Кіріспе

Рим Республикасы мен Понт патшалығы арасындағы шайқас

Орхомен шайқасы б.з.д. 85 жылы Рим мен Митридат VI Понттың әскерлері арасында болды. Рим әскерін Люций Корнелий Сулла, ал Митридат әскерін Архелай басқарды. Рим әскері жеңіске жетті, ал Архелай кейін Римге қашып кетті. Бұл шайқас Митридаттың Еуропаға жасаған жорығын аяқтады. Шайқас туралы мәліметтер Плутархтың "Сулланың өмірі" кітабының 20-21 тарауларында келтірілген.

Өмірбаян

Архелайды Хайронеяда жеңгеннен кейін, Сулла Италиядан келген консул Луций Валерий Флаккпен кездесу үшін Фессалияға аттанды (бірақ Сулла оның өзіне қарсы шабуыл үшін жіберілгенін, оған қосылу үшін емес екенін білмеді). Жолда ол Дорилейдің Халкиске 80 мың Митридаттың ең жақсы әскерін Архелайға күш түсу үшін алып келе жатқан үлкен флотпен келгенін естіді. Дорилей Сулланы мүмкіндігінше ертерек шайқасуға итермелегісі келді, ал Сулла осы жаңа қауіпке қарсы күтпеген жерден бұрылып, оған жауап берді. Сулла әскерлерімен шайқасқаннан кейін Дорилей шайқасқа түсу туралы ойын қайта қарастыра бастады, орнына жауды әлсіретуге бағытталған стратегияны қолдануға көшті. Екінші жағынан, Архелайдың сенімділігі Орхомендегі лагері маңындағы тегіс жерлерге байланысты өсті, бұл олардың басым атты әскеріне қолайлы жағдай жасады.

Шайқас

Архелай өзінің әскерлерін орналастырғаннан кейін демалуға рұқсат берген кезде, Сулла өз әскерлерін бекіністер мен канавтар салуға кірістірді, олар Архелайдың атты әскерін жазықтан оқшаулап, шайқасты батпақты жерлерге көшіруді көздеді. Архелай Сулланың стратегиясын танып, бекіністерді қазып жатқан сарбаздарға бірнеше шабуылдар жасады. Сулланың әскерлері қорқып, лагерьге қашып құтылуға тырысты. Сонда Сулла әскерін құтқарып, жер бедерін пайдаланып, шайқасқан әскерлеріне: «Орхомен! Осы есімді есте сақтаңдар. Мен осы жерде соғысып, өлуге дайынмын. Егер сіздерден қайда қашқандарыңызды және әскербасыңызды тастап кеткеніңізді сұраса, «Орхоменде!» деп жауап беріңіздер!» деді. Бұл оның әскерлерін қайта жинап, шабуылды тойтаруға мүмкіндік берді. Осы шабуылдардың бірінде Архелайдың баласы Диоген батыл шабуыл жасап, қаһармандық өлімге ұшырады. Архелай соңғы шабуылға әскерлерін реттелген түзілімде алып шықты. Алдыңғы қатарда оның тікенді арбалары, одан кейін македониялық үлгідегі фалангасы, сосын қосымша әскерлері болды. Атты әскерлер қанаттарда жиналды, бірақ олардың тиімділігі Сулла салған бекіністермен шектелді. Сулла өз әскерін үш қатарға орналастырды, бірақ қатарлар арасында жеңіл жаяу әскері мен тіпті атты әскерінің өте алатын кеңістіктер қалдырды. Оның алдыңғы қатары артқы қатарлардан тығыз болды. Бұл ерекше түзілімнің себебі тікенді арбалар шабуылға шыққанда белгілі болды. Кейбір арбалар Сулланың тікенді бағаналарына ілініп, қалғандары римдік пилумдардың жауын тоқтату арқылы құлатылды. Құтылып қалған арбалар үрейлі түрде қашып, өздерінің фалангасының қатарында хаос тудырды. Сулла осы жағдайды барынша пайдаланып, жалпы шабуылға бұйрық берді. Архелай өз фалангасын құтқару үшін римдіктерге атты әскерін жіберді, бұл оның пикемендеріне қайта құру үшін уақыт беруді көздеді. Сулла бұл әрекетті болжап, Понт атты әскеріне өзінің әлдеқайда аз санды атты әскерін жіберді. Римдік атты әскер Понт атты әскерінің шабуылын тойтарып, оларға легионерлер қосылды. Понт атты әскерін жеңгеннен кейін римдіктер әлі де жиналып жатқан фалангаға шабуыл жасады, олар дереу үрейленіп, қашқа жол тартты. Жеңіске жеткеннен кейін Сулла Понт лагеріне басып кіріп, оны қоршауға кірісті. Римдіктер лагерь қабырғасының бір бөлігін қиратты. Дұшпан лагерінің тығыз аумағында римдік легионерлердің қысқа, пышақты қылыштары айқын артықшылыққа ие болды. Сазды жерге түсіп қалған Понт әскерлерінің қашуға ешқандай мүмкіндігі болмады және олар қырғынға ұшырады.

Салдары

Сулла Архелайдың лагеріне шабуыл жасаған кездегі Базилустың батылдығына ризашылық білдіріп, марапаттады. Содан кейін ол Беотияны сатқындықтары үшін жазалады; ол үш Беотия қаласын – Антедонды, Даримнаны және Халаны қиратты. Кейін Халадан келген балықшылармен кездесіп, оларға балық сыйлағанда, Сулла олардың бірінің тірі қалғанына таңырқап, бірақ оларды жіберіп, уайымдамауларын айтты. Осы оқиға Хала тұрғындарын қалаларын қайта жандандыруға шабыстады. Сулла Митридатпен соғысып жүргенде, Римде б.з.б. 85 жылғы екі консул – Луций Корнелий Цинна мен Гней Папирий Карбо қолдарынан тәртіпсіздіктер туды. Осының салдарынан Рим қоғамының көрнекті өкілдері, оның ішінде оның әйелі Метелла мен балалары Сулланың лагеріне қашып кетті. Сулла Орхомен шайқасындағы жеңісін Митридатпен бейбіт келісімге қол жеткізу үшін пайдалануға тырысты, соның арқасында үйіне оралуға ниеттенді. Сулланың бейбіт талаптары бірден қабылданбаса да, Архелай ақырында Сулла мен Митридат арасында бейбітшілік орнатуға көмектесті. Гай Флавий Фимбрияның әскерлері Суллаға (алғашқыда Флакк әскерлері, оған қарсы Фимбрия көтеріліс ұйымдастырған) өткеннен кейін, Фимбрия өз-өзіне қол жұмсады, ал Сулла Грекия мен Кіші Азиядағы мәселелерін шешіп, Италияға қайтып келді.