Кіріспе

"Көк қайың" – 1993 жылы Тянь Чжуанчжуанның режиссерлігімен түсірілген драмалық фильм. Фильм аяқталғаннан кейін Қытай үкіметі тарапынан тыйым салынған (сонымен қатар Тяньға он жылға фильм түсіруге тыйым салынды), бірақ көп ұзамай халықаралық аудиторияның қызығушылығын тудырды. Жан Имоудың "Өмір сүру" және Чэн Кайгедің "Менің сүйікті әйелімге қош сауын" фильмдерімен бірге "Көк қайың" Қытайдың бесінші буынының кино өнерінің көрнекті үлгісі болып табылады, және әсіресе 1950-ші және 1960-шы жылдары өскен режиссерлерге Анти-оңшыл қозғалыс және Мәдени революция сияқты түрлі саяси қозғалыстардың қандай әсер еткенін көрсетеді. Фильм 1993 жылы Токио халықаралық кинофестивалінде "Гран-при" жүлдесін, ал Гавайи халықаралық кинофестивалінде "Үздік фильм" жүлдесін жеңіп алды.

Сюжет

Бұл оқиға 1950-1960 жылдары Пекинде өскен жас баланың (铁头, Tietou, сөзбе-сөз "темір бас" дегенді білдіреді) көзқарасынан баяндалады. Үш эпизод – Жүз гүлдер науқаны, Ұлы секіріс және Мәдени революция – отбасы мүшелерінің қалай өзгеретінін көрсетеді, мысалы, нағыз әкеден, "қамқор патриархтан" қорғаушы, бірақ сезімтал емес әкесіне дейін.

Әке

"Әке" деп аталатын бірінші эпизод 1950 жылдардың басында, коммунистер жеңіске жеткеннен кейін Лин Шаолун мен Чэн Шужуанның үйлену тойымен басталады. Той бүкіл ауданды қамтиды, бұл қуанышты сәт болашақтағы жылдармен күрт контрастқа түседі. Үй мен аула жылы, жарық түспен көрсетіледі, ал балалар қуанышпен ойнап жүреді. Біраз уақыттан кейін олар Тиэту атты ұлға ие болады, бұл "темір бас" деген мағынаны білдіреді. Осы жылдардың басында Тиэтудың әкесі оған көк түсті желкен жасайды, бұл фильмде жақсы күндердің символы ретінде сақталады. Кітапханада жұмыс істейтін әкесі, "Жүз гүл" науқаны аясында, жақсы ниетті әріптесі арқылы партияға "ұсыныс" жіберді. Ли есімді тағы бір әріптесі, аты да осы құжатта көрсетілген, Линге қарсы мәлімдеме жасауға мәжбүр болды. Осы уақытта Чен Шужуанның ағалары мен апалары оқиғаларға тартылады: оның үлкен ағасы, әскери ұшқыш, көзінің көру қабілетін жоғалта бастайды және оның сүйікті қызын партияның ықпалды басшыларына береді, олар оның серігін іздейді; ең кіші інісі "Жүз гүл" науқанымен үйлесетіндей "партияны сынап" жазады; ал олардың үлкен әпкесі, Қытай азаматтық соғысынан шыққан революционер, оларды партиялық доктрина мен партиялық ойлауға сәйкес ұстауға тырысады. Бұл жақын арада олардың барлығына қайта оралады, өйткені "Жүз гүл" қозғалысынан кейін "Оңшылдарға қарсы" қозғалысы басталады. Біз Шужуанның үлкен ағасының соқыр болып бара жатқанын және жақын арада партиядан шығарылатынын білеміз. Оның сүйікті қызы да партияның жоғары лауазымды өкілдерімен құпия кездесуден бас тартқаны үшін қызметтен кетті. Оған ешқандай себеп көрсетілмей, тек "контрреволюциялық ойларды" таратып жүргені үшін түрмеге қамалды. Шужуанның кіші інісі, суретшілер мектебінің студенті, партияны сынағаны үшін жауапқа тартылып, оған қарсы наразылық білдірген студенттердің алдында тұрды. Шаолунның жұмыс орны Маоның квотасын орындау үшін кімді "оңшыл" деп партияға хабарлау керектігі мәселесі бойынша жиналады. Әкесі дереу дәретханаға кетеді. Ол қайтып келгенде, барлық көз оған тігіледі, әріптестері кімді таңдағанын анық көреді. Әкесі кетіп қалғанының үлкен қателік екенін түсінеді және қысқа уақытқа ұлын жазалайды. Тиэту, әлі кішкентай бала, әкесі еңбек лагеріне жіберілгенде ашуға толы. Шужуанның кіші інісі де қайта тәрбиелеу лагеріне жіберілді. Эпизод Тиэтудың анасына келген хатпен аяқталады; оның әкесі құлаған ағаштан қаза тапқан.

Аға

Фильмнің екінші бөлімі "uncle" деп аталады және ол Тиэтудың анасының күйеуінің бұрынғы әріптесі Лимен танысуы мен одан кейін "uncle" Лиге қайта үйленуі туралы. Ли досын еңбек лагеріне жібергені үшін және соның салдарынан Линнің қазасына себепкер болғаны үшін өзін кінәлі сезінді. Ли ана мен балаға бар күшін жұмсады, ақшасын олардың нашарлап бара жатқан қоғамдағы ауыр жағдайын жеңілдетуге жұмсады. Эпизод үйлену тойындағы топтық суретпен басталады, онда ер адамдар көк жұмыс формасын киген. Эпизодтың түс гаммасының көп бөлігі осы бастапқы көрініске ұқсас, себебі аула мен үйдің де суық көк түспен боялғаны көрсетіледі. Ли аға баланың материалдық қажеттіліктерін қанағаттандырып, тілектерін орындайды, бірақ оның денсаулығы нашарлап бара жатқаны көп ұзамай байқалады. Ли партияға қабылдануды қалайды және жұмысында тынымсыз еңбек етеді. Бірақ Ұлы серпіліс кезіндегі дұрыс тамақтанбау салдарынан Ли ағаның денсаулығы нашарлап, қайтыс болады.

Өгей әке

Неке рәсімі болған жоқ, ешқандай сезім де танытылмады. Бұл неке ана мен ұлды кедейліктен құтқару және оларға қорғаныс беру үшін ғана жасалды. Олар өгей әкесімен (Лао Ву) бірге тұрады. Үйдің тым үлкендігінен әркімнің жеке бөлмесі бар, отбасылық өмір мүлдем жоқ. Осы уақытта Мәдени революция басталады, оны жасөспірімдер жетектеп, өздерін шектеуге тырысатындарға – ата-аналарына, мұғалімдеріне, тіпті орталық үкімет қауіпті деп санаған партия мүшелеріне қарсы "көтеріліс" жасайды. Партияның белгілі бір ықпалды мүшесі, жақын арада қараланбақ болған өгей әкесі, әйелі мен баласын құтқару үшін уайымдайды және оларға қауіпсіз өмірді қамтамасыз ету үшін бар күшін салады. Ол оларға ақша ұсынады және Шужуаннан ажырасуға рұқсат береді. Тағы бір күйеуін жоғалтуға шыдамай, Шужуан күйеуінің үйіне қайта оралады, сол кезде көтерілісші Қызыл гвардияшылар оны үйден алып шығып жатады. Соңғы сахналарда Тиетудың анасын Қызыл гвардияшылар сүйреп әкетеді, ал Тиетуды қорқытып ұрып-сабап жазалайды. Ақырында, бала қанға батқан күйде жерде жатыр. Дауыс арқылы ол өгей әкесінің жүрек ауруынан қайтыс болғанын, анасының еңбек лагеріне жіберілгенін, ал өзінің тағдыры белгісіз екенін айтады. Камера оның жаралы денесінен алыстап, ағашта ілінген сынған көк түсті желкенін көруге қарап жатыр.

Тақырыптар

Фильмде Тьетю өміріндегі патриархалды тұлғалар тізімі көрсетіледі. Әрбір әке партияға қандай да бір жолмен құлық жасап, отбасына бақытты өмір сыйлай алмайды. Партия әке, ана және отбасының өзін басып алып отырғанын көрсететін көптеген символдар қолданылады. Партия бақылауды күшейткен сайын, кейіпкерлерде эмоциялар азайып, депрессия күшейе түседі. Партия оны құлдыратуға тырысқандарға да қол жеткізеді, ешкім қашып құтыла алмайды: студент, қарапайым кітапханашы, тіпті сол идеалдар үшін соғысқан солдат та.

Қытайда тыйым салынған

Мазмұнына байланысты, Қытайдың құрлық бөлігінде үкімет тарапынан тыйым салынды.