Кіріспе
Суфизм философиясы – суфизмге тән ой-пікір мектептерін қамтиды, бұл исламның мистикалық дәстүрі, оның жақтастары оны тасаввуф немесе фақр деп атайды. Суфизм мен оның философиялық дәстүрі исламның сүнни және шиит тармақтарымен байланысты болуы мүмкін. Суфи мұсылмандарының пікірінше, бұл ислам үйретімінің ішкі жанды тазартумен айналысатын бөлігі және құдай мен адамзат арасындағы барлық тосқауылдарды жолайтын жол. Шамамен 1000 жылға таяу уақытта суфилердің алғашқы әдебиеті – нұсқаулықтар, трактаттар, сөздер мен өлеңдер түрінде – суфи ойларының және медитацияның бастауына айналды. Суфи философиясы, басқа да маңызды философиялық дәстүрлер сияқты, космология мен метафизиканы қоса алғанда, бірнеше кіші салаларға және ерекше ұғымдарға ие. Исламның басты сүнни және шиит ағымдарында жасырын дәстүр болған суфизм қабылданып, ислам мемлекеттерінің шекаралық аймақтарында ерекше дамыды, онда оның фақирлері мен дервиштерінің тақуалылығы индуизм, буддизм және христиан діндерінің монахтық дәстүрлеріне үйренген халыққа ұнады. 13 ғасырдың соңына қарай суфизм ислам өркениетінің барлық жерінде рухани оянудың жақсы қалыптасқан ғылымына айналды, «Исламның Алтын Ғасыры» болды. Осы кезеңде Ислам өркениетінің ешбір маңызды саласы суфизмнің ықпалынан тыс қалған жоқ. Бірнеше тариқат (суфи ордендері) құрылды. Сонымен қатар, Ханкари, Ибн Араби және Әбу Саид Мұбарак Махзуми сияқты көрнекті суфи мұсылман философтары, дінтанушылары және заңгерлері осы дәуірді жетектеді, олар Әвиценна, әл-Газали сияқты философтар мен генийлердің тарихи үлгілерін тәрбиеледі және жасады, олар бүгін әлем бойынша оқылады. Абдул Қадыр Жилани суфизмнің шариғат және философиясы арқылы суфи ордендерін анықтауға мүмкіндік беріп, суфи философиясы тарихында маңызды із қалдырды. Жилани қабылдаған орден – Қадирия, ал ол бастаған тармақ кейін Сарвари Қадири деп аталды. Осы дәуірде тағы да бірнеше ордендер құрылды. Суфилер 10-дан 19-ға дейінгі ғасырларда исламды таратуда зор ықпал етті және үлкен жетістіктерге қол жеткізді.
Sufi philosophy includes the schools of thought unique to Sufism, the mystical tradition within Islam, also termed as Tasawwuf or Faqr according to its adherents. Sufism and its philosophical tradition may be associated with both Sunni and Shia branches of Islam. According to Sufi Muslims, it is a part of the Islamic teaching that deals with the purification of inner self and is the way which removes all the veils between the divine and humankind. It was around 1000 CE that early Sufi literature, in the form of manuals, treatises, discourses and poetry, became the source of Sufi thinking and meditations. Sufi philosophy, like all other major philosophical traditions, has several sub branches, including cosmology and metaphysics, as well as several unique concepts. somewhat hidden tradition in the mainstream Sunni and Shia denominations of Islam, Sufism was adopted and then grew particularly in the frontier areas of Islamic states, where the asceticism of its fakirs and dervishes appealed to populations already used to the monastic traditions of Hinduism, Buddhism, and Christianity. By the end of the 13th century, Sufism had become a well defined science of spiritual awakening throughout the Islamic civilization, an "Islamic Golden Age". No important domain in the civilization of Islam remained unaffected by Sufism in this period. Several tariqahs (Sufi orders) were founded. Furthermore, a class of notable Sufi Muslim philosophers, theologians, and jurists, such as Hankari, Ibn Arabi, and Abu Saeed Mubarak Makhzoomi, led this age who trained and generated historical specimens of philosophers and geniuses now read worldwide such as Avicenna, al Ghazali, etc. An important mark made in the history of Sufi philosophy has been made by Abdul Qadir Jilani with his jurisprudence and philosophy of Sufism that made him define the Sufi orders. Jilani's adopted order was Qadiriyya and the offshoot he started later became known as Sarwari Qadiri. Several other orders were also founded in this era. Sufis were highly influential and greatly successful in spreading Islam between the 10th and 19th centuries,
Метафизика
Суфилік метафизикадағы негізгі идеялар вахдат немесе "Алламен бірлік" ұғымы төңірегінде топтасқан. Осы даулы тақырыпта екі басты суфи философиясы басым. Вахдат уль Ужуд (болу бірлігі) мәнісінде, ғаламдағы жалғыз шындық – Алла және барлық нәрсе тек Алланың ішінде ғана бар. Ал Вахдат ул Шухуд (көрініс немесе куәлік бірлігі) болса, Алла мен жаратылған әлем арасындағы бірлік сезімі тек сенушінің санасында ғана болады және Алла мен Оның жаратылысы толығымен бөлек екенін айтады. Бұл – Аллаға жетуге тырысатын адам мен Алла арасында ешқандай айырмашылық болмайтын жағдай, яғни "Алладан басқа ешкім жоқ" деуге болады. Суфи метафизикасының тұжырымдамасы алғаш рет Ибн Араби өз еңбегінің ішіндегі ең көлемдісі – "Фусус әл-хикам" атты кітабында, айна метафорасы арқылы Бірлік мәселесіне терең талдау жасап жазылған. Бұл метафорада әл-Араби, сансыз айнада көрінген бір затты Алла мен Оның жаратылыстары арасындағы қарым-қатынасқа теңейді. Алланың мәні бар адамда көрінеді, себебі Алла – зат, ал адамдар – айналар. Бұл екі нәрсені білдіреді: адамдар Алланың көрінісі болғандықтан, олардың арасында ешқандай айырмашылық немесе бөліну болмайды, ал Алла болмаса жаратылыстар мүлдем жоқ болар еді. Адам Алла мен өзінің арасындағы ажырымды түсінгенде, толық бірлік жолына түседі. Суфилердің сөзінде: "Кім өзін таныса, Раббысын (Алланы) танитыны сөзсіз".
"Whoever recognized his self, undoubtedly recognized his Rabb (Allah)".
Космология
Суфий космологиясы (الكوزمولوجية الصوفية) – мистика немесе суфизммен байланысты космологиялық доктриналардың жалпы атауы. Олар орынға, тәртіпке және уақытқа қарай өзгеше болуы мүмкін, бірақ негізінен Құранның Құдай және жандар, жан және қайта тірілу, нәрселердің бастауы мен соңы, жеті аспан туралы айтқандары сияқты әртүрлі космографиялардың ықпалын көрсетеді; Ибн Сина / Авиценна және Ибн Араби сияқты ислам философтары құрметтеген неоплатондық көзқарастар немесе Герметикалық Птолемейдің шар тәрізді жерорталық әлемі. Космологиялық жоспар жаратылысты әлемдердің тізбектей шығуы арқылы түсіндіреді, бұл Платонийдің ұстанымдарымен үйлеседі. Ислам суфи терминологиясында бұл "Танзалат е Сатта" (6 саты) деп те аталады. Хусейн ибн Әлиден кейін Әбу Саид Мубарак Махзуми өзінің "Тохфа Мурсала" атты араб тіліндегі кітабында осы деңгейлерді талқылаған.
Латайф-е-ситта
Құран аяттарына сүйене отырып, дерлік барлық суфилер Латаиф Ситта ("алты нәзік нәрсе") деп аталатын: Нафс, Қалб, Сырр, Рух, Хафи және Ахфаны бөліп көрсетеді. Бұл латаиф (жекеше: латифа) түрлі психо-рухани "органдарды" немесе кейде сезімдік және сезімнен тыс қабылдау қабілеттерін көрсетеді. Олар денедегі бездер мен мүшелер сияқты, жаның бір бөлігі деп есептеледі.
Рух (рух)
Кейбір мистикалар рухты "батин" немесе "ішкі өзі" немесе "қалб" деп атаған. Суфилер көбінесе күшті жанға сенеді, себебі ол оларды Құдайға жақындастырады. Жан, кемел рухани ұстаздың берген рухани тәлімі арқылы нығайтылады. Бұл, әрі қарай, Аллаға жақын болуға алып келеді. Сондай-ақ, Құдси хадисінде былай делінген: "Кім өзін таниды, ол сөзсіз Алласын да таниды".
Физикалық дене
Суфизм физикалық дене мен Насманы ажыратады. Суфи сенімдеріне сәйкес, физикалық дене – рухани дене немесе «батин» немесе «рух» көрінісі болып табылады, бұл туралы Мұхаммедтің (ﷺ) хадисінде де айтылған: «Істер ниетке байланысты».
Халь
Ахал (көпше түрі – ахавал) – рухани жол жүру (сулюк) барысында, не есте сақтаудың (дхикр) ресми амалдарынан тыс туындайтын сананың күйі. Олардың ішінде ырыс-несібе (ваджд), қызығушылық (хайра) және басқа да түрлі күйлер бар. Мұндай күйлердің уақытшалығы, рухани жолдың бір кезеңі – мақамның (станцияның) тұрақтылығымен салыстырылады. Ахавал мен мақамат екеуі де Алланың сыйы болып есептеледі, ешқандай тәсілдің өзінен туындаған тәжірибе емес. Олар – жақсылықтың белгілері, алайда саликтің олардың қызықтыруына бой алдырмай, тек Аллаға деген махаббат пен білім арқылы ұмтылуда нығайып тұруы қажет.
Манзил
Манзил сөзбе-сөз мағынасы – бағыт, суфизм терминологиясында сана деңгейі. Құдайға жететін жолда жеті Манзил бар. Манзилдер – сонымен қатар, сиқырдан қорғайтын Құранның бөліктері.
Мақам
Мақам – адамның рухани орны немесе даму деңгейі, сана жағдайы – халден өзгеше. Бұл өзін өзгертпек үшін жасалған күш-жігердің нәтижесі саналады, ал хал – құдайдан берілген нығмат.
Фана
Фана – суфи термині, «жойылу» деген мағынаны білдіреді. Бұл – өзіндік сананы жою және Алланы тану, бірақ денелік өмірде қалу. Кейбір деректерде, осы күйге қол жеткізген адамның Алладан тыс ешқандай жаратылысы қалмайды және Алламен толық бірлікте болады делінеді. Фананың мәні – жаман амалдар мен нәпсінің төменгі қасиеттерінен арылу болып табылады. Яғни, Фана – күнәден тыйылу, жүректегі Иләһи махаббаттан басқа барлық махаббатты қуып шығару, ашкөздік, құмарлық, тілек, мақтан, сыртқы әдемілікке құштарлық сияқты сезімдерден тазару. Фана күйінде, нағыз және жалғыз қарым-қатынастың мәні санаға орнығады. Адам тек Алламен ғана нағыз қарым-қатынаста екенін сезінеді.
Бақаа
Бақаа, сөзбе-сөз "тұрақтылық" дегенді білдіреді, суфи философиясындағы термин, ол Құдаймен бірге болудың ерекше жағдайын сипаттайды және фанаа деңгейінен кейін келетін манзил немесе орда болып табылады. Инайат Хан бұл қасиеттілер мен ғалымдардың жете алатын ең жоғары жағдай екенін айтады.
Якиндер
Якин көбінесе "нақтылық" деп аударылады және валая жолының (кейде Әулиелік деп аударылады) толыққан толық аяқталуына жеткізетін көптеген мақаматтардың (сатылардың) ең жоғары нүктесі саналады.
Хақиқа
Хақиқа немесе Хақиқат – суфизмдегі жоғарғы Шындық немесе абсолютті Реальность термині.
Марифа
Марифа (немесе басқаша "marifah") сөзбе-сөз білім немесе тану дегенді білдіреді. Мистикалық көзқарас бойынша, адамның жаратылуының мәнісі мен барлық дұғалардың түпкі себебі – Алланы тану. Суфи мұсылмандары бұл терминді мистикалық сезім арқылы келген білімді, рухани шындықты ашып-ашу үшін қолданады, бұл білім уахи немесе логикалық жолмен емес, көңіл көтерілісі мен рухани тәжірибе арқылы қол жеткізіледі.
Іхсан
Ихсан – араб тілінде "күшіксіздік" немесе "үздік" деген мағына беретін термин. Ихсан – суфи практикаларының мақсаты және ізденуші Алланың құдіретіне толық бойын бағыштағанда қол жеткізіледі.