Кіріспе

Өткендегі бұзушылықтарды анықтау және жариялау үшін тапсырылған комиссиялар, сондай-ақ шындық комиссиясы, шындық пен кешірім комиссиясы немесе шындық пен әділет комиссиясы деп те аталады, бұл үкіметке (немесе, жағдайға қарай, мемлекеттік емес құрылымдарға да) өткендегі бұзушылықтарды анықтау және жариялау міндеті жүктелген ресми орган, өткеннен қалған жанжалдарды шешу ниетімен құрылады. Шындық комиссиялары мемлекеттер ішкі тәртіпсіздік, азаматтық соғыс немесе адам құқықтарын бұзумен сипатталатын диктатура кезеңдерінен шыққанда әртүрлі атаулармен құрылады. Шындықты іздеу және келісімге келу функцияларында шындық комиссиялары саяси маңызға ие: олар "ақиқат, кешірім, әділет, естелік, өтемақы және мойындау сияқты негізгі мақсаттарды анықтағанда үнемі таңдау жасайды және осы мақсаттарға қалай қол жеткізу керектігін және кімнің қажеттіліктерін қанағаттандыру керектігін шешеді". Көптеп сілтеме жасалатын бір анықтама бойынша: "Шындық комиссиясы (1) ағымдағы оқиғаларға емес, өткен оқиғаларға бағытталған; (2) белгілі бір кезеңде болған оқиғалардың үлгісін зерттейді; (3) зардап шеккен халықпен тікелей және кеңінен байланысады, олардың тәжірибесі туралы ақпарат жинайды; (4) соңғы есеп дайындау мақсатымен уақытша құрылым болып табылады; және (5) қарастырылып отырған мемлекет тарапынан ресми түрде бекітіледі немесе уәкілеттік алады". Австралиядағы түпкі халықтармен келісімге келу контекстінде қолданылатын термин – шындықты айту.

Шындықты іздеу

Үкіметтермен бекітілген органдар ретінде, шындық комиссиялары "ресми шындық іздеу" нысаны құрайды. Көшпелі қоғамдардағы шындық комиссияларының рөліне байланысты туындаған қиын мәселелердің бірі – шындық комиссиясы мен қылмыстық қудалау арасындағы қарым-қатынас қалай болуы керек дегенге байланысты болды. Шындық және келісім комиссиялары көптеген қылмыстарды тергеуге қабілетті дегенімен, олар қылмыстық жазаны қолдануда азырақ тиімді. Бұл шындық және келісім комиссияларының үлкен қоғамдық жанжалдарды емдеуде тиімді екенін, бірақ олармен бірге жоғары деңгейдегі қылмыскерлерге қатысты қылмыстық сот процестері де жүргізілуі керек деген ойға әкеледі. Жалпы, шындық комиссиялары өткен оқиғалардың сенімді баяндамасын ұсынуға тырысатын соңғы есептер жасайды, олар кейде бұрынғы басым тарих түсініктеріне қарсы келеді. "Тарихи нақтылауға" баса назар аударатын шындық комиссияларына Гватемаладағы Тарихи нақтылау комиссиясы – бұрынғы әскери үкіметтің өткенге қатысты көзқарасын түзетуге бағытталған, ал Маврикийдегі Шындық және Әділдік комиссиясы – ұзақ колониалдық кезеңдегі құлдық пен келісімшарт бойынша еңбек етудің салдарына назар аударды. Шығыс Тимордағы Қабылдау, Шындық және Келісім комиссиясы да шетелдік үкімшілік кезінде кең таралған тарихтың орнына жаңа "ұлттық баяндама" беруді мақсат етті.

Татуласу

Өтпелі әділеттілік аясында шындық комиссиялары жазалаушы әділеттілік модельдеріне қарағанда, қайта құрушы әділеттілік модельдерін ұстанады. Бұл олардың көбінесе қақтығыс салдарынан бөлінген қоғамды қайта біріктіруге немесе қоғамды өзінің ауыр өткенімен татуластыруға басымдық беретінін білдіреді, адам құқықтарын бұзуда айыпталғандарды жауапқа тартуға тырысудан гөрі. Шындық комиссиялары сирек жағдайларда зиянды өтеу әділеттілігін қолдайды, яғни өткен зардаптарды жоюға және қақтығыстар мен адам құқықтары бұзудың құрбандарына көмектесуге күш салады. Бұл құрбандарға қаржылық немесе басқа да өтемақы төлеу, ресми кешірім сұрау, өткен құқық бұзушылықтарға арналған ескерткіштер мен монументтер орнату сияқты түрлерде көрінеді. Мысалы, Марокконың Әділет және Татуласу комиссиясында өтемақылар маңызды рөл атқарды. Татуласу көптеген комиссиялардың маңызды бөлігін құрайды. Кейбір жағдайларда бейбіт келісімдер немесе билікті беру шарттары сот процестерін жүргізуге кедерес келтіреді және бұрынғы билеушілерге, олардың адам құқықтарын бұзуы немесе тіпті адамзатқа қарсы қылмыстар жасауы үшін жазасыздық мүмкіндігін береді, ал шындық комиссиялары осы мәселені шешудің басты жолы ретінде қарастырылады. Басқа жағдайларда үкіметтер бөлінген қоғамды біріктіру мүмкіндігін көріп, осы мақсатқа жету үшін шындық және татуласу комиссияларын құруды ұсынады. Шындық комиссиялары Эл-Сальвадор, Конго, Кения және басқа да елдердегі бейбіт келісімдердің бір бөлігі болды. Комиссиялар көбінесе құрбандар мен куәгерлер өз оқиғаларын бөлісе алатын және кейде бұрынғы зорлаушылармен бетпе-бет кездесе алатын қоғамдық тыңдаулар өткізеді. Мұндай процестерде өткен қылмыстарға кешірім беру және қоғамның осы арқылы жазылып, қайта құрылуы мүмкін деген үміт туындайды. Қоғамдық татуласу процесі кейде татуласуға жол ашады деп мақталады, бірақ кейде мүдделі тараптар (құрбандардың бірлестіктері, жоғалғандардың туыстары, бұрынғы қылмыскерлер) оны жазасыздықты қолдау және құрбандарды одан әрі жарақаттау деп сынап бағалайды. Кейде шындық комиссиялары тар мандаттары немесе есептерінен кейін іске аспауы үшін сынға ұшырайды. Чилиде ел демократияға оралғаннан кейін көп ұзамай, 1990 жылдың сәуір айында Шындық және Татуласу комиссиясы құрылды. Бұл комиссия алғаш рет осы атауды қолданды және содан бері көптеген шындық комиссиялары атаудың өзге де түрлерін пайдаланды. Басқа ерте комиссиялар Непал (1990), Эл-Сальвадор (1992), Гватемала (1994) және Ирландия (1994) сияқты әртүрлі елдерде құрылды.

Оңтүстік Африка

Оңтүстік Африканың ақиқат және кешірім комиссиясы 1995 жылы апартеидтің салдарынан, бұрынғы ақ нәсілділер режимі мен Африка Ұлттық Конгресі арасындағы келісім ретінде құрылды. Ресми тыңдаулар 1996 жылғы 16 сәуірде басталды. АҰК-нің апартеид жылдары туралы «ақиқатты» талап етуі, биліктегі Ұлттық партияның апартеидтің көптеген жасаушыларына кешірім беру қажеттігімен бірігіп, епископ Десмонд Туту басқарған «ақиқат және кешірім» комиссиясын құрды. Ақиқат және кешірім комиссиясы кезінде үш комитет және барлығы 17 комиссар жұмыс істеді. Құрылған үш комитет – Адам құқықтарының бұзылуы, Кешірім және Қайта оңалту мен өтемақы комитеттері болды. Адам құқықтарын бұзған және белгіленген талаптарға сай келгендер кешірім алды. Бұл талаптарға сәйкес, адамдар өз қылмыстарын толық мойындап қана қоймай, олардың саяси мақсатта жасалғанын дәлелдеуі керек еді. Пиночеттің ізбасары 1990 жылы алғашқы комиссияны құрды. Непал Ақиқат комиссиясын 2014 жылы жаңа комиссия алмастырды, ал 2000 жылы құрылған Панама Ақиқат комиссиясын толықтыру үшін жаңа комиссия құру туралы ұсыныстар түсті. Скандинавиядағы скандинав елдері жергілікті халыққа жасалған зұлымдықтарды зерттеу үшін саамдарды кешіру комиссияларын құрды. Германия бұрынғы Шығыс Германиядағы адам құқықтарының бұзылуы бойынша екі ақиқат комиссиясын өткізді.

Түпкiлiктi халықтармен татуласу

Сондай-ақ, жергілікті халықтарға қатысты немесе отаршылдықтың салдарымен айналысатын нақты міндеттері бар комиссиялар жұмыс істей бастады.

Австралия

Австралияда қолданылатын термин – «ақиқатты айту», және өткен әділетсіздіктер туралы шындықты айту комиссиясын құру туралы ұсыныстар 21-ші ғасырға дейін созылған ұзақ мерзімді шақырулар жасалды. Аборигендермен келісу жөніндегі кеңес 2000 жылғы баяндамасында, аборигендер мен Торрес бұғазы аралдарының тұрғындары және австралиялық емес тұрғындардың бірлесіп қалай алға жылжуы мүмкін екені туралы тоғыз жылдық қоғамдық кеңесулерден кейін бұл мәселені талқылады. Конституциялық тану мәселесі бойынша аборигендер мен Торрес бұғазы аралдарының тұрғындарымен кеңесу үшін құрылған Референдум кеңесі 2017 жылғы соңғы баяндамасында ақиқатты айтудың маңыздылығын атап өтті. Аборигендер мен Торрес бұғазы аралдарының тұрғындарына қатысты конституциялық тану жөніндегі Бірлескен арнайы комитет 2018 жылдың наурызында тағайындалды және 2018 жылдың 29 қарашасында соңғы баяндамасын ұсынды. Баяндамада төрт ұсыныс болды. Үшінші ұсыныс: «Комитет Австралия үкіметінің ақиқатты айту процесін қолдауын ұсынады. Бұл жергілікті ұйымдар мен қауымдастықтарды, кітапханаларды, тарихи қоғамдарды және аборигендер мен Торрес бұғазы аралдарының қауымдастықтарын тартуды қамтиды. Нәтижелерді анықтау үшін емес, ынталандыру және бағыт беру үшін кейбір ұлттық үйлестіру қажет болуы мүмкін. Бұл жобаларға аборигендер мен Торрес бұғазы аралдарының тұрғындары, сондай-ақ жергілікті қоныс аударушылардың ұрпақтары да қатысуы керек». 2018 жылдың қазан айында «Healing Foundation» және «Reconciliation Australia» ұйымдары ақиқатты айтудың маңыздылығы туралы біліммен бөлісу, Австралияда қандай шындықтарды айту қажеттігін зерттеу, Австралияға қолданылатын ақиқатты айтудың әртүрлі тәсілдерін қарастыру және болашақ ақиқатты айту процестеріне басшылық ететін принциптерді әзірлеу үшін симпозиум өткізді. Симпозиумға 60 сарапшы, көшбасшы және осы саладағы негізгі мүдделі тараптар қатысты. 2019 жылдың шілдесінде Австралияның аборигендері жөніндегі министрі Уайт Ұлттық баспасөз клубында сөз сөйлеп, 2019 жылғы NAIDOC апталығының тақырыбын атап өтті: «Дауыс. Келісім. Шындық». Ақиқатты айтуға қатысты ол «ақиқатты айтуға қалай көшу жолдары» бойынша ұсыныстарды әзірлеуге тырысатынын айтты. 2020 жылдың шілдесінде Виктория үкіметі «тарихи қателіктерді және жалғасып жатқан әділетсіздіктерді ресми түрде мойындау» үшін шындық және әділдік комиссиясын құруға міндеттенген Австралиядағы алғашқы үкімет болды. «Yoorrook Justice Commission» Викторияда британдық отарлау басталғаннан бері Виктория аборигендерінің тәжірибесі туралы ресми қоғамдық деректерді құруды мақсат етеді. Оның қорытындылары реформалар мен өтеу шаралары туралы ұсынымдарды қамтиды және Викторияның келісім келіссөздеріне бағыт береді. 2023 жылдың қыркүйегінде «Yoorrook» Викториядағы балаларды қорғау және қылмыстық сот жүйесін жақсарту үшін 46 ұсыныс ұсынды, соның ішінде қылмыстық жауапкершілік жасын 10 жастан 14 жасқа дейін көтеруді ұсынды.

Канада

Канаданың Ақиқат және татуласу комиссиясы Канаданың индей балаларға арналған интернат мектептерінің қалдырған іздеріне және халықтар мен қоныс аударушылар арасындағы қарым-қатынастарға назар аударды. Канада, осы балаларды ассимиляциялау мақсатында, оларды күштеп алуға рұқсат беретін бағдарламаны бекітті. Комиссия 2006 жылы шамамен 4600 интернат мектебінің түлектері федералды үкіметке шағымдануының аясында құрылды. 2015 жылдың маусым айында Канаданың Ақиқат және татуласу комиссиясы өз еңбектерінің қорытынды баяндамасын жариялады, онда мектеп жүйесі мәдени геноцидке тең деп қорытындылады. Осы мектептерде оқып жүрген кезде қайтыс болған халық балаларының саны 3200-ден 30 000-ға дейін жетеді деп есептеледі.

Норвегия

2018 жылы Норвегия парламенті саами халқының өмірі мен тәжірибесін мойындау үшін Норвегия Ақиқат және Келісім комиссиясына негіз қалауды тапсырды.

Швеция

Швеция 1800 жылдары басталып, 1970 жылдарға дейін жалғасқан шведтендіру саясаты үшін сынға ұшырады. 2020 жылы Швеция шведтердің саамдарға жасаған бұрынғы зұлымдықтарын зерттеп, құжаттау үшін тәуелсіз шындық комиссиясын құруға қаржы бөлді.