Португалия тарихы: 1640-1777 жылдардағы өркендеу мен құлдырау кезеңі

Кіріспе

Браганса әулетінің 1640 жылы қайта орнатылуынан бастап 1777 жылы Помбал маркизінің билігінің аяқталуына дейін Португалия Корольдігі өтпелі кезеңде болды. Иберия одағының бастапқы кезеңінде ең биік деңгейіне жеткен Португалия империясы осы кезеңде, жаңа ашылымдар дәуіріне тән болған әлемдік ықпалын сақтап келді. Алайда, осы кезеңнің соңында Португалия мен оның империясының жағдайы нашарлады, бұл Тавора ісі, 1755 жылғы Лиссабон жер сілкінісі және Португалияның тұңғыш патшайымы Мария I-нің таққа отыруымен аяқталды. Бразилия алтынының шамадан тыс пайдалануы, абсолюттік режим, Бразилияның тәуелсіздігіне ұмтылысы, Метуэн шарты және Лиссабон жер сілкінісі Португалияның Еуропада және әлемдегі беделінің төмендеуіне себеп болды. Авиз әулетінің соңындағы оқиғалар мен Иберия одағының кезеңі Португалияны алдымен Үндістанға, содан кейін Бразилияға тәуелді болуға мәжбүр етті. Бұл Үндістаннан Бразилияға қарай жасалған ауысу голланд және британ империяларының күшеюінің табиғи салдары болды. Бразилия тәуелсіздік алғаннан кейін де осындай өзгеріс орын алды, нәтижесінде Португалия Африкадағы иеліктеріне көбірек назар аударуға мәжбүр болды. 18 ғасырдың басында, Себастьяно Жозе де Карвалью э Мелу, Помбал маркизінің есімімен аталатын Помбалин дәуірі диктатура мен кең ауқымды реформалармен сипатталды. Билік етуге құлшынысы жоқ Иосиф I, Помбалды тағайындады. Ол елді жаңғыртуға бағытталған көптеген реформаларды бастады және жеңілдікке ие ақсүйектер мен дін қызметкерлерінің билігіне, әсіресе Тавора ісі мен иезуиттерді елден қуу жағдайында қарсы шықты. Сонымен қатар, ол 1755 жылғы жер сілкінісінен кейін Лиссабонды қайта құруға жетекшілік етті. Алайда, тарихшылар Помбалдың "ағартушылығы" жеке бостандықтың есебінен автократияны күшейтуге бағытталған және оппозицияны басу, сынды жою, отарлық экономикалық қанауды күшейту, сондай-ақ кітап цензурасын күшейту және жеке бақылау мен пайданы нығайту үшін құрылған аппарат болды деп санайды. Иосиф 1777 жылы қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай, оның қызы Мария I Помбалды қызметтен босатып, оның өзіне 32 шақырымға жақындауына тыйым салды.

none

From the House of Braganza restoration in 1640 until the end of the reign of the Marquis of Pombal in 1777, the Kingdom of Portugal was in a transition period. Having been near its height at the start of the Iberian Union, the Portuguese Empire continued to enjoy the widespread influence in the world during this period that had characterized the period of the Discoveries. By the end of this period, however, the fortunes of Portugal and its empire had declined, culminating with the Távora affair, the catastrophic 1755 Lisbon earthquake, and the accession of Maria I, the first ruling Queen of Portugal. The opulent use of Brazilian gold, the absolutist regime, the movement toward the independence of Brazil, the Methuen Treaty and the Lisbon earthquake contributed to the decline of Portugal's position in Europe and the world. These events, those at the end of the Aviz dynasty, and the period of the Iberian Union forced Portugal to depend more on its colonies, first India and then Brazil. This shift from India to Brazil was a natural consequence of the rise of the Dutch as well as the British Empire. A similar shift occurred after Brazil gained independence, leading Portugal to focus more on its possessions in Africa. The early 18th century, known as the Pombaline Era after Sebastião José de Carvalho e Melo, Marquis of Pombal, was a period of dictatorship and wide ranging reforms. The Marquis of Pombal was appointed by Joseph I, who had little inclination to rule. He initiated many reforms intended to modernize the country and attacked the power of the privileged nobility and clergy, notably in the case of the Távora affair and the expulsion of the Jesuits. He was also the leader of the reconstruction of Lisbon after the earthquake in 1755. However, historians also argue that Pombal's "enlightenment," while far reaching, was primarily a mechanism for enhancing autocracy at the expense of individual liberty and especially an apparatus for crushing opposition, suppressing criticism, and furthering colonial economic exploitation as well as intensifying book censorship and consolidating personal control and profit. Soon after the death of Joseph in 1777, his daughter Maria I dismissed Pombal, and prohibited him from coming within 20 miles of her.

Өмірбаян

1578 жылы Алкасер-Квибир шайқасында жас король Себастьянның қазасы мен Авиз үйінің тарихы аяқталды. Себастьянның орнын басып, Португалияның кардиналы Генрих 70 жаста болды. Генрихтің қайтысынан кейін династиялық дағдарыс туды, Мануэль I-нің үш немересі таққа таласты: Брагансаның 6-шы герцогы Жоаоға үйленген Браганса герцогинясы Екатерина; Кратоның приоры Антониу; және Испанияның Филипп II. Антониу 1580 жылдың 24 шілдесінде Сантарем халқы тарапынан Португалия королі деп жарияланды, одан кейін елдің көптеген қалалары мен кенттері де оны мойындады. Бірақ Филипп II Португалияға әскер шалып, Алькантара шайқасында Крато приорына адал әскерлерді жеңді. 1580 жылы Филипп II Португалияның Филипп I-і болып тәж киді (кейіннен 1581 жылы Томар кортесінде Португалияның ресми королі ретінде мойындалды) және Филипптік династия басталды. Филипптік династияның алғашқы екі королі – Филипп I және оның ұлы Филипп II (Португалия және Испанияның III) кезінде Португалияның мәртебесі сақталды. Екі монарх та португалдық ақсүйектерге испан сарайында жоғары лауазымдар берді, сонымен қатар Португалия тәуелсіз заңдар, валюта және үкіметін сақтап қалды. Дегенмен, екі тәждің бірігуі Португалияны жеке сыртқы саясаттан айырды, ал Испанияның жаулары Португалияның жауларына айналды. Англиямен соғыс Португалияның ең көне одақтасымен (1386 жылғы Виндзор шартынан бастап) қарым-қатынасты нашарлатты және Хормуздың жоғалуына әкелді. Испаниямен біріккен Португалия сексен жылдық соғысқа қатысты, Испанияның жаңадан пайда болған Голландия Республикасымен соғысы, ол голландиялықтардың өздерінің солтүстік Еуропа аумағындағы испан билігіне қарсы көтерілісімен басталды, бірақ жақын арада Голландия Республикасы ірі теңіз державасына айналып, испан колонияларына шабуыл жасады. Бұл науқан португалдық колонияларға да тікелей әсер етті, олардың көпшілігі голландиялықтар басып алды, нәтижесінде голланд-португал соғысы басталды. Азияда португалдық Цейлон (қазіргі Шри-Ланка), португалдықтар жағалау аймақтарын ұзақ уақыт бақылап келген (бірақ бүкіл аралды емес), голландтарға қарады, сондай-ақ шығыс Үндістандағы (қазіргі Индонезия) португалдық колониялары мен Жапониядағы коммерциялық мүдделері де жоғалды. Португалияның Африкадағы (Мина) және Оңтүстік Америкадағы колонияларына да голландтар шабуыл жасады. Бразилияны Франция да, Голландия Республикасы да жартылай жаулап алды. Голландтардың Бразилияға енуі ұзаққа созылып, Португалия үшін қиындықтар тудырды. Голландтар Баия, Сальвадор, Ресифе, Пернамбуко, Параиба, Рио-Гранде-ду-Норте, Сеара және Сержипе сияқты Бразилия жағалауының көп бөлігін басып алды, ал голланд пираттары Атлант және Үнді мұхиттарында португалдық кемелерді тонады. Филипп II қайтыс болғаннан кейін оның орнына Филипп III (және Испанияның IV) келді, ол португалдық мәселелерге басқаша қарады. Ол салықтарды көтерді, бұл негізінен португал саудагерлеріне әсер етті (Кармо Рейс 1987). Португалдық ақсүйектер испан кортесі алдындағы беделін жоғалта бастады, ал Португалиядағы мемлекеттік лауазымдарды испандықтар иеленді. Ақырында Филипп III Португалияны испан провинциясы етуге тырысты, португалдық дворяндар барлық билігінен айырылды. Бұл жағдай 1640 жылдың 1 желтоқсанында португалдық дворяндар мен жоғары буржуазия жасаған төңкеріске әкелді, Филипп I тәж кигеннен кейін 60 жыл өткен соң. Төңкерісті Анто Ваз де Алмада, Мигель де Алмейда және Жоао Пинто Рибейро жоспарлады. Олар бірнеше серіктестерімен бірге мемлекеттік хатшы Мигель де Васкончелосты өлтіріп, корольдің туысы, оның атынан Португалияны басқарып отырған Мантуя герцогинясын тұтқындады. Испания отыз жылдық соғыста соғысып жатқандықтан және Каталония көтерілісіне қарсы тұрғандықтан, бұл сәт өте қолайлы болды. Халықтың қолдауы бірден байқалды, көп ұзамай Брагансаның 8-ші герцогы Жоао бүкіл елде Жоао IV ретінде Португалия королі деп жарияланды. 1640 жылдың 2 желтоқсанында Жоао Эвора қалалық әкімдігіне елдің билеушісі ретінде хат жолдады.

The Battle of Alcácer Quibir in 1578 saw both the death of the young king Sebastian and the end of the House of Aviz. Sebastian's successor, the Cardinal Henry of Portugal, was 70 years old. Henry's death was followed by a dynastic crisis, with three grandchildren of Manuel I claiming the throne: Catherine, Duchess of Braganza, who was married to John, 6th Duke of Braganza; António, Prior of Crato; and Philip II of Spain. António had been acclaimed King of Portugal by the people of Santarém on July 24, 1580, followed by many other cities and towns throughout the country. However, Philip II marched into Portugal and defeated the troops loyal to the Prior of Crato in the Battle of Alcântara. Philip II was crowned Philip I of Portugal in 1580 (he was subsequently recognized as official king by the Portuguese Cortes of Tomar in 1581) and the Philippine Dynasty began. Portugal's status was maintained under the first two kings of the Philippine Dynasty, Philip I and his son Philip II of Portugal and III of Spain. Both monarchs gave excellent positions to Portuguese nobles in the Spanish courts, and Portugal maintained independent laws, currency, and government. However, the joining of the two crowns deprived Portugal of a separate foreign policy, and Spain's enemies became Portugal's. The war with England led to a deterioration of relations with Portugal's oldest ally (since the Treaty of Windsor in 1386) and the loss of Hormuz. Being united with Spain involved Portugal in the Eighty Years War, Spain's war with the emerging Dutch Republic which began with the Dutch rebelling against Spanish rule in their own north European territory, but soon developed into the Dutch Republic becoming a major new maritime power and attacking the Spanish colonies. This campaign directly impacted Portuguese colonies as well, many of which were invaded by the Dutch leading to the Dutch–Portuguese War. In Asia, Portuguese Ceylon (modern Sri Lanka) where the Portuguese had long controlled the coastal regions (though not the whole island) was lost to the Dutch, as were Portuguese colonies in the East Indies (today's Indonesia), and commercial interests in Japan. Portuguese colonies in Africa (Mina) and South America were also attacked by the Dutch. Brazil was partially conquered by both France and the Dutch Republic. The Dutch intrusion into Brazil was longer lasting and more troublesome to Portugal. The Dutch captured a large portion of the Brazilian coast including Bahia, Salvador, Recife, Pernambuco, Paraíba, Rio Grande do Norte, Ceará, and Sergipe, while Dutch privateers captured Portuguese ships in both the Atlantic and Indian Oceans. When Philip II died, he was succeeded by Philip III (and IV of Spain) who took a different approach to Portuguese issues. He raised taxes, which mainly affected Portuguese merchants (Carmo Reis 1987). The Portuguese nobility began to lose its importance at the Spanish Cortes, and government posts in Portugal were occupied by Spaniards. Ultimately, Philip III tried to make Portugal a Spanish province and Portuguese nobles lost all of their power. This situation culminated in a revolution by the Portuguese nobility and high bourgeoisie on 1 December 1640, 60 years after the crowning of Philip I. The revolution was planned by Antão Vaz de Almada, Miguel de Almeida and João Pinto Ribeiro. They, together with several associates, killed Secretary of State Miguel de Vasconcelos and imprisoned the king's cousin, the Duchess of Mantua, who had governed Portugal in his name. The moment was well chosen, as Spain was fighting the Thirty Years' War and also facing the Catalan Revolt at the time. The support of the people became apparent almost immediately and soon John, 8th Duke of Braganza, was acclaimed King of Portugal throughout the country as John IV. By December 2, 1640, John was already sending a letter as sovereign of the country to the Town Hall of Évora.

Қайта қалпына келтіру соғысы

Испаниямен болған келесі соғыс, Қайта Орнату соғысы деп аталды, негізінен шекара маңындағы үнемі болатын шайқастардан және бес маңызды шайқастан тұрды: 1644 жылғы 26 мамырдағы Монтихо шайқасы, 1659 жылғы 14 қаңтардағы Эльвас шебі шайқасы, 1663 жылғы 8 маусымдағы Амеисиал шайқасы, 1664 жылғы 7 шілдедегі Кастелу-Родригу шайқасы және 1665 жылғы 17 маусымдағы Монтес-Кларос шайқасы. Португалдықтар осы шайқастардың барлығында жеңіске жетті. Бұл жеңістерге Жоау IV-нің португал әскерін күшейтетін бірнеше шешімдері себеп болды. 1640 жылғы 11 желтоқсанда ол операцияларды ұйымдастыру үшін Соғыс Кеңесін құрды (Mattoso Vol. VIII 1993). Содан кейін король шекара маңындағы бекіністерді, Лиссабонның болжамды қорғауын, гарнизондарды және теңіз порттарын басқару үшін Шекаралық Хунтаны құрды. 1641 жылғы желтоқсанда ол барлық португалдық бекіністерді жаңарту үшін, аймақтық салықтар есебінен төленетін жалдау жүйесін құрды. Жоау IV сонымен қатар әскерді ұйымдастырып, король Себастьянның Әскери заңдарын бекітті және Англиямен жақсы қарым-қатынасты қалпына келтіретін қарқынды дипломатиялық қызметті дамытты. Бірнеше шешуші жеңіске жеткеннен кейін Жоау Испаниямен тез арада бейбітшілік орнатуға тырысты. Оның Испанияның Португалияның жаңа билеуші әулеті – Браганса үйінің заңдылығын мойындауын талабы, оның ұлы Афонсу VI билік еткенде, Пётр Брагансаның (Жоаудың тағы бір ұлы және болашақ Португалия королі Петр II) регенттігі кезінде ғана орындалды.

Иоанн IV-тен Иоанн V-ге дейін

Португалияның Браганса корольдік әулеті Иоан IV-тен бастау алды. Браганса әулетінің герцогтары – Авиз әулетінің тармағы, оны Афонсу V өзінің жарты ағасы Афонсу Барселос графына, Авиз әулетінің бірінші монархы Иоан I-нің заңсыз ұлына арнап құрды. Браганзалар көп ұзамай корольдіктің ең күшті отбасыларының біріне айналды және келесі онжылдықтарда португал корольдік отбасының көптеген мүшелеріне үйленді. 1565 жылы Брагансаның 6-шы герцогы Иоанн король Мануэл I-нің немересі, принцесса Екатеринаға үйленді. Патша отбасымен бұл байланыс Браганса әулетінің корольдік әулетке көтерілуінде шешуші роль атқарды. Екатерина 1580 жылғы династиялық дағдарыс кезінде таққа ең күшті үміткерлердің бірі болды, бірақ оның туысы Испанияның Филипп II-іне ұтылып қалды. Ақырында Екатеринаның немересі Португалияның Иоан IV болды, себебі ол заңды мұрагер саналды. Иоан IV – сүйікті монарх, көркем өнер мен музыканың меценаты, сондай-ақ музыкалық тақырыптар бойынша шебер композитор және жазушы болды. Ол әлемдегі ең ірі кітапханалардың бірін жинады (Мадейра және Агиар, 2003). Оның жазбаларының ішінде Палестринаны қорғау және Заманауи музыканы қорғау (Лиссабон, 1649) бар. Шетелде голландтар португалдық Малакканы (1641 жылдың қаңтары) және Оман сұлтаны Маскатты (1648) басып алды. Алайда 1654 жылы Бразилияның басым бөлігі қайтадан португалдардың қолына көшіп, голландтардың қол астындағы колония болудан қалды. Иоан өзінің қызы Екатерина Брагансаны Англияның Карл II-іне үйлендіріп, оған Танжер мен Бомбейді қалыңдық ретінде ұсынды. 1656 жылы Иоан IV қайтыс болып, оның орнына ұлы Афонсу VI билікке келді. Афонсу VI он үш жасында Португалияның патшасы болды. Жас патша сол жағын сал болып, ақыл-есін бұзатын аурудан зардап шекті. Луиза де Гусманның алты жылдық регенттігінен кейін Афонсу ел басқаруды өз қолына алды. Оның билігі әйелі Савойя королевасы Мария Франсуазаның қастандыққа қатысып, корольге 1667 жылы оның импотенттігіне байланысты оның некелерін бұзу үшін Афонсоның ағасы Петр ханзадамен біріккеніне байланысты қысқа болды. Кейін Петр Мария Франсуазаға үйленді. Сол жылы Петр патшаны үкіметтің бақылауын бас тартуға және оны ханзада-регент етіп тағайындауға мәжбүрлеу үшін жеткілікті қолдау жинады. Петр келесі 16 жыл бойы Португалияның ханзада-регенті, бірақ іс жүзінде елді билеушісі ретінде қызмет етті. 1683 жылы Афонсу қайтыс болғанда, оның орнына Петр II билікке келді. Петр II Португалияның алғашқы абсолютистік монархы саналды. Ол 1697 жылы Португалияның тарихи заң шығарушы Кортесін жұмыстан босатып, жалғыз өзі билік жүргізді. Ол Бразилияда күміс табылғаннан кейін португалдықтардың Бразилияны зерттеуге назар аударуын шақырды. Петрдің тұсында Англиямен Метюен сауда-саттық келісімшартына қол қойылды. 1706 жылы Петрдің орнына оның ұлы V Иоанн билікке келді. Людовик XIV-нің құрметті адамы Иоанн Бразилия байлығынан төленген сәнді сарайды ұстап, Кортесті (1640 жылдан бері тек кейде ғана жиналған) елемейтін және министрлерді жеке өзі тағайындайтын абсолютистік патша ретінде билік жүргізді. Оның лақап аты "Магнифицент", "Ұлы" немесе "Португалияның Күн Королі" болды және ол Португалиядағы абсолютистік монархтың ең жақсы үлгісі саналды. Оның ұзақ билігі патшаның өкілеттігін күшейтумен сипатталды, бұл Бразилиядан Португалияға ағып жатқан үлкен кірістер арқасында мүмкін болды. Иоанн V корольдік қазынаны Португалияның әлсіреп қалған экономикасын дамыту үшін бүкіл елде жаңа өндірістер құру үшін пайдаланды; алайда инвестициялардың көпшілігі өнер мен зиялыларды демеуге және Португалияның еуропалық көршілері арасында жоғалтқан беделін қалпына келтіруге жұмсалды (Кармо Рейс 1987). Оның сыртқы саясаты екі қарапайым ережеге сәйкес болды: еуропалық қақтығыстарда саяси бейтараптық және Римде беделін арттыруға тырысу. "Ең адал Мажасте" деген атақ Иоанн V пен оның ізбасарларына папалық бұйрық арқылы берілді. Иоанн V өмірінің соңғы жылдарын құлшылық әрекеттерге және дін қызметкерлеріне бағыштады (Мадейра және Агиар 2003). Оның жоғарғы дворяндар арасында танымал емес алғашқы экономикалық шаралары (Mattoso Vol. IV 1993) тиімді болмады, ал мемлекеттік істер монархтың билігіне өте тәуелді болды, олар іс жүзінде тоқтап қалды (Carmo Reis 1987). Оның соңғы жылдары Португалия тоқырауға ұшырады. Иоанн V 1750 жылы 31 шілдеде қайтыс болды, оның орнына оның ұлы Иосиф I билікке келді.

The Portuguese Royal House of Braganza began with John IV. The Dukes of the House of Braganza were a branch of the House of Aviz created by Afonso V for his half uncle Afonso, Count of Barcelos, illegitimate son of John I, first monarch of the House of Aviz. The Braganzas soon became one of the most powerful families of the kingdom, and for the next decades married many Portuguese royal family members. In 1565, John, 6th Duke of Braganza married Princess Catherine, granddaughter of King Manuel I. This connection with the Royal Family proved determinant in the rise of the House of Braganza to a Royal House. Catherine was one of the strongest claimants of the throne during the dynastical crisis of 1580 but lost the struggle to her cousin Philip II of Spain. Eventually Catherine's grandson became John IV of Portugal as he was held to be the legitimate heir. John IV was a beloved monarch, a patron of fine art and music, and a proficient composer and writer on musical subjects. He collected one of the largest libraries in the world (Madeira & Aguiar, 2003). Among his writings is a defense of Palestrina and a Defense of Modern Music (Lisbon, 1649). Abroad, the Dutch took Portuguese Malacca (January 1641) and the Sultan of Oman captured Muscat (1648). By 1654, however, most of Brazil was back in Portuguese hands and had effectively ceased to be a viable Dutch colony. John married his daughter Catherine of Braganza to Charles II of England, offering Tangiers and Bombay as a dowry. John IV died in 1656 and was succeeded by his son Afonso VI. Afonso VI became King of Portugal when he was thirteen years old. The young king suffered from an illness that paralyzed the left side of his body and left him mentally unstable. After a six year regency of Luísa de Guzman, the Queen Mother, Afonso assumed the control of the country. His reign was short due to a conspiracy of his wife, Queen Marie Françoise of Savoy, who joined with Afonso's brother, Prince Peter, to secure an annulment of her marriage to the king in 1667 based on his impotence. Peter later married Marie Françoise. In the same year, Peter managed to gain enough support to force the king to relinquish control of the government and to name him Prince Regent. Peter continued as Prince Regent but de facto ruler of Portugal for the next 16 years. When Afonso died in 1683, Peter succeeded him as Peter II of Portugal. Peter II is considered the first absolutist monarch of Portugal. He dismissed the historic legislative Portuguese Cortes in 1697 and ruled alone. He encouraged the focusing of Portuguese exploration of Brazil after silver was found in the territory. Peter's reign also saw the signing of the Methuen Treaty of trade with England. Peter was succeeded by his son John V in 1706. An admirer of Louis XIV, John maintained a lavish court paid for by the riches of Brazil and ruled as an absolutist king, ignoring the Cortes (which had only convened sporadically since 1640) and personally appointing ministers. His cognomens were "the Magnanimous", "the Magnificent" or "the Portuguese Sun King" and he is perhaps the best example of an absolutist monarch in Portugal. His long reign was characterized by a strengthening of the king's powers, made possible by the large revenues flowing to Portugal from Brazil. John V used the crown's treasure to develop Portugal's weakened economy by creating new manufactures across the country; however, the majority of the investment was used to patronize the arts and intellectuals and regain Portugal's lost prestige among its European neighbors (Carmo Reis 1987). His foreign policy followed two simple rules: political neutrality in European conflicts, and attempts to increase his prestige in Rome. The title "Most Faithful Majesty" was eventually bestowed upon John V and his successors by a papal bull. John V's last years of life were dedicated to devout acts and to subservience to the clergy (Madeira & Aguiar 2003). His early economic measures, which were unpopular among the upper nobility (Mattoso Vol. IV 1993), became ineffective and public affairs were so dependent on the monarch's rule that they became almost inoperative (Carmo Reis 1987). In his later years, Portugal lapsed into stagnation. John V died on July 31, 1750, and was succeeded by his son Joseph I.

Бразилиядағы империя

Испаниямен жеке одақ құрудың салдарынан Португалияның Үнді мұхитындағы монополиясы жойылды. Англия, Франция және Голландия Азиядағы португал иеліктерін басып алды. Мануэль I мен Иоан III-нің алып империясынан португалдар Гоа бекінісіне, Үндістандағы бірнеше шағын бекіністерге, Қытай жағалауындағы Макаоға және Португалдық Тимор аралына дейін кеміді. Африкадағы сауда посттары Англияға (Гвинея шығанағы) және Голландияға (Наталь және Португалдың Алтын жағалауы) өтти. Осы жағдайға байланысты португалдар коммерциялық мүдделерін Бразилияға шоғырландырды, ол жартылай Голландияның бақылауында болды. Бірнеше жылғы ашық соғыстан кейін, голландтар 1654 жылы Англияның араласуынан кейін ресми түрде шығып кетті. Бразилияда қант өсіру 17 ғасырдың басында басталды және үлкен табысқа ие болды. Колонияның экономикасы плантациялық шаруашылыққа негізделген және құл еңбегімен қамтамасыз етілді. 17 ғасырдың соңында бразилиялық колониялық саяхатшылар, бандейрантес деп аталғандар, қазіргі Минас-Жерайс штатында алтын тапты. Португал отаршылары Тордесильяс шартының (кейіннен Испаниямен Мадрид шарты) шегінен тыс Бразилияның ішкі аймақтарын зерттеуді бастады. Алтын өңірлеріне жақын орналасқан оңтүстік-шығыс Бразилиядағы елді мекендер тез өсіп, солтүстік-шығыс жағалауындағы ескі елді мекендерді басып өтті. Алғашқы алтын асығу Рио-де-Жанейроның солтүстігіндегі қиын тауларға мыңдаған отаршылар мен құлдардың ағылуымен басталды. Бұл асығу ақырында Бразилияның көптеген аймақтарына тарады. 1720 жылдары алмаздың табылуымен кен өндірушілердің қызметі тағы да жанданды. 18 ғасырда Еуропадағы алтынның 80 пайызы Бразилиядан шыққан. Лиссабонда Бразилиядан келген алтын португал қоғамына зор әсер етті. Корольдық отбасы Бразилияда өндірілген алтынның бестен бір бөлігін алу құқығына ие болды, байып, бұрынғы ғасырлардағы беделін қайта қалпына келтірді. Алтын асығу Бразилияға эмиграцияға және Португалияның халықтың үлкен бөлігін жоғалтуына да себеп болды. Халықты соншалықты азайтып жіберді, Джон V 1709 жылы эмиграцияға тыйым салды (Mattoso Vol. IV 1993). Осы кезеңде үндістер толықтай бостандыққа ие болды, бұл шешім құл саудасының өсуіне қайшы келді. Бразилияның тәуелсіздігіне қажетті жағдайлар қалыптаса бастады. Португал элитасы Бразилиядағы алтын кенінен түскен пайданың көп бөлігін алғандықтан, плантациялар мен кен орындарының иелері императорлық бақылауға наразылық білдіре бастады және жаңа салықтардың үнемі салынуына қарсы шықты. Бразилиялық ұлтшылдықтың алғашқы белгісі – Минас қастандығы – Помбал маркизінің билігі кезінде сезілді. Белгілі тұлғалар мен әскери шенеуніктер бастаған көтеріліс сәтсіз аяқталды және корольдік соттар қастандықшылардың көпшілігін түрмеге немесе жер аударылуға кесті. Бұл жағдай Наполеон соғыстары басталғанда нашарлады. Мария I билігі кезінде және оның ұлы ханзада Иоаннның регенттігі кезінде Испанияның колонияларының Испаниядан оқшаулануы Латын Америкасының барлық аймандарында тәуелсіздік соғыстарына әкеліп соқты, колония мен Лиссабон арасында шиеленіскен жағдай туды. 1807 жылы Корольдік сарайдың Рио-де-Жанейроға көшірілуімен шиеленіскен жағдай жеңілдеді, өйткені ханзада-регент Иоанн Бразилияны Вице-корольдік деп жариялады және Португалияның ресми атауы Португалия, Бразилия және Алгарвтер Біріккен Корольдігі болды. 1703 жылы Португалияның Петр II мен Англия королевасы Анна арасында Метуэн шартына қол қойылды. Шарты Португалиядағы британдық төтенше елші Джон Метуэннің құрметіне аталды, ол шарты бойынша келіссөздер жүргізді. Метуэн шарты Испания мұрагерлік соғысындағы одақты нығайтып, екі ел үшін де, әсіресе порт шараптарына қатысты, қолайлы сауда шарттарын жасады. Шартының коммерциялық бөлігінде Португалияда ағылшын маталарына басымдық берілді, ал Португалия шараптарына (негізінен порт) Англияда басымдық берілді, олар Франциямен келісілген бағаның үштен екісін ғана төледі. Метуэн шарты порт шарап өнеркәсібінің дамуына үлкен үлес қосты, өйткені шешімдер Портудың ішкі аймағындағы шарап өндірісіне үлкен серпін берді. Испания мұрагерлік соғысында Англиямен одақтасқанда португалдар ағылшын және голландтардың қорғауына ие болды. Португалия Рио-де-Жанейродағы француз шабуылдарына және Португалияның Кабо-Вердедегі шабуылдарына ұшырады, бірақ отарларды сақтап қалды. Еуропада португалдар Ұлы одақтың жақтастары болды және Португал генералы Минас маркизі мен Англия графы Голвейдің басшылығымен Испания Кастилиясына еніп, 28 маусымда Мадридті басып алды, бірақ 1707 жылдың 14 сәуір күні Испания мен Францияның басшылығымен болған Альманса шайқасында жеңіліске ұшырады. Португал және ағылшын күштері 5000 қаза тапты және 8000 әскер тұтқынға алынды. 1713 жылы Франциямен келісімге келді және 1715 жылы Испаниямен бейбіт келісімге қол қойылды.

A consequence of the personal union with Spain was the loss of the Portuguese monopoly of the Indian Ocean. English, French and Dutch conquered Portuguese possessions in Asia. Of the huge Empire of Manuel I and John III, the Portuguese were reduced to the stronghold of Goa, several small strongholds in India, Macau on the coast of China, and the island of Portuguese Timor. Trade posts in Africa were lost to the English (Gulf of Guinea) and Dutch (Natal and Portuguese Gold Coast). Faced with this situation, the Portuguese focused their commercial interests on Brazil, which was partially under Dutch control. After several years of open warfare, the Dutch formally withdrew in 1654 after an English mediation. Sugar cultivation was introduced in Brazil at the beginning of the 17th century, and proved to be a great success. The colony's economy was based on plantation agriculture and powered by slave labor. In the late 17th century, colonial Brazilian explorers known as bandeirantes found gold in what is today the state of Minas Gerais (General Mines). The Portuguese colonists began an exploration of Brazil's interior beyond the line of the Treaty of Tordesillas (later according with Spain the Treaty of Madrid). Settlements in southeastern Brazil, nearer the gold regions, grew at a rapid pace, eventually eclipsing the older settlements of the northeastern coast. The world's first great gold rush began with thousands of colonists and slaves pouring into the rugged mountains north of Rio de Janeiro. The rush eventually spread to many other regions of Brazil. In the 1720s, the rush suffered another stimulus with the discovery of diamonds and the two mining industries grew fast. By the 18th century, perhaps 80 percent of the gold in Europe originated in Brazil. In Lisbon, gold from Brazil had an enormous impact on Portuguese society. The Royal Family had the right to collecting one fifth of the gold mined in Brazil, growing rich and recovering the prestige of the previous centuries. The gold rush also caused emigration to Brazil and deprived Portugal of a large part of its population. The population was denuded to such an extent that John V prohibited emigration in 1709 (Mattoso Vol. IV 1993). It was also during this period that the Amerindians gained total freedom, a decision that contrasted with the growing slave trade. The conditions for the Brazilian independence started to form. As the Portuguese elites received most of the profits from gold mining in Brazil, the plantations and mine owners started to protest the reassertion of imperial control and the constant imposition of new taxes. The first sign of Brazilian nationalism, the Minas Conspiracy, was felt during the rule of the Marquis of Pombal. A revolt led by prominent figures as well as military officers failed and Royal courts sentenced most of the conspirators to prison or exile. This situation was aggravated when the Napoleonic Wars started. During the reign of Maria I and regency of her son Prince John, the isolation of Spain's colonies in relation to mainland Spain led to a series of independence wars throughout Latin America, creating a tense situation between the colony and Lisbon. With the transfer of the Royal court to Rio de Janeiro in 1807, the tense situation was attenuated as Prince Regent John declared Brazil a Vice Kingdom and Portugal's official name became the United Kingdom of Portugal, Brazil and the Algarves. The Methuen Treaty was signed between Peter II of Portugal and Queen Anne of England in 1703. It was named for John Methuen, the British Ambassador Extraordinary to Portugal where he negotiated the treaty. The Methuen Treaty cemented allegiances in the War of the Spanish Succession and created favorable trading terms for both nations, especially regarding port wine. The commercial part of the treaty established that English textiles would be preferred in Portugal, and that Portuguese wines (mainly port) would be preferred in England by paying only two thirds of the rates settled with France. The Methuen Treaty played a major part in the development of the port wine industry as the decisions provided great stimulus to wine production in the hinterland of Porto. In the alliance with England in the War of the Spanish Succession, the Portuguese gained the protection of both English and Dutch. Portugal suffered French attacks in Rio de Janeiro and Portuguese Cape Verde but managed to secure the colonies. In Europe, the Portuguese stood by the Grand Alliance and, led by the Portuguese General Marquis of Minas and English Count Galway, advanced into Spanish Castile, capturing Madrid on 28 June, but sustained defeat in the Battle of Almansa on April 14, 1707, against Spain and France led by the Duke of Berwick and the Duke of Popoli. The joint forces of the Portuguese and English suffered 5,000 casualties and 8,000 soldiers were made prisoners. An armistice was signed with France in 1713 and peace was made with Spain in 1715.

Помбал маркизі

1750 жылы Жоан V қайтыс болғаннан кейін оның орнын ұлы, ханзада Жозеф Эммануэль, Иосиф I ретінде билеуге мұрагер болды. Ол сарай өмірін, операны жақсы көріп, Католик шіркеуіне адал болды (Mattoso Vol. IV 1993). Корольдік отбасының Бразилия алтынының байлығын пайдаланып, билік жүргізудің орнына өкілеттіктерін Себастьяно Хосе де Карвалью э Мелуға (sɨβɐʃtiˈɐ̃w ʒuˈzɛ ðɨ kɐɾˈvaʎu i ˈmɛlu) жүктеуге шешім қабылдады – болашақ Оэйрас графы және Помбал маркизі.

Мелу Португалияның тоқыраған абсолютизмін ағартушылық деспотизммен алмастыруға және Португалияны Еуропаның басқа да ірі державаларымен бәсекелесуге бейім ету үшін экономикалық, әлеуметтік және колониялық саясаттың барлық салаларын жаңартуға тырысты, соның нәтижесінде елдің өкіметтік мәртебесін нығайтуды көздеді. Лондонда елші болып қызмет еткен кезінде ағылшын экономикасының табысына куә болған ол Португалияда да осындай экономикалық саясатты сәтті жүзеге асырды. 1769 жылы континенттік Португалияда және Португалиялық Үндістанда құлдықты жоюға, порт айналымын дамытуға және Португалиядағы католик емес христиандарға қарсы кемсітушілікке тосқауыл қоюға жауапты болды. Ол әскер мен теңіз күштерін қайта ұйымдастырып, Португалияның әскери күшін шамамен 90 000 әскерге жеткізді. 1762 жылы жеті жылдық соғыс кезінде Францияның көмегімен Испания Португалияға шабуыл жасағанда реформаланған португал әскері сынақтан өтті. Ұлыбритания Португалиямен одақтастығын сақтап, әскер жіберді. Бірнеше айдан кейін қақтығыс салыстырмалы түрде аз шайқаспен аяқталды. 1777 жылы Испания мен Португалия Сан-Ильдефонсо шартына қол қойды, ол негізінен Оңтүстік Америкадағы колониялары арасындағы бірқатар шекаралық дауларды шешті. Ағарту дәуірінде Португалия Еуропаның ағартудан алыс, артта қалған елдерінің бірі саналды – 1750 жылы 538 монастырьда 3 миллион халқы болды. Мелу Португалияның ұзақ уақыттан бері дамымай келгендігіне қатты ренжіді. Еуропаның ағарту орталықтарында – Вена мен Лондонда елшілік қызметін атқару кезінде ол иезуиттерді ғылым мен білімді догматизммен шектеуіне байланысты португалдық ағартушылыққа кедергі деп санады. Әсіресе Англияда ол осы елдің иезуиттерге қарсы дәстүрімен танысты, ал Венада Австрия иезуиттерінің және олардың ықпалының қатал қарсыласы Герхард ван Свитенмен достық қарым-қатынас орнатты. Премьер-министр ретінде Мелу иезуиттерге қарсы Европаның қалған бөлігі мұқият бақылап отырған жалақпақ науқанды бастады және орденнің билікке құмарлығы туралы бірнеше артық ойларды таратты. Маркиз тек иезуиттермен ғана күреспеді. Тавора ісі барысында ол Иса қоғамын және Тавора отбасын қоршап тұрған қуатты ақсүйек отбасыларын мемлекетке қарсы сатқындық және патшаны өлтіруге тырысқандықтары үшін айыптады. Мелу Еуропа мен оның колонияларында иезуиттерді таратуға ықпал етті, бұл 1773 жылы Папа Климент XIV орденді жойған кезде аяқталды. Білім беру саласында да реформалар жүргізілді. Ол зайырлы бастауыш және орта мектептердің негізін қалады, кәсіптік білім беруді енгізеді, жүздеген жаңа оқытушы лауазымдарын құрды, Коимбра университетіне математика және табиғаттану факультеттерін қосты және осы реформаларды қаржыландыру үшін жаңа салықтар енгізді. Бірақ Мелудың ең маңызды реформалары экономикалық және қаржылық болды, оларға барлық коммерциялық қызметті реттеу үшін бірнеше компаниялар мен гильдиялар құрылды. Ол порт шарабын өндіру аймағын белгіледі, бұл Еуропада шараптың сапасы мен өндірісін бақылауға жасалған алғашқы әрекет болды. Ол Португалия қоғамының барлық топтарына – ақсүйектерден жұмысшыларға дейін – қатаң заңдар енгізе отырып, елдің салық жүйесін жан-жақты қарап, қатаң басқарды. Бұл реформалар оған жоғарғы таптарда, әсіресе жоғары ақсүйектер арасында жауларды тудырды, олар оны әлеуметтік өрлеуші деп жек көрді. 1757 жылы шарап өнеркәсібін реформалау қанды құбылыстармен аяқталған көтеріліске әкелді. 1777 жылдың 24 ақпанында Жозеф патша қайтыс болғаннан кейін Португалияның бірінші патшайымы Мария I таққа отырды. Патшайым маркизді ұнатпады, ал маркиз жаңа патшайымды ұнатпады (Мадейра және Агиар 2003), сондықтан ол оны лауазымынан босатып, Помбал маркиздігінен кетуіне тыйым салды.

Melo sought to replace Portugal's stagnant absolutism with an enlightened despotism and overhaul all aspects of economic, social and colonial policy to make Portugal a more efficient contender with the other great powers of Europe, and thus secure its own power status as a result. Impressed by the English economic success, which he had witnessed while serving as ambassador in London, he successfully implemented similar economic policies in Portugal. He was responsible for the abolition of slavery in continental Portugal and in Portuguese India in 1769, development of the port wine industry, and the end of discrimination against non Catholic Christians in Portugal. He also reorganized the army and navy, bringing the total Portuguese military strength to around 90,000 troops. The reformed Portuguese army was put to the test in 1762 when Spain invaded aided by France, during the Seven Years' War. Britain invoked its alliance with Portugal and sent troops. Several months later, the conflict was settled with comparatively little fighting. In 1777, Spain and Portugal signed the Treaty of San Ildefonso, which mainly resolved a number of border disputes between their South American colonies. During the Age of Enlightenment, Portugal was considered one of Europe's unenlightened backwaters; it was a country of three million with 200,000 people in 538 monasteries in 1750. Melo seems to have been deeply embarrassed by Portugal's much lamented backwardness. Having lived in two major centers of European enlightenment as his country's ambassador to both Vienna and London, he increasingly identified the Jesuits with their alleged doctrinaire grip on science and education as an inherent drag on an independent, Portuguese style illuminism. Especially in England, he came in contact with the anti Jesuit tradition of that country and in Vienna he made friends with Gerhard van Swieten, a staunch adversary of the Austrian Jesuits and their influence. As prime minister Melo engaged the Jesuits in a dirty propaganda war, which was watched closely by the rest of Europe, and he launched some conspiracy theories about the order's desire for power. The Marquis did not confront only the Jesuits. In the course of the Távora affair he accused both the Society of Jesus and a series of powerful noble families surrounding the Távora family of treason and attempted regicide. Melo was an important precursor for the suppression of the Jesuits throughout Europe and its colonies, which culminated in 1773, when Pope Clement XIV abolished the order. Further reforms were carried out in education. He created the basis for secular public primary and secondary schools, introduced vocational training, created hundreds of new teaching posts, added departments of mathematics and natural sciences to the University of Coimbra, and introduced new taxes to pay for these reforms. But Melo's greatest reforms were economic and financial, with the creation of several companies and guilds to regulate every commercial activity. He demarcated the region for production of port, the first attempt to control wine quality and production in Europe. He ruled with a strong hand by imposing strict laws upon all classes of Portuguese society from the nobility to the working class, and through his widespread review of the country's tax system. These reforms gained him enemies in the upper classes, especially among the high nobility, who despised him as a social upstart. The reform of the wine industry in 1757 provoked riots that were suppressed with considerable bloodshed. When the appatic King Joseph died on February 24, 1777, he was succeeded by the first Queen of Portugal, Maria I. The Queen disliked the Marquis and the Marquis was not fond of the new Queen (Madeira & Aguiar 2003), so she dismissed him from his post and prohibited him of leaving his Marquessate of Pombal.

1755 Лиссабон жер сілкінісі

1755 жылғы 1 қарашада сағат 9:20-де Лиссабон қаласын күшті жер сілкінісі (момент магнитудасы бойынша 8,5–9,0) шарлады, одан кейін цунами мен өрт болды, нәтижесінде қала жартылай қирады. Жер сілкінісі Португалиядағы саяси шиеленісті күшейтіп, елдің 18 ғасырдағы отаршылдық жоспарларын күйретуге әкеп соқты. Лиссабонның 275 мың тұрғынының арасында 90 мыңға дейін адам қаза тапты, қаланың ғимараттарының сексен бес пайызы, соның ішінде әйгілі сарайлар мен кітапханалар, сондай-ақ Португалияның ерекше 16 ғасырлық Мануэль сәулетінің көптеген ескерткіштері қирады. Сәттілікке байланысты, патша отбасы апаттан зардапсыз құтылды. I Жозеф патша мен сарай таңғы намаз оқығаннан кейін қаладан шығып, патшаның қызының Лиссабоннан тыс демалыс күндерін өткізу тілегін орындады. Апаттан кейін Жозеф қабырғалардың ішінде тұрудан қорқыныш сезіне бастады, сондықтан сарай Лиссабонның шетіндегі Ажуда төбелеріндегі шатырлар мен павильондардан тұратын үлкен кешенге көшірілді. Патшаның клаустрофобиясы басылмады, және I Жозефтің қайтысынан кейін ғана оның қызы I Мария Ажуда сарайының құрылысын бастады, ол бұрынғы шатырлы лагерь орнында әлі де тұр. Патша сияқты, премьер-министр Себастьян де Мело да жер сілкінісінен аман қалды және: «Енді? Өлгендерді жерлеп, тірілерді тойдыру керек» деген сөзді айтқандығы хабарланды. Оның болашақ билігін сипаттайтын прагматизммен, премьер-министр дереу қалпына келтіру және қайта құру жұмыстарын ұйымдастыра бастады. Ол өрт сөндірушілерді қалаға жіберіп, өртті сөндіруге және мыңдаған мәйіттерді алып тастауға команда берді. Әдетке қайшы және шіркеу өкілдерінің қарсылығына қарамастан, көптеген мәйіттер баржаларға тиеліп, Тежу өзенінің сағасынан тыс теңізге көмілді, бұл аурудың алдын алу мақсатында жасалды. Қираған қаладағы тәртіпсіздікті, әсіресе тонауды тоқтату үшін қаланың айналасындағы биік жерлерде дарға асу орындары салынып, кем дегенде 34 адам өлім жазасына кесілді. Португалия армиясы қаланы қоршауға алды, бұл еңбекке қабілетті адамдардың қашуына жол бермеу үшін, оларды қираған орындарды тазалауға жұмылдыру мақсатында жасалды. Бастапқы дағдарыстан кейін көп ұзамай премьер-министр мен патша тез арада сәулетшілер мен инженерлерді жалдады, және бір жыл ішінде Лиссабон қираған үйінділерден тазартылып, қайта құрылыс жұмыстары басталды. Патша жаңа, мінсіз жоспарланған қалаға ие болуды қалады. Үлкен алаңдар мен кең, түзу даңғылдар жаңа Лиссабонның ерекше белгісі болды. Сол кезде кімдер болса да Помбал маркизіне осындай кең көшелердің қажеттілігі туралы сұрақ қойды. Маркиз: «Бір күні олар тығыз болады» деп жауап берді. Қазіргі Лиссабонның қалыптасқан қозғалысы оның болжамын растады. Помбальдық ғимараттар әлемдегі сейсмикалық тұрғыдан қорғалған алғашқы құрылыстардың бірі болды. Сынақтар үшін ағаштан кішкентай модельдер жасалып, олардың айналасында жасақтардың жүрісі арқылы жер сілкінісін имитациялады. Лиссабонның «жаңа» орталық бөлігі, Помбаль орталығы (Baixa Pombalina) деп аталады, қаланың танымал көрмелі орындарының бірі болып табылады. Португалияның басқа қалаларының бөліктері, мысалы, Алгарведегі Вила-Реал-де-Санту-Антониу де Помбаль қағидалары бойынша қайта құрылды.

On November 1, 1755, at 9:20 am, a massive earthquake (estimated at 8.5–9.0 on the moment magnitude scale) struck Lisbon, followed by a tsunami and a fire, resulting in the near total destruction of the city. The earthquake accentuated political tensions in Portugal and profoundly disrupted the country's 18th century colonial ambitions. Of a Lisbon population of 275,000, up to 90,000 were killed and eighty five percent of Lisbon's buildings were destroyed, including famous palaces and libraries, as well as most examples of Portugal's distinctive 16th century Manueline architecture. Owing to a stroke of luck, the Royal Family escaped unharmed from the catastrophe. King Joseph I and the court had left the city, after attending mass at sunrise, fulfilling the wish of one of the King's daughters to spend the holiday away from Lisbon. After the catastrophe, Joseph developed a fear of living within walls, and the court was accommodated in a huge complex of tents and pavilions in the hills of Ajuda, then on the outskirts of Lisbon. The King's claustrophobia never waned, and it was only after Joseph's death that his daughter Maria I began building the royal Ajuda Palace, which still stands on the site of the old tented camp. Like the king, Prime Minister Sebastião de Melo survived the earthquake and is reported to have said, "Now? Bury the dead and feed the living." With the pragmatism that characterized his coming rule, the Prime Minister immediately began organizing recovery and reconstruction. He sent firefighters into the city to extinguish the flames and ordered teams to remove the thousands of corpses. Contrary to custom and against the wishes of representatives of the Church, many corpses were loaded onto barges and buried at sea beyond the mouth of the River Tagus to prevent disease. To halt disorder, especially looting, in the ruined city, gallows were constructed at high points around the city and at least 34 people were executed. The Portuguese Army was mobilized to surround the city to prevent the able bodied from fleeing, so that they could be pressed into clearing the ruins. Not long after the initial crisis, the prime minister and the king quickly hired architects and engineers, and less than a year later, Lisbon was already free from debris and undergoing reconstruction. The king was keen to have a new, perfectly ordained city. Big squares and wide rectilinear avenues were the signatures of the new Lisbon. At the time, somebody asked the Marquis of Pombal the need of such wide streets. The Marquis answered: one day they will be small. The chaotic traffic of modern Lisbon reflects the prescience of the reply. Pombaline buildings were among the first seismically protected constructions in the world. Small wooden models were built for testing, and earthquakes were simulated by marching troops around them. Lisbon's "new" downtown, known as the Pombaline Downtown (Baixa Pombalina), is one of the city's famed attractions. Sections of other Portuguese cities, like the Vila Real de Santo António in Algarve, were also rebuilt along Pombaline principles.

Иезуиттерді қуып шығару

Португалиядан иезуиттерді қуу премьер-министр Себастьяно де Меломен, Помбал маркизімен туындаған дау-жанжал ретінде қарастырылды. Мелоның иезуиттермен араздасуы Испаниямен Оңтүстік Америка отарлық аймақтарын алмасу мәселесінен басталды. 1750 жылғы құпия шарты бойынша Португалия Испанияға Уругвай өзенінің сағасындағы даулы Колония-ду-Сакраменту колониясын өткізіп берді, орнына Парагвайдың жеті Редукциясын – гуарани миссиясының автономиялы аймақтарын алды, бұл аймақ номиналды түрде испан отарлық территориясы болып саналған. Гуарани халқының бір аймақтан екінші аймаққа көшірілуіне қарсылық көрсеткен иезуиттер Гуарани соғысын тудырды. Португалия Жаңа әлемде тәуелсіз империя құру әрекетінен қорқып, иезуиттерге бұрынғы миссияларының жергілікті басқаруын жалғастыруға тыйым салды. Португалиялық иезуиттер сарайдан шеттетілді. 1758 жылдың 1 сәуірінде қартайған Папа Бенедикт XIV-тен Помбал ұсынған португалдық кардинал Салданханы, Португалия королінің атынан иезуиттерге қатысты айыптауларды тергеуге тағайындаған жарлық алынды. Бенедикт айыптаулардың ауырлығына күмәнданды. Ол мұқият тергеу жүргізуді бұйырды, бірақ Қоғамның беделін сақтау үшін барлық маңызды мәселелер оған қайтарылуы керек еді. Алайда Бенедикт келесі айда, 3 мамырда қайтыс болды. 15 мамырда Салданха, папалық жарлықты екі апта бұрын ғана алғаннан кейін, иезуиттердің үйлерін тексеруді толыққанды жүргізбей, папа өзіне қалдырған мәселелер бойынша шешім шығарды және иезуиттер Португалияда да, оның колонияларында да заңсыз, ашық және арсыз сауда жасады деп жариялады. Помбал папа тағының бос тұрған кезінде жылдам әрекет етті. Үш апта ішінде иезуиттер барлық португалдық мүліктерінен айырылды. Кардинал Реззонико 1758 жылдың 6 шілдесінде Папа Климент XIII болып сайланғанға дейін Португалияның Қоғамнан айырылуы фактіге айналды. Португалия сарайы үшін соңғы шек болған нәрсе – 1758 жылдың 3 қыркүйегінде корольді өлтіруге жасалған қастандық болды, онда иезуиттер бұл туралы бұрыннан білген деген күдік туды (төмендегі Тавора ісіне қараңыз). Қайтарылып, өлім жазасына кесілгендердің арасында Леонор Тавораның иезуит діни қызметкері Габриэль Малагрида да болды. Иезуиттер елден қуылды, Орденнің португалдық емес маңызды мүшелері түрмеге қамалды. Орден 1759 жылы азаматтық жағынан таратылды. Португалия елшісі Римнен шақырылып, папалық нунций ұятпен елге қайтарылды. Португалия мен Рим арасындағы қарым-қатынас 1770 жылға дейін үзілді.

The expulsion of the Jesuits from Portugal has been seen as a quarrel with Prime Minister Sebastião de Melo, Marquis of Pombal. Melo's quarrel with the Jesuits began over an exchange of South American colonial territory with Spain. By a secret treaty of 1750, Portugal relinquished to Spain the contested colony of Colónia do Sacramento at the mouth of the Uruguay River in exchange for the Seven Reductions of Paraguay, the autonomous Jesuit missions that had been nominal Spanish colonial territory. The Jesuits, disagreeing with transfers of Guaraní populations from one territory to another, caused the Guaraní War and Portugal, fearing an attempt to build an independent empire in the New World, forbade the Jesuits to continue the local administration of their former missions. Portuguese Jesuits were removed from the court. On April 1, 1758, a brief was obtained from the aged Pope Benedict XIV, appointing the Portuguese Cardinal Saldanha, recommended by Pombal, to investigate allegations against the Jesuits that had been raised in the King of Portugal's name. Benedict was skeptical as to the gravity of the alleged abuses. He ordered a minute inquiry, but to safeguard the Society's reputation, all serious matters were to be referred back to him. Benedict died the following month, however, on May 3. On May 15, Saldanha, having received the papal brief only a fortnight before, omitting the thorough visitation of Jesuit houses that had been ordered, and pronouncing on the issues the pope had reserved to himself, declared that the Jesuits were guilty of exercising illicit, public, and scandalous commerce, both in Portugal and in its colonies. Pombal moved quickly during the papal sede vacante. In three weeks, the Jesuits were stripped of all Portuguese possessions, and before Cardinal Rezzonico had been made pope as Clement XIII on July 6, 1758, the Portuguese dispossession of the Society was a fait accompli. The last straw for the Court of Portugal was the attempted assassination of the king on September 3, 1758, of which the Jesuits were alleged to have had prior knowledge (see the Távora affair below). Among those arrested and executed was Gabriel Malagrida, the Jesuit confessor of Leonor of Távora. The Jesuits were expelled from the kingdom; important non Portuguese members of the Order were imprisoned. The Order was civilly suppressed in 1759. The Portuguese ambassador was recalled from Rome and the papal nuncio sent home in disgrace. Relations between Portugal and Rome were broken off until 1770.

Тавора ісі

Тавора ісі – 18 ғасырдағы португал сарайының саяси жанжалы. 1758 жылы король Жозеф I-ге жасалған қастандық әрекетінен басталган оқиғалар 1759 жылы Таворалар әулетінің және олардың жақын туыстарының жария түрде атқылануымен аяқталды. Кейбір тарихшылар оқиғаны премьер-министр Мелоның (кейіннен Помбаль маркизі) жоғары ақсүйектер отбасыларының күшейіп бара жатқан билігін шектеу әрекеті ретінде қарастырады. Мело мен ақсүйектер арасындағы қақтығыстар жиі болатын, себебі ақсүйектер оның билікке жылдам көтерілуін жек көретін. Бұл қақтығыстарға корольдің премьер-министріне сенімі себеп болды. 1758 жылдың 3 қыркүйегінде Жозеф I Лиссабонның шетіндегі сирек қолданылатын жолда қарапайым атпен саяхаттап келе жатқанда, оған шабуыл жасалды. Король өзінің сүйіктісімен бірге Аюдадағы шатырларға қайтып бара жатқан еді. Жол бойы екі-үш адам атты көлікке тоқтап, оның ішіндегілерге оқ атты. Жозеф I-ге қолға оқ тиді, ал оның мінеші ауыр жарақат алды, бірақ екеуі де аман қалды және Аюдаға оралды. Мело дереу жағдайды бақылауға алды. Шабуылды және корольдің жарақаттарын жасырып, ол жедел тергеу жүргізді. Бірнеше күннен кейін екі адам атысқа қатысқандары үшін тұтқындалды және азапталды. Олар кінәларын мойындап, Авейро герцогін таққа отырғызуды жоспарлаған Таворалар әулетінен нұсқау алғанын мәлімдеді. Екеуі де келесі күні, корольге жасалған қастандық әрекеті жарияланбастан бұрын, дарға асылды. Келесі апталарда Тавора маркизасы Леонор, оның күйеуі Альвор графы, сондай-ақ олардың барлық ұлдары, қыздары мен немерелері тұтқындалды. Қастандық жасаушылар, Авейро герцогі және Таворалардың күйеу балалары, Алорна маркизі мен Атогуя графы отбасыларымен бірге тұтқындалды. Сондай-ақ, Леонор Тавораның иезуит діни қызметкері Габриэль Малагрида да тұтқындалды. Олардың барлығы мемлекетке қарсы қылмыс жасады және корольді өлтіруге тырысты деп айыпталды. Олардың ортақ сотта ұсынған дәлелдері өте қарапайым болды: а) атқылануға кінәлілердің мойындаулары; б) Авейро герцогіне тиесілі қару және в) сол кеште корольдің қайда екенін тек Таворалар ғана білгендігі туралы болжам, өйткені ол Тереза Таворамен кездесуден оралған еді, ол да тұтқындалды. Таворалар барлық айыптауларды жоққа шығарды, бірақ соңында өлім жазасына кесілді. Олардың мүліктері коронаға тәркіленді, әулеттік атақтары жойылды және гербтері қолданыстан шығарылды. Бастапқы үкімде олардың барлығы, әйелдер мен балалар да, атқылануы керек болды. Тек королева Марианна мен тақтың мұрагері ханшайым Мария Франсисканың араласуы арқасында олардың көпшілігі құтқарылды. Алайда маркизадан жазадан зардап шекпеуге мүмкін болмады. Ол және өлім жазасына кесілген басқа сотталушылар 1759 жылдың 13 қаңтарында Лиссабонның жанындағы далада жария түрде азапталды және атқыланды. Король және оның таңырқанған сарайы осы оқиғаға куә болды. Таворалар олардың теңдесі мен туыстары болды, бірақ премьер-министр сабақ алынуын қалады. Кейіннен, болашақ өсімдіктердің өсуіне жол бермеу үшін жер тұздалды. Бүгінде бұл алаң Лиссабонның "Террейро Салгадо" алаңы деп аталады, яғни "тұзды жер". Габриэль Малагрида бірнеше күннен кейін өртпен жазаланды, ал иезуиттер ордені заңсыз деп жарияланды. Олардың барлық мүліктері тәркіленді және барлық иезуиттер Португалия аумағынан, Еуропа мен отарлардан қуылды. Алорна отбасы және Авейро герцогының қыздары монастырлар мен әйелдер монастырьларында өмір бойына түрмеге жабылды. Себастьян де Мело істі тиімді жүргізгені үшін Оэйрас графы атанды, ал кейін 1770 жылы Помбаль маркизі атағына көтерілді, ол бүгінгі күні осы атаумен танымал.

The Távora affair was a political scandal of the 18th century Portuguese court. The events triggered by the attempted murder of King Joseph I in 1758 ended with the public execution of the entire Távora family and its closest relatives in 1759. Some historians interpret the whole affair as an attempt by the Prime Minister Melo (future Marquis of Pombal) to limit the growing powers of the families of the high nobility. Clashes between Melo and nobility were common because the nobility despised him for his quick ascension to power. The clashes were tolerated by the king who trusted his prime minister's judgment. On the night of September 3, 1758, Joseph I was riding an unmarked carriage in a secondary and unfrequented road in the outskirts of Lisbon. The king was returning from an evening with his mistress to the tents of Ajuda. Somewhere along the way two to three men intercepted the carriage and fired on its occupants. Joseph I was shot in an arm and his driver was badly wounded, but both survived and returned to Ajuda. Immediately Melo took control of the situation. Concealing the attack and the king's injuries, he proceeded with a swift enquiry. A few days afterwards, two men were arrested for the shootings and tortured. The men confessed their guilt and stated that were following orders of the Távora family, which was plotting to put the Duke of Aveiro in the throne. Both were hanged the following day, even before the attempted regicide was made public. In the following weeks the Marchioness Leonor of Távora, her husband, the Count of Alvor, as well as all of their sons, daughters and grandchildren were imprisoned. The conspirators, the Duke of Aveiro and the Távoras' sons in law, the Marquis of Alorna and the Count of Atouguia, were arrested with their families. Gabriel Malagrida, the Jesuit confessor of Leonor of Távora was also arrested. They were all accused of high treason and attempted murder of the king. The evidence presented in their common trial was very simple: (a) the confessions of the executed killers; (b) the murder weapon that belonged to the Duke of Aveiro and (c) the assumption that only the Távoras would have known the whereabouts of the king in that evening, since he was returning from a liaison with Teresa of Távora, who was also arrested. The Távoras denied all charges but were eventually sentenced to death. Their estates were confiscated by the crown, their name erased from the peerage and their coat of arms outlawed. The original sentence ordered the execution of all of them, including women and children. Only the intervention of Queen Mariana and Princess Maria Francisca, the heiress to the throne, saved most of them. The Marchioness, however, was not spared. She and her other defendants who had been sentenced to death were publicly tortured and executed on January 13, 1759, in a field near Lisbon. The king was present along with his bewildered court. The Távoras were their peers and kin, but the prime minister wanted the lesson to be learned. Afterwards, the ground was salted to prevent future growth of vegetation. Nowadays, this field is a square of Lisbon, called Terreiro Salgado, the salty ground. Gabriel Malagrida was burned at the stake a few days afterwards and the Jesuit Order declared outlaws. All its estates were confiscated and all the Jesuits expelled from Portuguese territory, both in Europe and the colonies. The Alorna family and the daughters of the Duke of Aveiro were sentenced to life imprisonment in monasteries and convents. Sebastião de Melo was made Count of Oeiras for his competent handling of the affair, and later, in 1770, was promoted to Marquis of Pombal, the name he is known by today.

Жігіттер соғысы

1762 жылы Франция мен Испания Португалияны Бурбон отбасылық келісіміне қосылуға көндіруге тырысты, Ұлыбритания жеті жылдық соғыстағы табыстарының нәтижесінде тым күшті болып кеткенін мәлімдеді. Жозеф бұл ұсынысты қабылдамай, 1704 жылғы Ұлыбританиямен жасаған одағы ешқандай қауіп тудырмайтынын жариялады. 1762 жылдың көктемінде испан және француз әскерлері Португалияға солтүстіктен Дуроға дейін басып кірді, ал екінші колонна Альмейданы қоршап, қаланы жаулап алып, Лиссабонға қарай шабуыл жасаумен қорқытты. Британ әскерлерінің келуі Липпе графы басқарған португал армиясына франко-испандықтардың ілгерілеуін тоқтатып, Валенсия-де-Алькантара шайқасынан кейін оларды шекарадан кері қайтаруға көмектесті. 1763 жылғы Париж шартында Испания Альмейданы Португалияға қайтаруға келісті.