Кіріспе
Эдгар Аллан Поның әйелі Вирджиния Элиза По (туғанда Клемм; 15 тамыз 1822 – 30 қаңтар 1847) – американдық жазушы Эдгар Аллан Поның әйелі. Олар бірінші туысқандар болған және Вирджиния Клемм 13 жаста, ал По 27 жаста болғанда ресми түрде үйленген. Биографтар бұл жұптың қарым-қатынасының мәні туралы пікір келістірмейді. Некелері махаббатқа негізделгенімен, кейбір зерттеушілер олардың бір-бірін бауыр-қарындас секілді қарастырғанын айтады. 1842 жылдың қаңтар айында ол туберкулезге шалдығып, бес жыл бойы денсаулығы нашарлап, 24 жасында Нью-Йорк қаласының сыртындағы отбасылық үйінде қайтыс болды. Вирджиния Клемм мен Эдгар Аллан По басқа отбасы мүшелерімен бірге үйленбес бұрын бірнеше жыл бірге тұрды. Жұбайлар Поның жұмысына байланысты жиі көшіп-қонып, Балтимор, Филадельфия және Нью-Йорк қалаларында кезекпен тұрып жатты. Тойдан кейін бірнеше жыл өткен соң, По Франсис Сарджент Осгуд пен Элизабет Ф. Элетке қатысты үлкен дауға қатысты. Әйелінің абыройсыз іс-әрекеттері туралы қауесеттер Вирджиния Поға соншалықты әсер етті, өлім төсегінде Элет оны өлтірді деп мәлімдеді. Оның қайтысынан кейін денесі күйеуінің денесімен бірге Мэриленд штатының Балтимор қаласындағы Вестминстер залы мен зиратта жерленді. Вирджиния Элиза Клемм Поның суретінің тек біреуі ғана расталған: ол өлімінен бірнеше сағат өткен соң салынған акварель портреті. Әйелінің ауруы мен соңындағы өлімі Эдгар Аллан Поға зор әсер етті, ол көңілсіздікке беріліп, одан құтылу үшін араққа бет бұрды. Оның аурумен және өліммен күресі оның поэзиясы мен прозасына әсер еткен деп саналады, онда жас келіншектердің өлімі жиі кездесетін мотив ретінде пайда болады, мысалы, "Аннабель Ли", "Қара қасқыр" және "Лигея" шығармаларында.
Virginia Eliza Poe (née Clemm; August 15, 1822 – January 30, 1847) was the wife of American writer Edgar Allan Poe. The couple were first cousins and publicly married when Virginia Clemm was 13 and Poe was 27. Biographers disagree as to the nature of the couple's relationship. Though their marriage was loving, some biographers suggest they viewed one another more like a brother and sister. In January 1842, she contracted tuberculosis, growing worse for five years until she died of the disease at the age of 24 in the family's cottage, at that time outside New York City. Along with other family members, Virginia Clemm and Edgar Allan Poe lived together off and on for several years before their marriage. The couple often moved to accommodate Poe's employment, living intermittently in Baltimore, Philadelphia, and New York. A few years after their wedding, Poe was involved in a substantial scandal involving Frances Sargent Osgood and Elizabeth F. Ellet. Rumors about amorous improprieties on her husband's part affected Virginia Poe so much that on her deathbed she claimed that Ellet had murdered her. After her death, her body was eventually placed under the same memorial marker as her husband's in Westminster Hall and Burying Ground in Baltimore, Maryland. Only one image of Virginia Eliza Clemm Poe has been authenticated: a watercolor portrait painted several hours after her death. The disease and eventual death of his wife had a substantial effect on Edgar Allan Poe, who became despondent and turned to alcohol to cope. Her struggles with illness and death are believed to have affected his poetry and prose, where dying young women appear as a frequent motif, as in "Annabel Lee", "The Raven", and "Ligeia".
Ерте өмір
Вирджиния Элиза Клемм 1822 жылы дүниеге келді және он күн бұрын екі жасында қайтыс болған үлкен әпкесінің құрметіне осы атпен аталынды. Оның әкесі Уильям Клемм-кене Балтиморда аппараттық тауар саудагері болған. Ол 1817 жылдың 12 шілдесінде алғашқы әйелі, Марияның туысы Харриет қайтыс болғаннан кейін Вирджинияның анасы Мария Поға үйленген. Клеммтің бұрынғы некесінен бес баласы болған, ал Мариядан тағы үш баласы дүниеге келген. Туыстары некеге қарсы болғандықтан, оларға қаржылық көмек көрсетпеді. Эдгар Аллан По өзінің туысы Вирджиниямен 1829 жылдың тамызында, әскерден шыққаннан кейін төрт ай өткен соң танысты. Ол кезде Вирджиния жеті жаста болған. 1832 жылы отбасы – Элизабет, Мария, Вирджиния және Вирджинияның ағасы Генри Поның үлкен ағасы Уильям Генри Леонард По, олармен бірге тұрған. По 1833 жылы отбасыға қосылды және көп ұзамай Мэри Деверо есімді көрші қызға ғашық болды. Жас Вирджиния екеуінің арасында хабаршы болып жүрді, бірде Девероның шашынан бір тоқпақ алып, оны Поға жеткізді. Элизабет Кернс По 1835 жылдың 7 шілдесінде қайтыс болды, бұл отбасының кірісін тоқтатты және олардың қаржылық жағдайын одан бетер қиындатты. Генри де осы шамада, 1836 жылға дейін қайтыс болды, соның салдарынан Вирджиния Мария Клеммнің жалғыз тірі баласы болды. 1835 жылдың тамызында По мұңайған отбасын тастап, Вирджиния штатының Ричмонд қаласына көшіп, «Оңтүстік әдеби жаршысы» газетінде жұмыс істеді. По Балтимордан кеткен кезде, Вирджинияның жарты қарындасы Жозефина Клеммтің күйеуі, тағы бір туысы Нилсон По, Мэриленд штатының Балтимор қаласындағы газеттің иесі Нилсонды өзінің «ең жаман жауы» деп атады және туысының әрекеттерін Вирджиниямен байланысын үзуге жасаған тырысқандық деп түсіндірді. 1835 жылдың 29 тамызында Вирджинияға өз шешімін қабылдауға рұқсат етуді өтінді. «Оңтүстік әдеби жаршысы» газетіндегі жұмысының арқасында По Мария, Вирджиния және Генри Ричмондқа көшсе, оларды қаржылық тұрғыдан қамтамасыз етуге уәде берді.
Неке
Неке жоспарлары расталды және По 1835 жылдың 22 қыркүйегінде некеге өтініш беру үшін Балтиморға оралды. Бұл жұп жасырын түрде үйленген болуы мүмкін, бірақ мәліметтер нақты емес. Олардың жалғыз ресми тойы 1836 жылдың 16 мамырында Ричмондта, Амаса Конверс атты пресвитериан пасторының куәлігінде өтті. По 27 жаста, ал Вирджиния 13 жаста болған, бірақ оның жасы 21 деп көрсетілген. Салтанатты рәсім кешке По, Вирджиния және Вирджинияның анасы Мария Клемм тұратын пансионат иесі Джеймс Ярингтон ханымның үйінде өтті. Ярингтон Мария Клеммге тойға торт пісіруге және мерекелік дастархан дайындауға көмектесті. Содан кейін жұбайлар Вирджиния штатының Петерсбург қаласында қысқа ғана бал айына шықты. Поның тағы бір биографы Кеннет Сильверман олардың туысқандық некесі осылай көп кездеспесе де, Вирджинияның жас жасы ерекше болғанын айтады. Биограф Артур Хобсон Куинн бұл пікірмен келіспейді, Поның "кішкентай туысын ағалық сезіммен ғана емес, сонымен қатар махаббат пен болашақ күйеу ретінде құштарлықпен жақсы көргенін" дәлелдеу үшін ыстық махаббат хаттарын келтіреді. Кейбір ғалымдар, соның ішінде Мари Бонапарт, Поның көптеген шығармаларын автобиографиялық тұрғысынан қарастырып, Вирджиния таза күйінде қайтыс болды деген қорытындыға келді. Олар некелерін толыққанды жүзеге асырмаған болуы мүмкін деген болжам бар, бірақ нақты дәлелдер жоқ. Бұл түсіндірмеде Вирджиния көбінесе "Аннабель Ли" поэмасының басты кейіпкері ретінде бейнеленеді: "Аннабель Ли есімді бойжеткен". Поның әйелдерге қызығушылығы болмаған деген де пікір бар. Поның достары олардың некелерінің алғашқы екі жылында бір төсекке жатпағанын, бірақ Вирджиния 16 жасқа толғаннан бастап, ауруға шалдыққанға дейін "қалыпты" отбасылық өмір сүргенін айтады. Вирджиния мен Поның қарым-қатынасы бақытты және адал болған. Поның бір кездегі жұмыс берушісі Джордж Рекс Грэм олардың қарым-қатынасы туралы: "Оның әйеліне деген махаббаты – сұлулыққа құлшынып табынудың бір түрі еді" деп жазған. По бірде досына: "Тірілердің арасында менің кішкентай әйелімдей сұлу адамды көрген емеспін" деп жазған. Ол да, көптеген замандастарының айтуынша, күйеуіне құдайша сыйынған. Ол По жазғанда жанынан қозгалмай отырып, қаламдарын жинап, қолжазбаларын бүктеп, мекенжайларын жазған. Ол 1846 жылдың 14 ақпанында, 23 жасында жазған акростикалық өлеңімен Поға деген махаббатын білдірген.
Осгуд/Эллет жанжалы
Вирджинияның Валентин туралы өлеңіндегі "көптеген тілдердің сыбырласуы" нақты оқиғаларға сілтеме жасады. 1845 жылы По 34 жастағы, үйленген ақын Фрэнсис Сарджент Осгудпен сырбаздыққа түсті. Вирджиния бұл достықты білді және мүмкін тіпті оны қолдаған да болуы мүмкін. Ол жиі Осгудты үйлеріне шақырып, оның Поға "тыйым салатын" әсер ететініне сенді, өйткені По "нәрсе ішуден бас тартуға" уәде берген және Осгудтың алдында ешқашан мас болған емес. Сонымен қатар, тағы бір ақын, Элизабет Ф. Элет, Поға ғашық болып, Осгудқа қызғанышпен қарады. Элеттің араласып, кекшіл екені белгілі болды және 1846 жылдың қаңтар айының соңында По үйіне келгенде, ол Осгудтың Поға жазған жеке хатының бірін көрді. Элеттің айтуынша, Вирджиния Осгудтың хатындағы "қорқынышты абзацтарды" көрсеткен. Элет Осгудқа хабарласып, оның абайсыздықтарына сақ болу керектігін айтты және Подан хаттарын қайтаруын сұрады. Өзін жалғаншы деп айыптағанына ашуланған По, Инглишпен төбелес жасады. По кейіннен төбелесте жеңіске жеткенін мәлімдеді, бірақ Инглиш олай емес деді, ал Поның беті Инглиштің сақинасымен қатты жарақаттанды. Осгудтың күйеуі араласып, Элетт өзінің айыптаулары үшін ресми түрде кешірім сұрамаса, сотқа беретінін мәлімдеді. Ол Осгудқа жазған хатында бұрынғы мәлімдемесінен бас тартып, "Миссис По көрсеткен хат жалған болуы керек" деді. Ол барлық кінәні Поға таңды, оқиғаның себебі Поның "өз бақылауын жоғалтуға бейім және ақыл-есі дұрыс емес" болуында екенін айтты. Элет Поның ақыл-есі дұрыс емес деген қауесет таратып, оны Поның басқа жаулары қолдап, газеттерде жариялады. Сент-Луис Ревиль газетінде былай делінген: "Нью-Йоркте ақын және жазушы Эдгар А. Поның ақыл-есінен жаңылып, оның достары оны Ютикадағы Инсан қашқыншар үйінің дәрігері Бригамның қамқорлығына беруге дайындалып жатыр деген қауесет тарады". Бұл дау-дамай Осгуд күйеуімен қайта қосылғанда ғана басылды.
Ауру
Бұл кезде Вирджинияда туберкулез ауруы дамыды, ол алғаш рет 1842 жылдың қаңтар айының ортасында көрінді. Ән айтып, фортепианода ойнап жатқанда Вирджинияның аузынан қан аға бастады, бірақ По оның тек "қан тамырларын жарып алғанын" айтты. Оның денсаулығы нашарлап, ол жатаққа жатты, бұл Поны терең депрессияға түсірді, әсіресе ол кейде жақсару белгілерін көрсеткенде. Досына жазған хатында По өзінің психикалық халiн былай сипаттады: "Әр жолы оның өлімінің барлық азабын сезіндім, және әр аурудың күшеюімен оны одан да жақсырақ сүйдім де, оның өмірін одан да бейтараптықпен ұстадым. Бірақ мен табиғатымнан сезімталмын, өте ерекше дәрежеде жүйкелімін. Мен ұзақ уақыт бойы ақылдан безгендей болдым, қорқынышты ес сананың арасында". Вирджинияның жағдайы По отбасын оның денсаулығына жағдай жасайтын орта табу үмітімен көшуге итермелеген болуы мүмкін. Олар 1840 жылдардың басында Филадельфия ішінде бірнеше рет көшіп, олардың соңғы үйі қазір Спринг-Гардендегі Эдгар Аллан По ұлттық тарихи орны ретінде сақталған. Осы үйде Вирджиния гүл бағын күтіп, арфада немесе фортепианода ойнап, ән айтып қонақтарды қуанта алды. Содан кейін 1844 жылдың сәуір айының басында отбасы пойызбен және кемемен Нью-Йоркке көшіп келді. Вирджиния кемеде күтіп отырды, ал күйеуі Гринвич көшесіндегі пансионда орын алды. 1846 жылдың басында отбасының досы Элизабет Оукс Смит Вирджинияның: "Мен жақын арада өлетінімді білемін, мен жазыла алмайтынымды білемін, бірақ мен мүмкіндігінше бақытты болғым келеді және Эдгарды бақытты етуге тырысамын" деп мойындағанын айтты. Ол күйеуіне өлгеннен кейін оның сақшы періштесі болатынына уәде берді.
Фордхэмге көшіру
1846 жылдың мамыр айында отбасы (По, Вирджиния және оның анасы Мария) қаладан он төрт шақырым қашықтықта орналасқан Фордхэмдегі кішкентай коттеджге көшіп барды. Бұл үй бүгінге дейін сақталған. 1846 жылдың 12 маусымында По Вирджинияға жазған жалғыз хатында оны оң көзбен қарауға шақырды: "Барлық үмітсіздікке қарамастан, жүрегіңді сақтап, тағы да сәл сенім арт". Өзінің жақында жоғалтқан "Бродвей журналы" туралы, Поның жалғыз басылымы, ол былай деді: "Сен үшін болмағанда мен батылымды жоғалтар едім, менің сүйікті кішкентай әйелім, сен менің ең үлкен және жалғыз ынталандырушымсың, қазір осы ыңғайсыз, қанағаттандырарлық емес және ризашылықсыз өмірмен күресу үшін". Бірақ сол жылдың қарашасына қарай Вирджинияның жағдайы үмітсіз болды. Эдгар А. Поның өлеңіне сүйеніп жазған сөздері: "Біз бұл мырза мен оның әйелі есірткі ісігімен қауіпті ауырып, олардың дүниелік істеріне бақытсыздықтың әсер еткенін естіп, қатты қайғырамыз. Біз олардың өмір сүру үшін қажетті нәрселерді сатып алуға шамалы ғана мүмкіндіктері бар екенін айта кетейік. Бұл, шынымен де, қиын жағдай, және біз По мырзаның достары мен құрметтілері оның ең ауыр сәтінде тез арада көмекке келеді деп үміттенеміз". Бұл хабарлама Поның анасы Элиза Поның туберкулездің соңғы кезеңінде жасаған хабарлауға ұқсас болды, осының салдарынан "көре бермес сұлулық" пайда болды. Фордхэмдегі тағы бір қонақ: "По ханым өте жас көрінді; оның үлкен қара көзі және перлдей ақ түсті терісі болды, бұл өте ақшыл еді. Оның сұлу жүзін, жарқыраған көздерін, құйрықты шашын көргенде, адамнан ерекше болып көрінді". Бұл ерекше көзқарас оның адам емес екенін көрсетті. Бір кезде отбасымен бірге тұрған Уильям Гоуэнс Вирджинияны "өте әдемі және сүйкімді әйел" деп сипаттады, оның көзі кез-келген хуриге тең келуі мүмкін, ал оның бет-әлпеті Канованың дарындылығына еліктеуге қарсы келеді". Ол сәл тоқалған болуы мүмкін. Анасы Поның өліміне дейін, яғни 1849 жылға дейін, оның жанында болды. Вирджинияның өлім алдындағы шағында отбасыларына көптеген адамдар келіп, олардың арасында Мэри Старр есімді ескі досы да болды. Бір кезде Вирджиния Старрдың қолын Поның қолына ұстап, одан "Эддимен дос болып, оны тастап кетпеуін" сұрады. Ол Вирджинияға жай ғана Поның ескі әскери плащын және мүгедек "күлкімен, тіпті оны жеу қиын болған кезде де" ішкен шарап бөтелкелерін ұсынды. Вирджиния Поға Поның асырап алған әкесі Джон Алланның екінші әйелі Луиза Паттерсонның хаттарын көрсетті, ол оны жылдар бойы сақтап келді және Паттерсонның Аллан мен Поның арасындағы үзіліске әдейі себеп болғанын білдірді. Вирджиния бес жыл бойы ауырып жүріп, келесі күні, яғни 30 қаңтарда қайтыс болды. Шью оның жерлеуін ұйымдастыруға көмектесті, тіпті табутты сатып алды. Бірнеше газетте өлім туралы хабарлар жарияланды. 1 ақпанда Нью-Йорк Daily Tribune және Herald газеттерінде қарапайым некролог жарияланды: "30 қазан, сенбі күні, өкпе ауруынан 25 жасында, ЭДГАР А. ПОЕ әйелі ВИРДЖИНИЯ ЭЛИЗА қайтыс болды". Шью портреттің суретшісі болуы мүмкін, бірақ бұл белгісіз. Гиллдің оқиғасы оқиғадан жиырма жеті жыл өткен соң "Бостон геральдта" жарияланды: ол 1883 жылы Фордэм зиратына дәл сол сәтте барғандығын айтады, Дэннис Валентайн Вирджинияның сүйегін оның қашауында ұстап, оларды талап етілмеген деп лақтыруға дайын. Поның өзі 1849 жылы қайтыс болды, сондықтан Гилл Вирджинияның сүйегін алып, Балтимордағы Нилсон По және Джон Прентисс Помен хат алысқаннан кейін, қорапты Поның сол жағына кішкентай қола табытқа қою үшін әкелуге тырысты. Вирджинияның сүйегі күйеуінің сүйегімен бірге 1885 жылы 19 қаңтарда - күйеуінің туғанына жетпіс алты жыл толғанда және оның қазіргі ескерткіші тұрғызылғаннан кейін он жылға жуық уақыт өткенде жерленді. Поның алғашқы жерлеуі мен экгумациясы мен қайта жерлеуі кезінде сексттон болып қызмет еткен адам, оның денесін Вирджиния мен Вирджинияның анасы Мария Клемммен бірге жерлеу рәсімінде болды. Ол өлгеннен бір жыл өткен соң досына "Мен сүйген әйелімнің бұрын-соңды ешкім сүймегендей" ауырып қалғанын айтып, ең үлкен азапты бастан кешіргенін жазды. Поның досы Чарльз Чонси Берр жазғандай, "Көптеген жағдайларда, сүйікті әйелі қайтыс болғаннан кейін, ол қыстың түнінде өлі сағатта, қасында отырып, оның қабірінің қасында қарға қатып қалған". Вирджиния қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай По басқа бірнеше әйелге, соның ішінде Массачусетс штатының Лоуэлл қаласынан Нэнси Ричмондқа, Род-Айленд штатының Провиденс қаласынан Сара Хелен Уитманға және Ричмондта балалық шақтағы сүйіктісі Сара Эльмира Ройстерге шабыт берді. Дегенмен, Фрэнсис Сарджент Осгуд, По да әрекет еткен әйел, "ол [Вирджинияны] өмірінде ешқашан сүймеген жалғыз әйел" деп сенді.
Poe regularly visited Virginia's grave. As his friend Charles Chauncey Burr wrote, "Many times, after the death of his beloved wife, was he found at the dead hour of a winter night, sitting beside her tomb almost frozen in the snow". Shortly after Virginia's death, Poe courted several other women, including Nancy Richmond of Lowell, Massachusetts, Sarah Helen Whitman of Providence, Rhode Island, and childhood sweetheart Sarah Elmira Royster in Richmond. Even so, Frances Sargent Osgood, whom Poe also attempted to woo, believed "that [Virginia] was the only woman whom he ever loved".
Әдебиеттегі сілтемелер
Поның көптеген шығармалары автобиографиялық тұрғыда түсіндіріледі, көптеген туындылары Вирджинияның туберкулезбен ұзақ күресі мен соңындағы өлімін көрсетеді деп есептеледі. Ең көп талқыланған мысалы – «Аннабель Ли». Өлген жас келіншекті және оның қайғысымен күрескен жары бейнелейтін бұл өлеңнің Вирджиниядан шабыттанғаны жиі болжанады, бірақ Поның өміріндегі басқа әйелдер де болуы мүмкін, мысалы, Фрэнсис Сарджент Осгуд және Сара Хелен Уитман. «Улалум» атты ұқсас өлең де Вирджинияға арналған естелік деп саналады, сондай-ақ «Ленор» өлеңіндегі басты кейіпкер «өте жас өлген ең сүйкімді өлген адам!» деп сипатталады. По қайтыс болғаннан кейін, Лондондық сыншы Джордж Гилфилан Поның әйелінің өліміне өзі кінәлі екенін айтты, «ол "Аннабель Ли" мен "Қара қаңбақ" жазу үшін оны ерте қабірге жіберді». Дегенмен, «Қара қаңбақ» Вирджинияның өлімінен екі жыл бұрын жазылып, жарияланған. Вирджиния Поның прозасында да көрінеді. «Элеонора» (1842) әңгімесінде, анасымен бірге тұратын туысына үйленуге дайындалып жатқан баяндаушы, Вирджинияның ауруына да сілтеме жасауы мүмкін. По оны жазғанда, оның әйелі аурудың белгілерін көрсеткен болатын. Одан кейін жұбайлар қайықпен Нью-Йорк қаласына көшіп, По «The Oblong Box» (1844) атты туындысын жариялады. Бұл әңгімеде, жас әйеліне қайғырып, оның мәйітін қайықпен тасып бара жатқан ер адамның бейнесі Поның Вирджинияның жақындап келе жатқан өлімі туралы сезімдерін көрсетеді. Кеме батқанда, күйеуі әйелінен айырылудан гөрі өлуді артық көреді. Әйелі қайтыс болғаннан кейін, По өзінің алғашқы жарияланған «Метценгерштейн» әңгімесін өңдеп, «Мен сүйгендерімнің бәрі осы жұмсақ аурудан қаза тапса еді» деген баяндаушының сөзін алып тастады, бұл туберкулезге сілтеме еді.