Византия армиясының стратегиясы мен ұйымдастырылуы

Кіріспе

Әскери стратегия

Византия армиясы Римнің соңғы кезеңінен дамып, кейінгі эллиндік армияларды үлгі етіп алып, олардың қалыптасуына ықпал еткенімен, стратегия, тактика және ұйымдастыру жағынан айтарлықтай жетілді. Армияның тілі латын тілінде болды, бірақ кейіннен (әсіресе 6-ғасырдан бастап) грек тілі басымдыққа ие болды, өйткені ол бүкіл империяның ресми тіліне айналды. Рим легиондарынан өзгешелігі, оның күші атты әскерде, әсіресе соңғы империяның клибанарийлерінен пайда болған қарулы катафракттарда болды. Жаяу әскер де қолданылды, бірақ негізінен атты әскердің маневрлеу базасы ретінде, сондай-ақ арнайы рөлдерде пайдаланылды. Империяның көптеген жаяу әскерлері қарулы скутатойлар, ал кейіннен контариой (контариос сөзінің көпше түрі) болды, ал қалғаны жеңіл жаяу әскер мен псилойлардың садақшыларынан құралды. Византиялықтар өз әскерлерінде батылдық пен күштен гөрі интеллект пен тәртіпті жоғары бағалады. "Ρωμαίοι στρατιώται" (rōmaíoi stratiōtai) – жалдамалы әскерлермен күшейтілген, өз үйлері мен мемлекетін өлімге дейін қорғауға дайын азаматтардан құралған адал күш. Оқу легионерлердің оқуына ұқсас болды, әскерлер қылыш, найза және балтамен жақын арадағы шайқасқа қатысуға үйретілді, сонымен қатар садақ атуды кеңінен тәжірибеледі.

Құрылымдық тарихы

Өзінің ұзақ тарихы барысында Византия армиялары көп рет реформаланды және қайта ұйымдастырылды. Оның құрылымындағы жалғыз тұрақты нәрсе – оның күрделілігі мен жоғары кәсібилігі болды. 6-7 ғасырларда эллиндік саяси жүйелер, философиялар және шығыс теократиялық православиелік ілімдер императордың билігін оның түрлі вице-корольдері арқылы тікелей жүзеге асыруға бағытталған мүлік әкімшілігінде үлкен жеңілдетулер жасады. Бұл жүйеде азаматтық және әскери биліктер өздерінің губернаторлары бойынша нақты өкілеттіктермен бір тұлғада біріктірілді. Олар – түрлі Византиялық стратегтер, экзархтар, дукс, катепан және басқалары. Теманың негізгі ерекшелігі – Азия Кішісінің ауылдық қауымдастықтары мен ірі қалалық орталықтары арқылы тұрақты табыс көзі болды. Бұл қарапайым басқару мен үлкен әскери икемділікті қамтамасыз етті, соның арқасында әр генерал-губернатор қажет болған жағдайда провинциялық армияны жылдам құруға мүмкіндік алды. Сол сияқты, Римнің соңғы кезеңдерінен тамырларын алғанына қарамастан, Византия армиясы түрлі грек соғыс трактаттарымен, әсіресе Арриан мен Оносандрдың еңбектерімен өзін-өзі қалыптастырып, реформалады. Классикалық бейімділігіне қарамастан, ол ежелгі заманның қарапайым еліктеуі емес еді және бірнеше маңызды жағынан ерекшеленді: оның құрамында ауыр атты әскер, садақшылар және басқа да зымырандық әскерлер көп болды, ал федераты аз болды. Осы айырмашылықтар шығыс империясының сақталуына үлкен үлес қосуы мүмкін. Осы Шығыс Рим армиясының күшімен батыс империясының көп бөлігі Белисарий мен Нарсестің жорықтары кезінде қайта басып алынды. Осы кезеңде, Юстиниан I тұсында, қайта жанданған империя ең үлкен аумақтық кеңістікке жетті және 540 жылға қарай армиясы 330 000 адамнан асты. Кейін, генерал және император Гераклий тұсында Персияның Сасанид империясы ақыры жеңілді. Алайда Гераклийдің билігінің соңына таман империяның қауіпсіздігіне жаңа қауіп төнді. Олардың жаңа діні – Ислам әлемді бағындыруды немесе ислам дініне айналдыруды талап етті, сонымен қатар әлі де күшті тайпалық соғыс рухымен қозғалды. Халид ибн әл-Валидтің басшылығымен бұл басып кірушілер империяның көптеген бай және маңызды аймақтарын, әсіресе Сирияны, Левантты және Египетті жылдам басып алды. Империяның өмір сүруіне қауіп төндіретін бұл жаңа қиындық Гераклийді және оның тікелей мұрагерлерін 7 ғасырдың ортасында Византия әскери жүйесін күрделі реформалауға мәжбүр етті. Нәтижесінде тақырыптық жүйе пайда болды, ол әрқайсысы әскери губернатор немесе стратегтің басшылығымен әкімшілік және әскери бөлімдер ретінде қызмет етті. Тема – бұл шамамен 9600 адамнан тұратын бөлімше, ол өсірілген және аталған тақырыпта (әкімшілік округте) орналасқан. Алайда тақырыптар жай ғана гарнизондық әскерлер емес, қорғаныс операцияларында көршілес тақырыптарды қолдауға қабілетті немесе шабуылдау науқандары үшін императорлық экспедициялық күштердің арқасын құрауға бірігіп, мобильді далалық күштер болды. Осы жаңа жүйеде Византия армиясы өзінің соңғы Римдік алдыңғысынан ерекшеленіп, өз алдына келді деп саналады. Тақырыптық жүйе өте берік және икемді болып шықты, ол 7 ғасырдың ортасынан 11 ғасырдың соңына дейін империяға жақсы қызмет етті. Бұл сарацендерді ұстап қана қоймай, Византияның жоғалған жерлерінің біразы қайтадан қолға алынды. Тақырыптық армиялар сонымен қатар көптеген басқа жауларды жеңді, соның ішінде болгарларды, аварларды, славяндарды және варягтарды, олардың кейбіреулері ақырында Константинопольдің одақтастары немесе жалдамалылары ретінде қызмет етті. Тақырыптарға қоса, Константинополь мен оның маңында орналасқан Тагмата деп аталатын орталық император әскері де болды. Тагматалар бастапқыда батальон көлеміндегі күзетшілер мен элиталық әскерлер болды, олар императорларды қорғап, астананы қорғады. Алайда уақыт өте келе олардың саны көбейіп, полк пен бригадаға айналды, ал мұндай бөлімшелердің саны көбейе түсті. Осылайша бұл термин орталық дала әскерінің синонимиі болды. Әскери қысымның артуына байланысты империяның экономикалық және адам күші азайып бара жатқандығына байланысты тақырыптар төмендей бастады. Бұл ретте, тагматалардың көлемі мен маңызы арта түсті, бұл императорлардың стратегтер мен олардың тақырыптары өз билігіне төндіретін ықтимал қауіптер туралы қорқынышының өсуіне байланысты. Тақырыптық армияға соңғы, өлімге ұшыраған соққы 1071 жылы Манзикерт шайқасындағы апаттан кейін болды, онда жаңа жау – Селжұқ түрктері Азия Кішісінің көп бөлігін, соның ішінде империяның көптеген тақырыптарын басып алды. Тағы да империя жаңа стратегиялық шындыққа бейімделуге мәжбүр болды, шекаралары мен ресурстары шектелді. Император I Алексей Комненнің тұсында тақырыптар тагматалардың айналасында қайта құрылды, олардың кейбіреулері провинцияларда орналасқан, бірақ көпшілігі наурыз жорықтары кезінде Константинопольге жақын қалды. Тагматалар енді үшінші мағынаны алды – полк көлеміндегі немесе одан да үлкен тұрақты әскери бөлімше. Бұл тагматикалық армия, Комнен және Палеологтар дәуіріндегі армиялармен бірге, 11 ғасырдың соңынан 15 ғасырдың ортасына дейін империяға қызмет етті, бұл көптеген басқа империялардың өмір сүру мерзімінен ұзақ. Тагматикалық армиялар да берік және икемді болып шықты, тіпті 1204 жылы Константинополь төртінші крест жорығынан кейін империяның жақындағы қирауынан да аман қалды. Олар 1261 жылы император VIII Михаил Палеолог үшін астананы қайта басып алды, және олардың саны азайғанмен, ең көп дегенде 20 000 адамнан аспады, 1453 жылы Осман түрктері Константинопольге басып кіргенге дейін империяны жақсы қорғады. Латын батысынан жалдамалы әскерлерге көбірек сенгендіктен, кейінгі тагматикалық армиялар сол кездегі Батыс Еуропа армияларына, римдік, грек немесе Жакын Шығыстың алдыңғыларына қарағанда көбірек ұқсады.

Over the course of its long history, the armies of Byzantium were reformed and reorganized many times. The only constants in its structure were its complexity and high levels of professionalism. During the 6th and 7th centuries, Hellenistic political systems, philosophies and eastern theocratic Orthodox doctrines, had forced a greater simplification in the estate administration that aimed to exercise the emperor's power in more direct means through his different viceroys in which civic and military powers would be personified in single entities with definitive powers over their respective governorships, these being the various Byzantine, Strategos, Exarchs, Doux, Katepanos among others. The main characteristics of a Theme were those of a constant source of income through the towns and villages of rural communities and large urban centers of Asia minor which allowed a simple management and great military flexibility with the ability to allow each governor general to rapidly create provincial armies when needed. Despite having the same late Roman roots, the Byzantine army shape and reform itself on the various late Hellenistic treatises of war well known in the eastern Mediterranean, mainly Arrian and Onosander. Despite its classical bias, it was not a simple imitation of antiquity and it differed in several notable ways: It had greater numbers of heavier cavalry, archers and other missile troops, and fewer Foederati. These differences may have been contributing factors to the eastern empire's survival. It was with this Eastern Roman army that much of the western empire was reconquered in the campaigns of the generals Belisarius and Narses. It was during this time, under Justinian I, that the revitalized empire reached its greatest territorial extent and the army its greatest size of over 330,000 men by 540. Later, under the general and emperor Heraclius, the Sassanid Empire of Persia was finally defeated. Late in Heraclius' reign, however, a major new threat suddenly arose to the empire's security in the form of the Saracens. Spurred on by their new religion, Islam, which demanded the subjugation of the world or its conversion to dar al Islam, and driven by a still strong tribal warfare mentality. Under the leadership of Khalid ibn al Walid these invaders rapidly overran many of the empire's wealthiest and most important regions, especially Syria, the Levant and Egypt. This new challenge, which seriously threatened the empire's survival, compelled Heraclius and his immediate successors, in the mid 7th century, to undertake a major reform of the Byzantine military system to provide for a more cost effective local defense of its Anatolian heartland. The result was the theme system, which served as both administrative and military divisions, each under the command of a military governor or strategos. The theme was a division sized unit of around 9,600, stationed in the theme (administrative district) in which it was raised and named for. The themes were not simply garrison troops, however, but mobile field forces capable of supporting neighboring themes in defensive operations, or joining together to form the backbone of an imperial expeditionary force for offensive campaigns. It was under this new system that the Byzantine army is generally considered to have come into its own, distinct from its late imperial Roman precursor. The thematic system proved to be both highly resilient and flexible, serving the empire well from the mid 7th through the late 11th centuries. Not only did it hold back the Saracens, but some of Byzantium's lost lands were recaptured. The thematic armies also vanquished many other foes including the Bulgars, Avars, Slavs and Varangians, some of whom eventually ended up in the service of Constantinople as allies or mercenaries. In addition to the themes, there was also the central imperial army stationed in and near Constantinople called the Tagmata. The tagmata were originally battalion sized units of guards and elite troops who protected the emperors and defended the capital. Over time, though, their size increased to that of regiments and brigades, and more of these units were formed. The term thus became synonymous with the central field army. Due to growing military pressures together with the empire's shrinking economic and manpower base, the themes began to decline. As they did so, the size and importance of the tagmata increased, due also to growing fears of the emperors over the potential dangers the strategoi and their themes posed to their power. The final, fatal blow to the thematic army occurred in the aftermath of the disaster at the Battle of Manzikert in 1071, when a new enemy, the Seljuk Turks, overran most of Asia Minor along with most of the empire's themes. Once again, the empire was forced to adapt to a new strategic reality with reduced borders and resources. Under Emperor Alexios I Komnenos the themes were restructured around the tagmata, some of which were stationed in the provinces, but the majority usually remained near Constantinople when not on campaign. Tagmata would henceforth take on yet a third meaning as a generic term for a standing military unit of regimental size or larger. This tagmatic army, which includes those of the Komnenian and Palaiologan dynasties, would serve the empire in its final stages from the late 11th to the mid 15th centuries, a period longer than the entire lifespans of many other empires. The tagmatic armies would also prove resilient and flexible, even surviving the near destruction of the empire in the aftermath of the fall of Constantinople to the Fourth Crusade in 1204. They would eventually retake the capital for Emperor Michael VIII Palaiologos in 1261, and though reduced by then to a small force, barely exceeding 20,000 men at most, would continue to defend the empire ably until the fall of Constantinople to the Ottoman Turks in 1453. In no small part due to increased reliance on mercenaries from the Latin west, the later tagmatic armies would come to resemble those of western Europe at the time, more than their Roman, Greek or Near Eastern antecedents.

Скутатои

Византиялық жаяу әскерінің негізгі бөлігі skoutatoi (hoplite) болды, олардың аты skouton – үлкен сопақ, дөңгелек немесе қалқан тәрізді қалқаннан шыққан. Олардың қару-жарақтары мен қарулары ежелгі Селевкидтер мен эллиндік жаяу әскерлердің жабдықтары мен үлгілеріне негізделген, оларға мыналар кірді:
Қалқан: қалқанның пішіні аймаққа және уақытқа қарай өзгерді, бірақ көбінесе қарапайым, конустық пішінді болаттан жасалған, көбінесе мойынды қорғау үшін пошта немесе төселген бас киіммен жабдықталған. lōrikion (λωρίκιον): пошта немесе қабыршақты хауберк. klivanion (κλιβάνιον): Көбінесе Византияның ламинарлық кирасасымен байланысты, бірақ ол жалпы дене бронясын да білдірді. Бұған қоса, жамбас пен тізелерді қорғау үшін ілмектермен бекітілген былғары жолақтар (pteruges) жиі бекітілді. epilōrikion (επιλωρίκιον): кирасаның үстіне киілетін, төселген былғары немесе матадан жасалған киім. kavadion (καβάδιον) немесе vamvakion (βαμβάκιον): кирасаның астына киілетін, зығыр немесе жүннен жасалған төселген киім. kremesmata: әскердің кирасасының астынан төгілген ауыр матадан жасалған белдік. kontarion (κοντάριον): ұзын сүңгі (ұзындығы әртүрлі), kontarion әрбір хилиархияның (батальонның) алдыңғы қатарында қорғанысқа ұқсас сүңгі қабырғасын құру үшін қолданылды. skouton (σκούτον): ағаштан жасалған, зығыр немесе былғарымен қапталған, шеттері шикі терімен бекітілген және ертеректе болаттан жасалған дөңгелек немесе сопақ (кейінірек қалқан тәрізді) қалқан. spathion (σπαθίον): әдеттегі римдік spatha, ерте грек және кельттік қылыштардың үлгісіне негізделген бір қолды қылыш (ұзындығы шамамен, кезеңге байланысты); екі жиекті және салмағы дейін жететін. Кейінірек ол ортағасырлық қаруланған қылышқа сілтеме жасады, әдетте тұтқаға қарай иілген крест тәрізді сақшысы бар. paramērion (παραμήριον): белге байланатын, бір жиекті қылыш. Әр бөлімше әртүрлі қалқан безендірулеріне ие болды, көбінесе ерте эллиндік және қазіргі заманғы христиандық мотивтерді бейнелейтін. Қарусыз жеңіл жаяу әскерлер, көбінесе сүңгілермен қаруланған, грек классикалық дәуірінде peltastoi және psiloi деп аталды.

The bulk of the Byzantine infantry were the skoutatoi (hoplite), named after the skouton, a large oval, round or kite shaped shield. Their armor and weapons were modelled following ancient Seleucid and Hellenistic infantry equipment and patterns, which included:
Helmet: the helmet varied by region and time but was generally a simple, conical shaped piece of steel, often with extra neck protection in the form of a mail aventail or padded coif. lōrikion (λωρίκιον): a mail or scale hauberk. klivanion (κλιβάνιον): Often associated with the characteristic Byzantine lamellar cuirass, it also referred to body armor in general. In addition, pteruges (hanging leather strips) were often attached to protect the hips and thighs. epilōrikion (επιλωρίκιον): A padded leather or textile over garment, worn over the cuirass. kavadion (καβάδιον) or vamvakion (βαμβάκιον): A padded linen or wool under armor, worn under the cuirass. kremesmata: A heavy textile skirt hanging below a soldier's cuirass. kontarion (κοντάριον): a long spear (varied between in length), the kontarion was used by the first ranks of each chiliarchia (battalion) in order to form a defensive Macedonian like pike wall. skouton (σκούτον): a large oval, round (later kite shaped) shield made of wood, covered by linen or leather and edged with rawhide, with a steel boss in earlier periods. spathion (σπαθίον): The typical Roman spatha, a single handed sword (about in length, depending on the period) based on early Greek and Celtic type of swords; double edged and weighing up to Later it referred to the medieval arming sword, usually with a crossguard curving back towards the handle. paramērion (παραμήριον): a one edged sabre like sword, girded at the waist. Each unit had a different shield decoration often depicting earlier Hellenistic and contemporary Christian motifs. Unarmoured light infantrymen, often armed with javelins, were known as in Greek classical times as peltastoi and psiloi.

Варангиялықтар

Варанг гвардиясы – Византияның жаяу әскерінің элитасы болған шетелдік жалдамалы әскер. Ол негізінен норвегтер, скандинавтар, славян және герман халықтарынан құралған, ал 1066 жылдан кейін құрамында ағылшындардың үлесі артты. Варангтар Василий II тұсынан бастап императордың қауіпсіздігін қамтамасыз етуші (эскорт) болып қызмет етті және оларға жалақы төленгенде жақсы тәртіпті және адал саналды. Императордың қызметіне келгенде көптеген сарбаздар өз қаруларын әкелгенімен, біртіндеп византиялық әскери киім мен жабдықтарын қабылдады. Олардың ең басты қаруы – ауыр айбалта болды, сондықтан оларды "айбалта ұстаған күзетші" деген мағына беретін pelekyphoros phroura деп атады.

Жаяу әскердің ұйымдастырылуы мен құрастырылуы

Византиялық құрамалар ертедегі соңғы эллиндік әскерлерден қалыптасты, олар грек тілінен алынған "хилиархия" деп аталатын соңғы Македония және Селевкидтер фаланксын қолданды, "chilia" сөзі "мың" дегенді білдіреді, себебі оларда шамамен 1000 жауынгер болды. Хилиархия әдетте 650 скутатой мен 350 токсотайдан тұратын. Скутатойлар 15-20 қатарға дейін тығыз, иықтан-иыққа тізілген қатар құрады. Бірінші қатар контарион деп аталды, алғашқы төрт қатар скутатойлардан, ал қалған үшеуі токсотайлардан құралды. Кейінгі империяда (750 жылдан кейін) үш немесе төрт хилиархия тагма (бригада) құрды, бірақ хилиархия көлеміндегі бөлімдер империяның өмір бойында қолданылды.

Жаяу әскердің тактикасы мен стратегиясы

Византиялықтар өте күрделі жаяу әскер тактикасын дамытқанмен, шайқастың негізгі жұмысын ат әскері атқарды. Жаяу әскер империяның күшін көрсету үшін маңызды рөл атқара берді. Шын мәнінде, Византия тарихында көптеген шайқастар skutatoi-дың Hippo toxotai (Equites Sagittarii) деп белгілі атты садақшы бөлімдерінің қолдауымен жасалған маймылшабуылдан басталды. Осы шабуылдар кезінде жаяу әскер орталыққа орналастырылды, ол жаудың қатарын бұзу үшін үшбұрыш формациясында екі хилиархиядан тұрады, ал олардың қасында ортаны қорғап, жауды қоршау үшін "шетке бұрылған қанат формациясында" тағы екі хилиархия орналасты. Никефор Фокас 967 жылы болгарларға қарсы осы тактиканы қолданды. Әдетте, жаяу әскер жаудың әскерімен шайқасқанда, toxotai формациядан шығып, skutatoi-дың алдынан өтіп, оқ-дәрімен шабуылдайтын. Клибанофорилер көбінесе жаяу әскердің шайқасы кезінде жаудың ат әскерін жоятын (бұл тактика негізінен броньды ат әскерін қолданған франктар, ломбардтар немесе басқа герман тайпаларына қарсы қолданылды). Византиялық жаяу әскерлері ат әскерімен бірлесіп әрекет етуге және ат әскері жасаған кез келген кеңістікті пайдалануға жаттықтырылды. Тиімді, бірақ тәуекелді тактика – хилиархияны төбе сияқты биік жерді басып алу және қорғау үшін жіберу, ал Катафракттар немесе Клибанофорилер резервтік жаяу әскердің қолдауымен жаудың қанатын қоршау. Жаяу әскер көбінесе ат әскерінің алдындағы алдыңғы қатарда орналастырылды. "Aperire spatia" командасымен жаяу әскер ат әскерінің шабуыл жасауы үшін қатарында кеңістік ашатын.

Жеңіл ат әскері

Византиялықтар кафафрактойды толықтыру үшін жеңіл ат әскерінің әртүрлі түрлерін пайдаланды, бұл эллиндік патшалықтар ауыр қаруланған фалангиттерін қолдау үшін көмекші жеңіл жаяу әскерді қолданған сияқты. Империяның ұзақ тәжірибесіне байланысты, олар шетелдік көмекшілерге немесе жалдамалыларға (Варангтар гвардиясын қоспағанда) тым көп сене беруден сақтанды. Императорлық әскерлер әдетте азаматтар мен адал поддандылардан құралды. 11 ғасырда Византия әскерінің құлдырауы шаруа-солдаттардың әлсіреуімен қатар жүрді, бұл сенімсіз жалдамалыларды көптеп пайдалануға әкелді. Жеңіл ат әскері негізінен барлау, ұсақ шайқастар және жаудың барлаушылары мен шайқасшыларына қарсы күзетуге қолданылды. Олар жаудың жеңіл ат әскерін қууға да жарамды болды, себебі олар кафафрактар үшін тым жылдам еді. Жеңіл ат әскері кафафрактарға қарағанда арнайы мамандыққа ие болды, олар садақшылар мен атты шапқыштар (псилои гиппеуттер) немесе найзагерлер мен атты сүмбіле тастаушылар болды. Қолданылған жеңіл ат әскерінің түрлері, олардың қару-жарағы, бронясы, жабдықтары және шығу тегі уақыт пен жағдайларға байланысты өзгерді. 10 ғасырға жататын «Шабуыл туралы» әскери трактатта «expilatores» латын сөзі кездеседі, ол «тоналған» немесе «қарақшы» деген мағынаны білдіреді, бірақ атты барлаушы немесе жеңіл шабуыл жасаушыны анықтау үшін қолданылады. Әскердің немесе тақырыптық деңгейдегі жеңіл ат әскерінің сипаттамаларында «армяндар тасинариои деп атаған» трапезиттер туралы да айтылады, олар «жау жерлеріне үнемі шабуыл жасап, зиян келтіріп, оларды қиратуға жіберілуі керек». Шындығында, «тасинариои» сөзі қазіргі «гусар» сөзінің тілдік түбірі болуы мүмкін. Егер жеңіл ат әскеріне қажеттілік туса, Константинополь қосымша токсотайларды шақырып, оларды атпен қамтамасыз етіп, гиппотоксотай ретінде оқытатын. Шетелдік жеңіл атты әскерді пайдаланғанда, Византиялықтар сарматтар, скифтер, печенегтер, хазарлар немесе кумандар сияқты далалық көшпелі тайпалардан жалдауға басымдық берді. Кейде олар болгарлар, аварлар, мадьярлар немесе сельджук түркілері сияқты жауларынан да жалдамалы әскерлер алды. Армениялықтар да жеңіл атты әскерлерімен – тасинариойларымен танымал болды.

The Byzantines fielded various types of light cavalry to complement the kataphraktoi, in much the same way as the Hellenistic kingdoms employed auxiliary light infantry to support their heavily armored phalangites. Due to the empire's long experience, they were wary of relying too much upon foreign auxiliaries or mercenaries (with the notable exception of the Varangian Guard). Imperial armies usually comprised mainly citizens and loyal subjects. The decline of the Byzantine military during the 11th century is parallel to the decline of the peasant soldier, which led to the increased use of unreliable mercenaries. Light cavalry were primarily used for scouting, skirmishing and screening against enemy scouts and skirmishers. They were also useful for chasing enemy light cavalry, who were too fast for the Cataphracts. Light cavalry were more specialized than the Cataphracts, being either archers and horse slingers (psiloi hippeutes) or lancers and mounted javelineers. The types of light cavalry used, their weapons, armour and equipment and their origins, varied depending upon the time and circumstances. In the 10th century military treatise On Skirmishing explicit mention is made of Expilatores, a Latin word which meant "robber" or "plunderer" but which is used to define a type of mounted scout or light raider. Also mentioned in descriptions of army or thematic level light cavalry are trapezites, "those whom the Armenians call tasinarioi", who "should be sent out constantly to charge down on the lands of the enemy, cause harm and ravage them." Indeed, the word tasinarioi may be the linguistic ancestor to the modern word Hussar. If the need for light cavalry became great enough, Constantinople would raise additional Toxotai, provide them with mounts and train them as Hippo toxotai. When they did employ foreign light horsemen, the Byzantines preferred to recruit from steppe nomad tribes such as the Sarmatians, Scythians, Pechenegs, Khazars or Cumans. On occasion, they recruited from their enemies, such as the Bulgars, Avars, Magyars or Seljuk Turks. The Armenians were also noted for their light horsemen, the tasinarioi.

Кавалерияның ұйымдастырылуы мен құрамалары

Византиялық атты әскері мен олардың аттары жоғары деңгейде даярланған және күрделі маневрлерді орындауға қабілетті болды. Катафракттардың бір бөлігі тек найзагерлер немесе садақшылар болған болса, көпшілігінде садақ пен найза болды. Олардың негізгі тактикалық бөлімшелері 300-400 адамнан тұратын нумерус (кейде аритмос немесе банда деп те аталатын) еді. Ескі римдік когортаға немесе қазіргі батальонға балама ретіндегі нумерустар әдетте 8-10 қатар тереңдікте орналастырылып, оларды дерлік атты фалангаға айналдырды. Византиялықтар бұл құрылымның жаяу әскеріне қарағанда атты әскері үшін икемсіз екенін мойындады, бірақ тереңдіктің физикалық және психологиялық артықшылықтары үшін осы құрбандылықты қабылдады. Император II Никефорға жатқызылатын 10 ғасырлық әскери трактатта, «Шабуыл туралы» еңбегінде, императордың басқаруымен кез келген жылдам әскердің атты әскері кемінде 8200 аттыдан тұруы керек екені, оның ішінде 1000 үй атты әскері – яғни императорға жеке тиесілі күш болуы керек екені айтылады. Осы 8200 атты «әрқайсысында үш жүзға дейін адамнан тұратын 24 бөлімге бөлінуі керек. Бұл жиырма төрт бөлім, өз кезегінде, жаяу әскер сияқты, әрқайсысы алты жауынгерлік бөлімнен тұратын, тең күшті төрт топты құрауы керек». Мұндай ұйымда, «Шабуыл туралы» еңбегінің авторы, армия осы бөлімдермен «төрт бағытты – алдыңғы және артқы жақтарын қамти отырып» жылжуға болады деп мәлімдейді. Византиялықтар көбінесе қарсы шабуылдардың орнына, атты әскерді қанаттық және қоршау шабуылдары үшін пайдалануды жөн көрді және шабуылдарына дейін және оларды қолдау үшін міндетті түрде садақпен оқ жауып отырды. Нумерустың алдыңғы қатарлары жаудың алдыңғы қатарларына садақ тартып, оқ жауып, содан кейін жау жеткілікті түрде әлсірегеннен кейін найзаларын тартып, шабуылдайтын. Артқы қатарлар олардың ізінен еріп, аттанғанда алға қарай садақтарын тартып, оқ жауатын. Оқ-дәрілер мен соққы әрекеттерінің осы үйлесімі олардың қарсыластарына ауыр зиян келтіретін. Егер олар найза шабуылына қарсы тұру үшін қатарларын жапса, садақтардың оқтарына көбірек бейімделеді, ал егер олар жебелерден қашу үшін тарап кетсе, найзагерлер олардың сиреген қатарын бұзуға оңайырақ мүмкіндік алады. Көптеген жағдайларда, оқ жауып, шабуыл басталуы жауды қашуға мәжбүрлеу үшін жеткілікті болды. Күшті жау атты әскерімен кездескенде, олардың таңдаған тактикасы – жалған үдеріс пен тұтқынға түсіру еді. Қанаттардағы нумерустар жау аттыларына шабуылдайды, содан кейін садақтарын тартып, кері бұрылып, шегінгенде оқ жауады (парфяндық оқ). Егер жау атты әскері қуып жетпесе, олар оларды жебелермен мазалап, қудалауын жалғастырады. Осы уақытта сол және оң жақтағы артқы нумерустар қанаттарға қарап, стандартты формацияда тұрып, қуып келе жатқан жауды тосатын болады. Жау күтпеген қауіпке тап болып, күресуге мәжбүр болады, бірақ олар соққыны тоқтатады, кері бұрылып, бұрынғы қуғындарына толық жылдамдықпен шабуылдайды. Әлсіреген, шаршаған және екі атты фаланга арасында қалған жау нумерустарды қуып жетеді. Содан кейін жаудың атты әскерін тұтқынға алған артқы нумерустар екі жақты қоршаумен қорғалмаған қанаттарға шабуыл жасайды. Бұл тактиканы Юлий Цезарь б.з.д. 48 жылы Фарсалда қолданған, онда оның одақтас атты әскері Помпейдің жоғары атын оның резервінің алты элиталық когортасының шабуылына тарту үшін жем ретінде пайдаланған. Араб және моңғол атты әскерлері де кейіннен үлкен және ауыр қаруланған жаулармен кездескенде оның түрлерін тиімді пайдаланған. Вандалдар немесе аварлар сияқты күшті қаруланған атты әскері бар қарсыластарға қарсы тұрғанда, атты әскер жаумен күресу үшін алға жіберілген қарулы жаяу әскерінің артына орналастырылды. Жаяу әскер жаудың қатарындағы бос орынды ашып, атты әскерге шабуыл жасауға мүмкіндік беретін.

The Byzantine cavalrymen and their horses were superbly trained and capable of performing complex manoeuvres. While a proportion of the cataphracts appear to have been lancers or archers only, most had bows and lances. Their main tactical units were the numerus (also called at times arithmos or banda) of 300 400 men. The equivalent to the old Roman cohort or the modern battalion, the Numeri were usually formed in lines 8 to 10 ranks deep, making them almost a mounted phalanx. The Byzantines recognized that this formation was less flexible for cavalry than infantry but found the trade off to be acceptable in exchange for the greater physical and psychological advantages offered by depth. In the 10th century military treatise attributed to Emperor Nikephoros II, On Skirmishing, it is stated that the cavalry army of any mobile army commanded by the emperor must be of at least 8,200 riders, not including 1,000 household cavalry—that is, the force belonging personally to the Emperor. These 8,200 horse ought to be divided "into 24 units of up to three hundred men each. These twenty four units, in turn, just as with the infantry, should make up four groupings of equal strength, each with six combat units." In such an organisation, the author of On Skirmishing argues, the army can proceed on the march with these units "covering the four directions, front rear and the sides." The Byzantines usually preferred using the cavalry for flanking and envelopment attacks, instead of frontal assaults and almost always preceded and supported their charges with arrow fire. The front ranks of the numeri would draw bows and fire on the enemy's front ranks, then once the foe had been sufficiently weakened would draw their lances and charge. The back ranks would follow, drawing their bows and firing ahead as they rode. This combination of missile fire with shock action put their opponents at a grave disadvantage If they closed ranks to better resist the charging lances, they would make themselves more vulnerable to the bows' fire, if they spread out to avoid the arrows the lancers would have a much easier job of breaking their thinned ranks. Many times the arrow fire and start of a charge were enough to cause the enemy to run without the need to close or melee. A favorite tactic when confronted by a strong enemy cavalry force involved a feigned retreat and ambush. The Numeri on the flanks would charge at the enemy horsemen, then draw their bows turn around and fire as they withdrew (the Parthian Shot). If the enemy horse did not give chase, they would continue harassing them with arrows until they did. Meanwhile, the Numeri on the left and right rear would be drawn up in their standard formation facing the flanks and ready to attack the pursuing enemy as they crossed their lines. The foes would be forced to stop and fight this unexpected threat but as they did the flanking Numeri would halt their retreat, turn around and charge at full speed into their former pursuers. The enemy, weakened, winded and caught in a vice between two mounted phalanxes would break with the Numeri they once pursued now chasing them. Then the rear Numeri, who had ambushed the enemy horse, would move up and attack the unprotected flanks in a double envelopment. This tactic is similar to what Julius Caesar did at Pharsalus in 48 BC when his allied cavalry acted as bait to lure the superior horse of Pompey into an ambush by the six elite cohorts of his reserve "Fourth line". The Arab and Mongol cavalries would also use variations of it later to great effect when confronted by larger and more heavily armed mounted foes. When facing opponents such as the Vandals or the Avars with strong armoured cavalry, the cavalry were deployed behind the armoured infantry who were sent ahead to engage the enemy. The infantry would attempt to open a gap in the enemy formation for the cavalry to charge through.