Качин этносы: тарихы мен мәдениеті

Кіріспе

Мьянма мен Қытайдағы этникалық топтар

Качин халқы (Jingpo: Ga Hkyeng, ; , ), дәлірек айтқанда Качин Уунпонг (Jingpo: Jinghpaw Wunpawng, "Качин Конфедерациясы") немесе жай ғана Уунпонг ("Конфедерация"), – Солтүстік Мьянманың Качин штатындағы Качин таулы аймағында және Қытайдың көршілес Юньнань провинциясында, сондай-ақ Үндістанның Солтүстік-шығысындағы Аруначал Прадеш, Ассам штаттарында қоныстанған этникалық топтардың конфедерациясы. Бұл аймақта шамамен 1,5 миллион качин халқы тұрады. Качин халқы термині көбінесе Қытайда Цзинпо халқы деп аталатын негізгі топпен жиі қолданылады. Көптеген качиндерге ортақ Цзинпо тілінде түрлі диалектілер бар және ол 19 ғасырдың соңында жасалған латын әрпіне негіделген жазу жүйесімен жазылады. Кейін бірма жазуы да жасалды. Сингпо диалектісі Үндістанның Солтүстік-шығысында, ал Цзинпо тілі Қытайдың оңтүстік-батысында қолданылады. Качин – бір-бірімен араласып жатқан аумақтары мен біртұтас әлеуметтік құрылымдары бар түрлі тілдік топтарды біріктіретін этнос. Қазіргі қолданыста качин термині алты этностың тобын білдіреді: Раванг, Лису, Цзинпо, Зайва, Лаши/Лачик және Лаунгва/Мару. Кейбір анықтамаларда качин және шан (тай) халықтары ерекшеленсе де, кейбір качин халқы мәдени тұрғыдан "шанға айналу" арқылы тектік этникалық сәйкестік тұжырымының қарапайымдылығын көрсеткен.

Этимология

Качин халқының атын қалай алғандығы туралы көптеген теориялар бар. Олардың бірі американдық баптист миссионері доктор Эухенио Кинкейдке қатысты. Ол Мьянманың солтүстік бөлігіне келгенде, алғаш рет Гахкьенг халқымен кездесті. Олардан кім екендерін сұрағанда, олар Гахкьенг ауылының тұрғындары екенін айтты. Сондықтан ол жазбаларына "Га Кхенг" деп жазды. Еуропалық жазушылар 1899 жылға дейін качиндерді "Кахиендер" деп атады. "Ұлы патшайым келеді, 1890" кітабында майор Эси Бронгтың "Качин" атауын латын әрпімен алғаш қолданғаны айтылған. Бұл атау Харари (Харла) тіліндегі "qachin" сөзінен де шыққан болуы мүмкін, ол "жұқа", "арық", "нағыз" немесе "тар" деген мағына береді.

Британдық отаршылдық билік пен Бірма тәуелсіздігі

Бірмадағы британдық үкімдік 1824 жылы бірінші ағылшын-бирма соғысынан кейін басталды. Дегенмен, Качин штатының қашықтығы мен қиын-қыстау жер бедеріне байланысты, Качин халқы британдық үкімдікке салыстырмалы түрде аз тиді. Америкалық миссионерлер Качин халқымен белсенді қарым-қатынас жасаған алғашқылар болды және олардың көп бөлігін анимизмнен христиан дініне өткізді. 1800 жылдардың соңы мен 1900 жылдардың басында британдықтар әскери қызметте этникалық бирмалықтарды чин, качин және карен сарбаздарымен алмастыра бастады. Бұл этникалық бирмалықтарды британдық әскерден шеттету 1925 жылы ресми түрде бекітілді, онда әскерге тек этникалық азшылықтардың ғана қабылдануына рұқсат берілді. Әскери құрамның өзгеруіне байланысты көптеген этникалық бирмалықтар этникалық азшылықтарды британдық езгімен байланыстыра бастады. 1942 жылы Жапонияның Бирманы басып алуынан кейін көптеген бирмалық сарбаздар бірігіп, Бирма Тәуелсіздік Армиясын (БТА) құрып, жапондықтармен бірге британдықтарға қарсы күреске шықты. Алайда, Качин халқы британдықтар мен америкалықтар тарапынан жапондық күштерге қарсы соғысу үшін тартылды, соғыстан кейін автономия уәдесі берілді. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан және аймақтағы британдық үкімдік тоқтатылғаннан кейін, Качин халқы 1947 жылғы Панглонг конференциясында Бирма Одағына қосылуға келісті. Конференцияға Качин, Чин және Шан көшбасшыларымен қатар сол кездегі Бирманың басшысы генерал Аун Сан қатысты. Олар бірлесіп Панглонг келісімін қол қойды, ол этникалық шекаралық штаттарға жергілікті басқаруда автономия және мемлекет тарапынан тең құқықтар берді. Алайда генерал Аун Санның қазасы келісімге үкімет тарапынан қолдауды азайтты және Качин халқының арасында сенімсіздік сезімін тудырды. Одан бір жыл өткен соң, Качин Тәуелсіздік Армиясы (КТА) KIO-ның қарулы күші ретінде құрылды. КТА бастапқыда жүз мүшеден тұрған, бірақ КТА командирлерінің қазіргі мәліметтеріне сәйкес, армияда 10 000 сарбаз және қосымша 10 000 резервте бар. KIO және КТА өздерінің мақсаттарын Қытаймен нефрит, ағаш және басқа да шикізат саудасы арқылы қаржыландырады.

British rule in Burma began in 1824 after the first Anglo Burmese War. Due to the remote location of the Kachin State and its rugged landscape, however, Kachin Peoples were relatively untouched by British rule. American missionaries were the first to heavily interact with Kachin Peoples and they converted large tracts of the population from animism to Christianity. During the late 1800s and early 1900s, the British started replacing ethnic Burmans in the military with Chin, Kachin, and Karen soldiers. This exclusion of ethnic Burmans from the British military was formally adopted in 1925 when policy was written only allowing ethnic minorities to enlist in the army. Due to this change in military composition, many ethnic Burmans began associating the ethnic minorities with British oppression. Following the Japanese invasion of Burma in 1942, many Burmese soldiers rallied together to form the Burmese Independence Army (BIA) and fight against the British alongside the Japanese. The Kachin Peoples, however, were recruited by the British and America to fight against Japanese forces with the promise of autonomy after the war. After the end of World War II and British rule in the region, the Kachin Peoples agreed to join the Union of Burma at the 1947 Panglong Conference. The conference brought together Kachin, Chin, and Shan leaders along with the Burman leader at the time General Aung San. Together they signed the Panglong Agreement which granted the ethnic border states autonomy in local administration and equal treatment by the State. The assassination of General Aung San, however, reduced government support for the agreement and led to feelings of betrayals on the part of Kachin Peoples. A year after its inception, the Kachin Independence Army (KIA) was created to be the armed wing of the KIO. While the KIA initially started with a hundred members, current reports from KIA commanders indicate an army 10,000 strong with another 10,000 in reserves. Both the KIO and KIA support their missions with the trade of jade, timber, and other raw materials with China.

1994 жылғы атысты тоқтату туралы келісім

33 жылдық қарулы қарсылықтан кейін KIO Мемлекеттік заң мен тәртіпті қалпына келтіру кеңесімен (SLORC) атысты тоқтату келісіміне қол қойды, осы арқылы Мьянма армиясы (Татмадау) мен KIO тарапынан басталган барлық әскери операциялар аяқталды. Атысты тоқтату келісімі негізінен әскери қызметтерді тоқтатты, сонымен қатар Мьянма үкіметі Качин штатындағы даму жобаларын қаржыландыруы керектігін де қарастырды. Келісімге қол қойылған кезде KIO Татмадау тарапынан күшейтілген әскери қысымға тап болды және мемлекетке қарсы соғысты жалғастыру үшін шетелдік күштердің қолдауы азайды.

Шекара күзет күштері

2010 жылғы сайлаулардан бұрын Татмадау үкімет шенеуніктерінен КИА-ны және басқа да этникалық көтерілісшіл топтарды Татмадау бағынысты ополчение күштеріне айналдыруды сұрады. Бұл бұйрық 2008 жылғы әскерилер жасаған Конституциядан туындады, онда барлық қарулы күштер қаруларын тапсырып, Татмадаудың орталық билігіне бағынуға және Шекара күзет күштері (BGF) ретінде қайта ұйымдасуға міндетті болды. KIO БГФ-қа айналудан бас тартып, КИА-ны Качин аймақтық күзет күштері (KRGF) деп атауды ұсынды. Жаңа ұйым Качин халқының этникалық теңдігіне жету үшін жұмыс істемек болған, бірақ Татмадау бұл ұсынысты қабылдамады.

Жерге құқық туралы дау

1994 жылғы атысты тоқтатудан кейін, Мемлекеттік заң мен тәртіпті қалпына келтіру кеңесі (SLORC) және Мемлекеттік бейбітшілік және даму кеңесі (SPDC) Качин штатында жерлерді тартып алумен айналысты. Әлсіз жер басқару саясатын пайдаланып, SLORC және SPDC шетелдік компанияларды дәстүрлі түрде Качин халқына тиесілі жерлерге кен өндіруге, орман шаруашылығына, су тоғандары мен басқа да инфрақұрылымдық жобаларға инвестиция салуға шақырды. Бұған қоса, Качин штаты табиғи ресурстарға, әсіресе жаде тасына бай, және оны бақылау үшін Татмадау (Мьянма армиясы) мен КИО арасында күрес жүріп жатыр.

2011-2013 жылдардағы Качин штатындағы қақтығыс

2011 жылы Мьянма президенті болып Тейн Сейн сайланғаннан кейін көптеген ірі этникалық қарулы ұйымдармен (ЭАО) қосымша атысты тоқтату туралы келісімдерге қол қойылды, бұл келісімшілікке ұмтылуды білдірді. Шабуыл кезінде Татмадау күштері КИО-ның қара сержант Чанг Ингті ұрлап алып, бірнеше күннен кейін оның азапталған денесін қайтарды. Бұл әрекет КИО тарапынан жауап шараларына алып келді және екі тарап арасында қақтығыстардың қатары басталды. 2012 жылға қарай КИА мен Татмадау күштері арасындағы ұрыс Качин штатының барлық аймақтарына тарады. Көптеген келіссөздерден кейін президент Тейн Сейн 2013 жылдың мамыр айында Татмадаудың жергілікті командирлерінің қарсылығына қарамастан, уақытша атысты тоқтату туралы жариялады. Екі жылдық қақтығыстың нәтижесінде шамамен 100 000 качин халқы қоныс аударды.

Мәдениет және дәстүрлер

Качин халқы дәстүрлі түрде тәртіпті күресу өнерімен, тайпалар арасындағы күрделі қарым-қатынастармен, қолөнер шеберлігімен, дәстүрлі шөптермен емдеумен және орманда тірі қалу дағдыларымен танымал. Соңғы онжылдықтарда анимизм мен буддизм діндерінен бас тартып, қазір түрлі аймақтарда христиан дінін қабылдауда. Бір дерек көзі бойынша, Качин халқының шамамен үштен екісі өзін христиан деп есептейді, ал тағы бір дерек бұл көрсеткішті 90-95 пайызға жейді. Көптеген діни ғұрыптар мен символдар, мысалы, Миткина қаласындағы жыл сайынғы Манау фестивалі, халықтық дәстүрлер ретінде тойланады.

Адам құқықтары

Качин халқы көптеген адам құқықтары бұзылуларына және, әсіресе Татмадау тарапынан жасалған қауымға қарсы қылмыстарға ұшырады. Татмадаудың жасаған бұзушылықтарының ішінде зорлау және сексуалдық шабуыл, соттан тыс өлім жазасы, мәжбүрлі еңбек, азаптау, дене күші қолдану және түрлі дискриминациялық әрекеттер мен тікелей зорлық-зомбылық жатыр. 2014 жылы Біріккен әйелдер лигасы Качин штатында 100-ден астам зорлау оқиғасын тіркеген. Тағы бір жағдайда, Качин азаматы азапталып, содан кейін Манси қалашығындағы соғыс аймақтары арқылы Татмадау әскерлеріне жол көрсетуге мәжбүр болды. KIA мен Татмадау арасындағы қақтығыс 100 000-нан астам Качин халқының қоныс аударуына алып келген, кең ауқымды босқындар дағдарысын тудырды. Бұл ішкі орын аударғандар (ІОО) көбінесе көршілес Қытайға шекарадан өтуге тырысады. Алайда, 2011 жылы Качиннің ішкі орын аударғандары Мьянмаға күштеп қайтарылды және Қытай үкіметі оларға босқын мәртебесін бермеді. Босқын немесе пана іздеуші ретінде мойындалмауы көптеген Качин халқын Мьянмада үлкен ІОО лагерьлерін құруға мәжбүр етті. Дегенмен, тек Татмадау бақылауындағы аумақтардағы ІОО лагерьлеріне ғана БҰҰ конвойлері мен халықаралық көмекке қол жеткізуге мүмкіндік беріледі. Мьянма үкіметі КИА бақылауындағы аймақтарға көмек көрсетуге тырысатын халықаралық ұйымдарға қауіпсіздік негіздерімен жиі рұқсат бермейді.