Кіріспе
Қандағы қорғасын деңгейі
Қандағы қорғасын деңгейі (ҚҚД) – қандағы қорғасын мөлшерін көрсететін өлшем. Қорғасын – улы ауыр металл және кез келген анықталатын деңгейде, әсіресе балаларда, неврологиялық зақымдануға себеп болуы мүмкін. Қорғасынның жоғары деңгейі D витамині мен гемоглобин синтезінің төмендеуіне, сондай-ақ анемияға, орталық нерв жүйесінің жедел бұзылуына және тіпті өлімге әкелуі мүмкін.
Өлшем
Адамның қандағы қорғасын деңгейін өлшеу үшін қан үлгісі қажет, ол саусақтан қан алу арқылы немесе венадан қан алу арқылы жасалуы мүмкін. Қан үлгісінде табылған қорғасын мөлшері, әсіресе АҚШ-та, қанның децилитріне шаққанда микрограмма (мкг/дл) есебімен өлшенеді; 5 мкг/дл 0,24 мкмоль/л (микромолярлық) тең. Қандағы қорғасын деңгейі (BLL) ұзақ мерзімді қорғасынға ұшырауды өлшемейді. Рентгендік флуоресценциялық тест сүйектерден өлшемдер береді, себебі қорғасын адам организмінде көбінесе сүйектер сияқты кальцийленген тіндерде жиналады.
Қауіпсіз деңгей жоқ
Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары (CDC) 2012 жылы қандағы қорғасын деңгейіне қатысты көзқарасын өзгертті, себебі "10 мкг/дл-ден төмен қандағы қорғасын деңгейі балаларға зиян келтіретінін көрсететін зерттеулердің саны артып келеді" және бұл "кері қайтарылмайтын" салдарға алып келеді. Сондай-ақ, "балаларда қорғасынның қауіпсіз деңгейі анықталмағандықтан, қандағы қорғасынның 'назарға алуға тиіс деңгейі' араласу қажеттігі бар адамдарды анықтау үшін пайдаланыла алмайды". Жаңа саясат – АҚШ балаларының қандағы қорғасын деңгейін мүмкіндігінше төмендету. CDC енді "анықтамалық" қандағы қорғасын деңгейін жариялайды, олардың пікірінше, ол алдағы жылдары төмендеуі мүмкін. Анықтамалық мән "АҚШ-тағы 1-ден 5 жасқа дейінгі балалар арасындағы қандағы қорғасын деңгейінің үлестірілімінің 97,5-ші перцентиліне негізделген". Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы және басқалар осы өлшемдерді адамзат тарихына дейінгі қандағы қорғасын деңгейінің жалпы көрсеткіші деп түсіндіреді. Қазіргі замандағы адамдардың қандағы қорғасын деңгейі шалғайдағы аймақтарда оңтүстік және солтүстік жарты шарларда тиісінше 0,8 және 3,2 мкг/дл шамасында бағаланады. 1991 жылы АҚШ-тағы орташа адамның қандағы қорғасын деңгейі өнеркәсіптік дәуірге дейінгі адамдардан 300-500 есе жоғары екені расталды. Клэр Паттерсон Жердің жасын анықтау үшін қорғасынның өте аз мөлшерін өлшеу әдістерін жасаған. Ол өнеркәсіптік дәуірге дейінгі адамдардың денесіндегі қорғасынның қазіргі заманғы адамдарға қарағанда әлдеқайда аз екенін анықтағаннан кейін былай деп жазды: "Адамдардың денесіндегі қорғасынның мөлшері табиғи деңгейден кем дегенде 400 есе жоғары болса, және бұл мөлшер бұзылуға әкелетін мөлшердің үштен біріне немесе жартысына жуық болса, олардың өміріне зиян келтіріп, ой-санасының нашарлауына және ақыл-ойының дұрыс болмауына себеп болуы мүмкін. Бұл АҚШ-тағы көптеген адамдарға қатысты".
Демографиялық және географиялық үлгілер
Қандағы қорғасын деңгейі қорғасын бензинге немесе жанармайға қосылатын, бояуларда немесе дәнекерленген өнімдерде қолданылатын елдерде, қалаларда, қозғалысы жоғары трассаларға жақын аудандарда және дамып келе жатқан елдерде ең жоғары болады. Қытайда қорғасынды бензиннің қолдануын тоқтатудан кейін, сол елдегі балалардың қанындағы қорғасын деңгейі көмірді тұтынумен байланысты болып көрінеді. "Көмірді жағудан пайда болатын ұшқын күлі Шанхайдағы балалардың қорғасынға ұшырауының басты себебі болып табылады". 2009 жылға дейін көмірді жағу Қытайда, АҚШ-тың шығысында және белгілі бір деңгейде Еуропада ауаның қорғасынмен ластануының маңызды көзі деп есептелді.
Қорғасын көздері
Қорғасынға ұшырау жұту, тыныс алу және тері арқылы тікелей байланыс арқылы жүзеге асады. Қорғасын организмге енген кезде қанға сіңіп, қандағы қорғасын деңгейін көтереді, бұл қорғасынмен улануға немесе қандағы қорғасын деңгейінің жоғарылауына алып келуі мүмкін. Мысалы, бала қорғасын қоспасы бар металдан жасалған немесе қорғасын бар бояумен боялған ойыншықты шайнап, қорғасын жұта алады. Қорғасынға ұшыраудың маңызды көзі – тыныс алу арқылы. Фабрикалар мен өнеркәсіп орындары, көлік құралдарының (әсіресе, қорғасынды бензин қолданатындардың) шығарындылары, тіпті адамдардың тыныс алған ауадағы шаң да қорғасынды қамтуы мүмкін. Қорғасынға ұшыраудың басқа да маңызды көздері – жұту және бояу, топырақ сияқты қорғасын болуы мүмкін заттармен байланыс. Көптеген ескі ванналар, әсіресе жылы сумен толтырылғанда, қорғасынды бөліп шығаруы мүмкін. Қоршаған ортада қорғасынға ұшырау – денсаулыққа қатысты мәселелердің жалғыз себебі емес. АҚШ-тағы көптеген өнеркәсіп қызметкерлері қорғасынға кәсіби түрде ұшырауы мүмкін, және қорғасынмен улану әлі де кәсіптік денсаулық сақтау орталықтарында кездеседі.
Денсаулыққа әсері
Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары (CDC) былай мәлімдейді: "Балаларда қорғасынның қауіпсіз деңгейі анықталған жоқ. Қандағы қорғасынның тіпті төмен деңгейі де IQ-ға, назар аудару қабілетіне және оқу жетістіктеріне әсер ететіні дәлелденген. Қорғасынның әсеріне ұшырағаннан кейінгі зардаптарды түзету мүмкін емес". "Зиянды әсерлері жоқ анықталған қандағы қорғасын деңгейінің (BLL) болмауы, сондай-ақ осы әсерлердің қайтымсыз екеніне қатысты дәлелдер, алдын алу шараларының маңыздылығын ерекше атап көрсетеді". "Әйелдің сүйектерінде жиналған қорғасын оның сүйектерінен шығып, анадан балаға оңай өтеді; ана мен ұрықтың қанындағы қорғасын деңгейі шамамен бірдей болады. Ұрықтың қан айналымына енгеннен кейін, қорғасын дамушы миға жетілмеген қан-ми тосқанылы арқылы тез өтеді". 2018 жылы American Economic Journal: Applied Economics журналында жарияланған зерттеуде 1997-2005 жылдары туған Род-Айленд штатының балалары үшін (демек, тарихи төмен қорғасын деңгейіне ұшыраған) "қандағы қорғасынның орташа деңгейінің бір бірлікке төмендеуі оқу (математика) бойынша қанағаттанарлық деңгейден төмен болу ықтималдығын 0,96 (0,79) пайыздық тармаққа төмендетті" деген қорытынды жасалды. 2020 жылы Швецияда қорғасын қосылған бензиннің қолданыстан шығарылуын зерттеген және 800 000 швед баласын ересекке дейін қадағалау үшін кең ауқымды әкімшілік деректерді пайдаланған зерттеуде, қорғасынның тіпті төмен деңгейі балалардың танымдық қабілеттеріне кері әсер ететіні анықталды. Зерттеу көрсеткендей, қорғасынды бензинге ұшырамаған балалар ересек күндері қорғасынды бензинге ұшыраған балаларға қарағанда жылына 5% көбірек табыс табады.