Аветик Исаакян: Армян ақыны және қоғам қайраткері

Кіріспе

Армян жазушысы және қоғамдық қайраткер (1875–1957)

Әветик Сахаки Исахакян (30 қазан 1875 – 17 қазан 1957) – көрнекті армян лирикалық ақыны, жазушы және қоғамдық қайраткер.

Өмірбаян

Исахакян 1875 жылы Александропольде (қазіргі Гюмри, Армения) дүниеге келген. Ол Геворгиан семинариясында, кейін Лейпциг университетінде философия мен антропологияны оқыды. Әдеби және саяси мансабын ерте жасында бастады. 1895 жылы Лейпцигтен оралғаннан кейін, Армян революциялық федерациясының жаңадан құрылған Александрополь комитетіне қосылды. Қызметі арқылы қарулы топтарды қолдады және Александропольден Осман Армениясына жіберілген қаржылық көмекті ұйымдастырды. 1896 жылы тұтқындалып, Ереван түрмесінде бір жыл өтті. Кейін Исахакян шетелге кетіп, Цюрих университетінде әдебиет және философия тарихы сабақтарына қатысты. 1902 жылы туған жеріне оралып, Тифлис (қазіргі Тбилиси) қаласына көшті. 1908 жылы 158 армян зиялысымен бірге тұтқындалып, жарты жыл Тифлис қаласындағы Метеха түрмесінде отырды (әдеттегідей Ховханес Туманян да сонда болған), содан кейін кепілдікпен босатылды. Кавказда қалу мүмкін болмады, сондықтан 1911 жылы Исахакян эмиграцияға кетті. Исахакян жас түркі үкіметінің Осман Армениясына өзін-өзі басқару және автономия беру туралы уәделеріне сенбеді. Түркияның Германияға қолдау көрсетуі армян халқының толық құрылымын (оның пікірінше, оған бағытталған) болдырмайтынына сенімді болған Исахакян Берлинге барды. Мұнда ол бірнеше неміс зиялыларымен бірге неміс-армян қозғалысына қатысып, топтың «Месроб» журналын редакциялады және неміс-армян қоғамын құрды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы және қорқынышты қырғындар оның жас түркі үкіметі саясатының жойқын сипаты туралы қауіпті болжамдарын растады. Соғыстан және армян геноцидінен кейін Исахакян шығармалары арқылы армян халқының қайғылы тағдырын және олардың азаттық үшін батыл күресін бейнеледі. Ақын геноцид айыптамаларын, ең қорқынышты бөлігі 1915-1922 жылдар аралығында болған «Ақ кітапта» жариялады. Осы кезеңде Исахакян өз ойларын негізінен әлеуметтік-саяси мақалалары арқылы жеткізді, онда армян мәселесі, Арменияның бірігуі және армян үкіметін қалпына келтіру тақырыптарын талқылады. «Барлығын қар жауып тастады», «Арменияға» және «Тағы да көктем келеді» сияқты өлеңдерінде қырғынның суреттері мәңгі сақталып қалды. Корней Чуковский 1926 жылы Кисловодскіде оны кездестіріп, күнделігіне былай деп жазды: «Менің үйіме төрт армян келді, олардың бірі – Әветик Исахакян, белгілі ақын. Оның қаншалықты жақсы адам екенін айта алмаймын: қарапайым, тыныш, мүлдем әсер қалдырмайды. Ол екі апта бойы ешкімге таныс болмады. Бірақ оның даңқы соншалық, армян шаштаразына оның есімін айтсам, ол бірден қуанып, армян тілінде өлеңдерін айта бастады. Аяқ киім тазалағыш та солай: «Әветик! Әветик!» Оның көзінде қайғы мен көңілсіздік бар. Олардың айтуынша, режим (оған аз зейнетақы төлейді) оның шетелдегі отбасына баруына рұқсат бермейді. Мен оның армян тілінде төрт жол өлең де айта алмайтынына таң қалдым: ол бәрін ұмытып кеткен. Армения кешінде оның өлеңдері сахнада оқылғанда, ол көрермендердің арасында, иіліп, қолын бетіне қойып отырды. Ол сахнаға шығуға немесе бір сөз де айтуға бармады». 1930 жылы Исахакян тағы да шетелге кетіп, Парижде тұрды, бірақ 1936 жылы Армения КСР-іне қайтып келді, онда ол 1943 жылы Армения КСР Ғылым академиясының мүшесі болып сайланды және 1944 жылы Армения КСР Жазушылар одағының президенті болды. 1946 жылы Сталин атындағы мемлекеттік сыйлыққа ие болды, Кеңес Одағының Бейбітшілікті қорғау комитетінің мүшесі болды және Армения КСР II-IV Жоғарғы Кеңестерінің депутаты болды. Екі рет Ленин орденімен марапатталды және басқа да медальдармен наградталды. Гюмридің атақты сатиригі Полоз Мукучтың өлімінен кейін жиырма жыл өткен соң қабір тасы болмағанын көрген Исахакян оған тапсырыс берді, қабір тасының бір жағында «Полоз Мукучқа (Мкрттич Газароси Мелконянға)», екінші жағында: «Аветик Исахакян ақынынан естелік» деп жазылды. Әветик Исахакян 1957 жылы Ереванда қайтыс болды. Ол Ереван қаласының орталығында орналасқан Комитас пантеонында жерленген.

Isahakyan was born in Alexandropol (present day Gyumri, Armenia) in 1875. He was educated at the Gevorgian Seminary in Etchmiadzin, and later at the University of Leipzig, where he studied philosophy and anthropology. He started his literary as well as political careers in his early youth. Upon his return from Leipzig in 1895 he entered the ranks of the newly established Alexandropol committee of the Armenian Revolutionary Federation. Through his activities he supported armed groups and financial aid sent to Ottoman Armenia from Alexandropol. He was arrested in 1896 and spent a year in Yerevan’s prison. Later Isahakyan went abroad, attending literature and history of philosophy classes at the University of Zurich. He returned to his homeland in 1902, and then moved to Tiflis (modern day Tbilisi). Together with 158 other Armenian intellectuals, he was arrested in 1908 and after spending half a year in Tiflis's Metekha prison (just like Hovhannes Tumanyan), he was freed on bail. Staying in the Caucasus was no longer possible, and by 1911 Isahakyan had emigrated. Isahakyan did not believe the promises made by the government of the Young Turks regarding self government and autonomy of Ottoman Armenia. Assured that the danger of Pan Turkism (which he believed was aimed at the total extinction of Armenians) could be prevented by Turkey’s supporter, Germany, Isahakyan went to Berlin. There, together with a number of German intellectuals, he participated in the German Armenian movement, and edited the group’s journal Mesrob and co founded German–Armenian Society. The start of World War I and the horrifying massacres confirmed his gruesome predictions about the annihilating nature of the Young Turks government's policies. After the war and the Armenian genocide, Isahakyan described through his compositions the Armenians' sorrowful destiny and their heroic struggle for freedom. The poet put forward the genocide accusations, the worst part of which had taken place between 1915 and 1922, in "The White Book". During that period, Isahakyan expressed his ideas mainly through his social and political articles, in which he discussed the topics of the Armenian cause, reunification of Armenia and the restoration of the Armenian government. The images of the massacres are persistent in his poems, such as "Snow has Covered Everything ", "To Armenia ", and "Here Comes Spring Again". Korney Chukovsky met him in Kislovodsk in 1926 and wrote in his diary:I've just had a visit from four Armenians, one of whom, Avetik Isaakyan, is a well known poet. I can't tell you what a nice man he is: modest, quiet, completely unaffected. He spent a fortnight here without anyone's knowing who he was. Yet his fame is such that when I mentioned him to our Armenian barber, he immediately beamed and started reciting his poetry in Armenian. The shoeshine man had the same reaction: "Avetik! Avetik!" He has a sad, absent look about him. They say the regime (which pays him a small pension) won't let him visit his family abroad. I was surprised to find that he was unable to recite even four lines of his verse in Armenian when I asked him to: he's forgotten everything. And when we had an Armenian evening and his poems were read from the podium he just sat there in the audience, hunched forward, his hands over his face. He refused to go out on the podium or utter a single word. Isahakyan again went abroad in 1930 and lived in Paris, but returned permanently to the Armenian SSR in 1936, where he was elected to the Academy of Sciences of the Armenian SSR in 1943 and president of the Writers Union of the Armenian SSR in 1944. He was awarded the Stalin State Prize in 1946, served as a member of the Soviet Committee for Protection of Peace, and was a deputy of the II IV Supreme Soviets of the Armenian SSR. He was awarded the Order of Lenin twice and decorated with other medals. Seeing that Gyumri's famous satirist Poloz Mukuch did not have a tombstone twenty years after his death, Isahakyan ordered one, with the side of the tombstone reading "To Poloz Mukuch (Mkrtich Ghazarosi Melkonyan); and the other side: "A memento from the poet Avetik Isahakyan." Avetik Isahakyan died in Yerevan in 1957. He is buried at Komitas Pantheon, which is located in the city center of Yerevan.

Шығармалары

Түрмеден босағаннан кейін 1897 жылы ол «Әндер мен жаралар» атты алғашқы өлеңдер жинағын жариялады, бірақ көп ұзамай «Ресей патшасына қарсы» қызметі үшін қайтадан тұтқындалып, Одессаға жіберілді. Оның өлеңдерінің лирикасы, эмоционалдық күші мен әуені бірден оған үлкен танымаллық әкелді. Оның ең үздік туындылары адамзаттың тағдыры, өмірдің әділетсіздігі туралы қайғы мен толғанысқа толы. Оның шығармалары туған жеріне және халқына деген сүйіспеншілікпен құрылған. 1899-1906 жылдары ол «Хайдуктар әндері» атты өлеңдер жинағын жазды, бұл жинақ классикалық әрмен поэзиясында әрмен еркіндік күресіне арналған алғашқы туынды болды. XIX ғасырдың басындағы әрмен саясатын және әрмен мәселесін бейнелейтін символдық оқиға – «Уста Каро» аяқталмаған романы болды, оның жазылуы автордың өміріне серік болып жүрді. «Уста Каро әрмен мәселесі шешілгенде ғана аяқталады», - деп айтатын ол. Ысқақян Арменияның бөлінуіне көнбеді. Жүрегінде терең қайғы мен ашумен, армян халқының өз туған жеріне қайта оралатын күні келеді деп сенді. 1926 жылы Исахакян Кеңес Армениясына оралды, онда ол өлеңдер мен әңгімелердің жаңа жинағын жариялады (мысалы, «Сабырдың құбылысы», 1928). 1930-1936 жылдары ол шетелде тұрып, Кеңес Одағының досы ретінде белсенділік танытты. Кейін ол Арменияға қайтып оралып, үлкен қоғамдық жұмыстарын жалғастырды. Оның сол кездегі еңбектерінің ішінде «Біздің тарихшыларымыз және жырауларымыз» (1939), «Туған елім» (1940), «Армян әдебиеті» (1942) немесе «Сасна Мхер» (1937) атақты туындылары бар. Оның өлеңдері махаббат пен қайғы туралы. Оның ең танымал шығармаларының бірі – «Абу Лала Махари» (1909-1911) философиялық поэмасы, ал басқа да белгілі туындыларына «Әндер мен романдалар» және «Ана жүрегі» кіреді. Романтик ақын болған Исахакян алғашқы махаббатына арналған «Реальто көпірінде» атты өлеңімен танымал болды. 1941-1945 жылдардағы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол «Соғысқа шақыру» (1941), «Жүрегім тау шаңырағында» (1941), «С.Г. Закянның мәңгілік естелігіне» (1942), «Ұлы Жеңіс күні» (1945) және тағы да көптеген патриоттық өлеңдер жазды. Ұлы Совет энциклопедиясы оның шығармашылығын «адамгершілікке толы, адамның қадір-қасиетіне құрметпен қараумен» және «әрмен халқының тарихы мен мәдениетімен тығыз байланысты, орыс және әлемдік әдебиеттің ең жақсы дәстүрлерін бойына сіңірген» деп сипаттады. Орыс ақыны Александр Блок оны «бірінші сыныпты, жаңа және қарапайым ақын ретінде бағалап, оны Еуропада енді табу мүмкін емес» деді. Исахакянның шығармалары көптеген тілдерге аударылған, ал оның өлеңдері әндердің мәтіні ретінде пайдаланылған.

Upon his release from the prison, 1897, he published first compilation of his poems "Songs and Wounds", however soon was arrested again for his activities "against Russia's Tsar" and sent to Odessa. The lyricism, emotional charge and melody of his poems earned him immediate popularity. His best works are filled with sorrow and lament meditations about the fate of the humanity, injustice of life. His compositions are penetrated with love to one's motherland and people. Between 1899 and 1906 he wrote "The Songs of Haiduks", a compilation of poems that became the first creation within classical Armenian poetry dedicated to the Armenian freedom struggle. A symbolic story portraying the Armenian politics and Armenian cause of the 19th early 20th centuries must have been "Usta Karo", an unfinished novel, the work on which had accompanied the writer through all his life. "Usta Karo will be done on the day when the Armenian cause is resolved", the master himself used to say. Ishakyan could not get used the idea of a dismembered Armenia. With a deep emotional pain and bitterness in his heart he continued to believe that a time would come when the Armenian people would return to their native shores. Isahakyan returned to the Soviet Armenia in 1926 where he published a new collection of his poems and stories (e. g. "A Pipe of Patience" 1928). Between 1930 and 1936 he lived abroad where he acted as a friend of the Soviet Union. He later had finally moved back to Armenia where he continued his enormous social work. Among his works of that time are famous "Our historians and Our Minstrels" (1939), "To my Motherland" (1940), "Armenian Literature" (1942) or "Sasna Mher" (1937). His poems are those of love and sorrow. One of his best known works is the philosophical poem "Abu Lala Mahari" (1909–1911), while his other well known works include "Songs and Novels" and "The Mother's Heart". Being a romantic, Isahakyan was best known for his verse "On the Bridge of Realto" dedicated to his first love. During the Second World War of 1941–1945, he wrote patriotic poems like "Martial Call" (1941), "My Heart is at the Mountains' Top" (1941), "To the Undying Memory of S. G. Zakyan" (1942), "The Day of the Great Victory" (1945) and many other. The Great Soviet Encyclopedia characterized his creative work as "filled with humanism, and a great respect for human dignity" and "deeply connected with the history and culture of the Armenian people, embracing the best traditions of Russian and world literature." The Russian poet Alexander Blok characterized him as a "first class poet, fresh and simple, whom one, perhaps, cannot find in Europe anymore." Isahakyan's works have been translated in many languages and his poems have been used as lyrics for songs.

Мұра

Ереванның ең қызығушылық тудыратын көшелерінің бірі, Налбандян көшесінен Баграмян даңғылына дейін 1,1 км-ге созылып, Ереванның Кентрон ауданында Исаакян атымен аталады. Мүсінші Саргис Багдасарян және сәулетші Липарит Садоян салған Аветик Исаакянның қола граниттен жасалған мүсіні 1965 жылы Ереван айналма саябағында ашылды. 1935 жылы Әмірян көшесінде ашылған Ереванның алғашқы қоғамдық кітапханасы 1955 жылы, оның 80 жылдығында Аветик Исаакянның есімімен аталды. Исаакянның суреті Арменияның 10 000 драмдық банкнотасында бейнеленген. Ол сондай-ақ 2000 жылы Армения пошта маркасында және 1975 жылы Кеңес Одағының пошта маркасында да пайда болды.