Кіріспе

Талмуд трактаты Бава Камма – Незикин ("Зардаптар") ретіндегі азаматтық мәселелермен, мысалы, зиян мен құқық бұзушылықтармен айналысатын үш Талмуд трактатының біріншісі. Осы трактаттардың қалған екеуі – Бава Метзия ("Орташа қақпа") және Бава Батра ("Соңғы қақпа"): бастапқыда бәрі де Незикин деп аталған бір трактатты құраған, әрбір "Бава" сөзі "бөлім" немесе "тармақ" дегенді білдіреді. Бава Камма түрлі зиян түрлерін және олар үшін төленетін өтемақыны қарастырады. Бава Каммада талқыланатын жағдайларға қатысты Киелі кітап заңдары келесі өлеңдерде кездеседі: Шығу 21:18–19 (HE) және Шығу 21:24–22:5 (HE). Осы заңнаманың негізгі принципі мына сөйлемде айтылған: "Отты жандырған адам міндетті түрде өтемақы төлеуі керек". Шығу 22:5 (HE).

Бава Камма он тараудан тұрады, оларды былай топтастыруға болады: қылмыстық әрекетсіз келтірілген зиян (тараулар 1–6); қылмыстық әрекет нәтижесінде келтірілген зиян (тараулар 7–10).

Әдеттегідей күйдегі агенттер

Мишна (1:1) зақымның төрт бас немесе агентін анықтайды («», сөзбе-сөз, зақымның «әкелері»): Төрт аяқты мал (shor), Шұңқыр (bor), Мав’э (адамның келтірген зақымын немесе жануардың жеуінен туындаған зақымды білдіреді), Өртеу (hev'er). Бұл төрт агент Мысырдан шығу кітабы 22:4 (HE) [R. V. 5], Мысырдан шығу кітабы 21:33–34 (HE), Мысырдан шығу кітабы 22:4–5 (HE) [A. V. 5–6] -да көрсетілгендермен сәйкес келеді. Бұл жағдайлардағы өтемақы туралы заң Мишнада (1:1) былай түсіндірілген: «Бұл төрт агенттің ортақ ерекшелігі – олар көбінесе зақым келтіреді; иесінің зақымды болдырмау міндеті бар; егер ол осыны істемесе, зақым келген жағдайда ол өзінің ең жақсы мүлкінен толық өтемақы төлеуге тиіс» (Мысырдан шығу кітабы 22:4 (HE) [A. V. 5] -мен салыстырыңыз). Дегенмен, осы төрт түрлі зақымның толық ережелерін келтіруден бұрын, Мишна зақымның екінші класын – ерекше жағдайдағы агенттердің келтірген зақымдарын талқылай бастайды.

Абыройсыз жағдайда болған агенттер

Екінші сыныптағы басты айырмашылық зиянсыз ("") және ескертілген ("") арасында. Осы екі жағдайда өтемақы төлеу заңы былай: егер жануар бұрын зиянсыз деп танылған болса (тама), иесі зиянның жартысын өтеуге міндетті, бірақ егер зиянның жартысы зиян келтірген жануардың толық құнынан жоғары болмаса. Егер иесіне ескерту берілсе (муад), ол зиян келтірген жануардың құнына қарамастан, толық залал өтемін төлеуі керек (салыстырыңыз, Екзодус 21:35–36 (HE)). Бұл заң жануарлардың немесе олардың қызметкерлерінің қалыпты жағдайда келтірген зиянның төрт түріне қолданылады. Мишна (1:4) осыған қоса мыналарды тізімдейді: адам, және адамның меншігіндегі жабайы аңдар – мысалы, қасқыр, арыстан, аю және барс; сондай-ақ жылан. Адам туралы былай делінеді: «Адам қасақана немесе қасақана емес, ояу немесе ұйықтаған күйінде зиян келтірсе, толық жауапкершілікке тартылады» (2:6). Бұл ереже үшінші тарауда (1–7) келтірілген түрлі мысалдармен көрсетілген. Үшінші тараудың қалған бөлігі, төртінші тарау және бесінші тараудың бір бөлігі (1–4) мүйізді малдың салған зияны үшін өтемақы төлеу ережелерін қамтиды.

Қаза болған жердің шұңқыр, жайылым немесе өрт

Трактаттың басында берілген реттілікпен, бесінші тараудың екінші бөлімінде шұңқырдан туындаған зиян талқыланады, ал алтыншы тарау қалған екі зиян көзіне – жайылымға (1–3) және өртеуге (4–6) арналған. Соңғы бөлімде келесі заң ерекше назарға алыну керек:

"Егер зығырмен жүктелген түйе көшеден өтіп бара жатса, дүкен ішінде тұрған шамнан от тұтанып, бүкіл дүкен өртенсе, түйенің иесі зиянға жауапты болады; егер шам дүкеннің сыртында болса, дүкен иесі жауапты болады. Алайда, Раввин Ехуданың пікірінше, Ханука шамдары бұл жауапкершіліктен босатылады."

Қылмыстық әрекеттерден болған зиян

Қылмыстық іс-әрекетпен келтірілген зиянның үш түрі бар: 1) ұрлықпен (7-тарау); 2) зорлық-зомбылықпен (8-тарау); 3) тонаумен (9-10-тарау). (1) "Егер біреу өгіз немесе қой ұрлап, сойып немесе сатса, ол өгіз үшін бес өгіз, қой үшін төрт қой төлесін" (Шығу 21:37 (HE)). Бұл заңды әр түрлі жағдайларда қолдану ережелері 7:1–6-да жазылған. (2) Зорлық-зомбылық салдарынан келтірілген жарақаттарға өтемақы VIII тарауда талқыланады. Мұндай өтемақы бес түрлі нәрсені қамтиды: табыс табу қабілетінің қалыпты болмауына ("") өтемақы, егер мұндай жағдай болса; уақыт жоғалту (""); ауырсыну (""); емдеуге кеткен шығын (""); және әбес айып (""). Мишнада келтірілген әбес айыпқа өтемақы мөлшері, өтемақының ең жоғары шегін көрсетеді, себебі Мишнада: "Мөлшер зардап шеккен адамның әлеуметтік жағдайына байланысты" делінген. Алайда, Рабби Акива бұл қағидаға қарсы болды және барлығына бірдей мөлшерде өтемақы белгіленуін қалады. Рабби Акиваның шешімімен қарастырылған нақты бір жағдай келтіріледі (8:7). Барлық өтемақы төленгеннен кейін, қылмыскер зардап шеккен адамнан кешірім сұрауы керек. (3) Егер біреу көршісін тонаса және зиянды өтеуге ниеттенсе, ол ұрланған заттың толық құнын және оның құнының бес бөлігінен тұратын айыппұл төлейді. (Лев. 5:21–24 (HE) [А. В. 6:2–5]). Егер тонау арқылы алынған заттар өзгеріске ұшыраса, ол тонау кезіндегі құны бойынша өтемақы төлейді (9-тарау). Соңғы тарауда ұрланған заттар енді тонаушының қолында болмайтын жағдайлар қарастырылады және ұрланған деп күдіктенген заттарды сатып алмау туралы ескертумен аяқталады. 7:7 (Израиль жерінде мал немесе құс өсіруге қатысты белгілі бір шектеулер туралы) бөлімінен басқа, бұл трактатта халахикалық немесе аггадикалық тоқсулар жоқ.

Иерусалим және бабылдық Талмудтар

Бава Камманың екі нұсқасы бар: бірі Иерусалим Талмудында, екіншісі – Вавилон Талмудында. Екі Гемара, әдеттегідей, Мишна заңдарын талқылайды; Иерусалим Талмуды салыстырмалы түрде қысқаша, ал Вавилон Талмуды толығырақ. Гемарада жарияланған принциптердің бірнешеуі мыналар: Симмах бен Жүсіптің айтуынша: егер А мен В-ге тиесілігі күмәнді болған мүлік екіге бөлінеді, ешқайсысы талабын ант беру арқылы растауға міндетті емес. Даналардың пікірінше, егер біреу басқа біреуінің иелігіндегі нәрсені талап етсе, өзінің талабын дәлелдеуі керек. Өз жерінде шабуылға ұшыраған адам, егер сотқа барудың кешігуі үлкен шығынға әкелсе, заңды өз қолымен шеше алады. Егер зақымдалған заттың толық құны төленсе, төлем өтемақы ("мамона") болып есептеледі; егер құнының жартысы немесе белгілі бір сома төленсе, төлем айыппұл ("кенаса") болып есептеледі. Вавилон билерінің қандай да бір құқық бұзушылық үшін айыппұл салуға құқығы болмаған, ал іс Палестинадағы білікті судьялар тарапынан қаралуы керек болған. Келесі оқиға соңғы екі ережені көрсетеді: Бір адам Рав Хисда алдында Вавилонияда басқа адамды тырнауышпен ұрған деп айыпталды. Хисда Рав Нахманнан кінәліге қанша төлеу керектігін сұрады. Соңғысы Вавилон сотында айыппұл салуға болмайтынын, бірақ оқиғаның мән-жайын білгісі келетінін жауап берді. Ол А мен В-нің бірлесіп құдықтары бар екенін анықтады, олардың әрқайсысы белгілі күндері ғана су алуға құқылы болған. Келісімге қайшы, А өз кезегінен басқа күні су тартқан. В оны байқап, тырнауышпен қуды. Нахманның шешімі бойынша, В жазасыз А-ны тырнауышпен жүз рет ұруға құқылы болған, себебі кез келген кешігу В-ге үлкен шығын әкелуі мүмкін еді. Бұл жерде екі заң кодексі айтылады: заңдық кодекс (сөзбе-сөз айтқанда, "адамның үкімдері") және моральдық кодекс (сөзбе-сөз айтқанда, "көктемнің үкімдері"). Кейбір жағдайларда біріншісі адамды міндеттен босатады, ал екіншісі босатпайды. Мишнада тізілген төрт зиян түріне (авот незикин) қатысты пікір білдірген Вавилон Талмуды шын мәнінде кем дегенде 26 зиян түрі бар екенін мәлімдейді.