәселелері жөніндегі баспасөз хатшысы болды. Оның алғашқы сындық жазбалары 1927 жылдың қараша айында «Nyugat» («Батыс») журналында жарияланды – сол кездегі ең беделді әдеби журнал. 1928 жылдан бастап журнал оның мақалалары мен өлеңдерін тұрақты түрде жариялап тұрды. Оның тұңғыш кітабы («Nehéz Föld») да 1928 жылы «Nyugat» баспасынан шықты. Ол сол кездегі өзінің буынның жетекші таланттары болған Атилла Йожеф, Ласло Немет, Лёринц Сабо Эрдэли Йожеф (ақын), Янош Кодолани және Петер Вереспен дос болды. 1931 жылы ол дене шынықтыру оқытушысы Ирма Юванчқа үйленді, кейін ажырасты. 1934 жылы Ильес Кеңес Одағына шақырылып, Кеңес жазушылар одағының бірінші съезіне қатысты, онда Андре Мальро мен Борис Пастернакпен танысты. Сол жылдан бастап ол жас «непи» жазушыларының форумы «Válasz» («Аргумент») журналының редакциялық жұмысына да қатысты. Ол 1937–1939 жылдарғы солшыл және антифашистік қозғалыс – «Марциуси майданының» негізін қалаушылардың бірі болды. Кейіннен ол «Nyugat» журналының редакциялық алқасына шақырылды және оның редакторы, постсимволизм ақыны және жазушысы Михай Бабицпен жақын дос болды.

Соғыс жылдары

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ильес Михайло Бабицтің қайтысынан кейін "Нюгат" журналының бас редакторы болып тағайындалды. Бірақ билік журналды "Нюгат" деген атпен шығаруға рұқсат бермегендіктен, ол рецензияны басқа атаумен – "Мажар жұлдызы" (Magyar Csillag) деген атпен жариялауды жалғастырды. 1939 жылы Флора Козмуцаға үйленді, олардан Мария есімді қызы дүниеге келді. 1944 жылдың наурызында нацистер Венгрияға басып кіргеннен кейін, Ильес Ласло Неметпен бірге жасырынуға мәжбүр болды, олар екеуі де нацистерге қарсы көзқарастағы зиялылар деп танылды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін

1945 жылы Венгрия парламентіне мүше болып, солшыл Ұлттық шаруалар партиясының жетекшілерінің бірі атанды. Коммунистердің билікті басып алуы жақындаған 1947 жылы ол қоғамдық өмірден шеттеді. 1945-1949 жылдары Мажарстан ғылым академиясының мүшесі болды. 1946-1949 жылдары «Валас» журналын басқарды және редакциялады. Гюла 1960 жылдардың басына дейін Тихани мен Будапештте уединен өмір сүргенімен, оның поэзиясы, прозасы, театрлық пьесалары мен эсселері Венгрияның қоғамдық және әдеби өміріне әсерін тигізе берді. 1956 жылғы 2 қарашада, 1956 жылғы Венгрия революциясы кезінде ол өзінің танымал өлеңін жариялады, ол 1986 жылға дейін Венгрияда қайта басылған жоқ: «Тирандық туралы бір сөйлем» – 1950 жылы жазылған ұзақ өлең. 1960 жылдардың басынан бастап ол өзінің шығармалары арқылы саяси, әлеуметтік және рухани мәселелерді көтеріп отырды, бірақ оның поэзиясының басты тақырыптары махаббат, өмір және өлім болып қала берді. 1983 жылғы сәуірде қайтыс болғанға дейін өлеңдер, драмалар, эсселер мен күнделігінен үзінділер жариялады. Оның аудармашылық қызметі де зор. Ол көптеген тілдерден аударған, олардың ішінде француз тілі ең маңыздысы, алайда, дөңгелек аудармалардың көмегімен, ежелгі қытай классикасынан жасаған аудармаларының жинағы маңызды жетістік болып саналады.

Шығармалары

Іллиес өлеңдерінде қысымға ұшыраған шаруалардың дауысы болды. "Пушта халқы" (1936, Пушта халқы) – оның ең танымал туындыларының бірі. Оның кейінгі туындыларында көбірек жалпыламалық және ұлттық және жеке бостандыққа үндеу байқалады.

Ағылшын тіліндегі жинақтар

Гюла Ильеске арналған құрмет (Occidental Press, 1968). Ред. Томас Кабебо және Пол Табори. Д. Белл және басқалар аударған Гюла Ильестің 34 өлеңін қамтиды. Таңдалған өлеңдер (Chatto & Windus, 1971). Ред. Томас Кабебо және Пол Табори. 29 Өлең (Maecenas, 1996), ауд. Иштван Тоталуси. Сіздер ұмытып бара жаздаған нәрселер: Таңдалған өлеңдер (Kortárs, 1999). Алдын ала сөз және ред. Уильям Джей Смит пен Гюла Кодолани. Харонның кемесі: Елу өлең (Northwestern University Press, 2000). ауд. Брюс Берлинд.