Кіріспе

Чиапас таулы аймағы, сондай-ақ Чиапас орталық таулы аймағы немесе Чиапас үстірті (испанша: Los Altos de Chiapas) деп те аталады, бұл Мексиканың ең оңтүстік штаты Чиапаста орналасқан географиялық, әлеуметтік-мәдени және әкімшілік аймақ.

География

Чиапас таулы жерлері Чиапас штатының орталық бөлігінде орналасқан. Олар Мексикадағы Техуантепек мойынынан бастап Никарагуаның орталық бөлігіне дейін созылатын Орталық Америка таулы аймағының бір бөлігі болып табылады. Биіктігі теңіз деңгейінен 300 метрден 2898 метрге дейін жетеді. Орталық таулы аймақтың солтүстік және шығыс беткейлері Усумасинта өзенімен суға толады, ол солтүстікке қарай Мексика шығанағына құяды. Чиапас депрессиясы Орталық таулы аймақтың оңтүстігінде жатыр. Чиапас депрессиясы және Чиапас таулы жерлерінің оңтүстік беткейлері де Грижальва өзенімен суға толады, ол да солтүстікке қарай Мексика шығанағына құяды. Платодағы әктас сумен оңай эрозияланып, көптеген шұңқырлар, шұңқыр көлдері, үңгірлер және жер асты дренаж жүйесі бар карсттік ландшафтты құрайды. Чиапас депрессиясы Орталық таулы аймақты Чиапас Сиерра-Мадресінен бөліп тұрады, ол Чиапас штатының оңтүстік бөлігі арқылы шығысқа және батысқа қарай созылып, батысқа Оахакаға, ал шығысқа Гватемала мен Сальвадорға дейін жетеді. Чиапас Сиерра-Мадресі Грижальва және Усумасинта өзендерінің бассейндері мен оңтүстікке Тынық мұхитына құятын өзендер арасындағы суайырық болып табылады. Сан-Кристобаль-де-лас-Касас таулы аймақтағы ең ірі қала. Басқа қалалардың ішінде Комитан және Окосинго бар.

Климат

Сан-Кристобаль-де-лас-Касас, Чиапас таулы аймағындағы қала, биіктігімен орташа субтропикалық таулы климатқа (Кёппен климат жіктелуі Cwb) ие. Қарашадан сәуірге дейін созылатын құрғақ маусым қаңтар айының орташа температурасымен салқын болады. Биіктігі мен құрғақ маусымның салыстырмалы құрғақтығына байланысты Сан-Кристобаль-де-лас-Касаста күндізгі температураның жоғары диапазоны байқалады, ал түнгі температура салқын. Ұзаққа созылған аяз кезеңдері сирек, желтоқсаннан ақпанға дейін жылына 2-3 күн ғана болады. Ылғалдылық жоғары (шамамен 78%), тіпті қыс айларында да, тұман немесе көгілдір тұман қыс айларында жиі кездеседі, айына 13-17 күнге дейін соғады. Әдетте, күндіз бұл тұман тарап кетеді. Мамырдан қазанға дейін созылатын жаңбырлы маусымда температура жоғарылайды, маусым айының орташа температурасы және жауын-шашын осы айларда едәуір артады. Осы кезеңде тұман сирек кездеседі. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшерінің көп бөлігі жаңбырлы маусымда шоғырланған. Ең көп жауын-шашын 1998 жылдың қыркүйегінде тіркелді, ал ең жауын-шашынды күн 2005 жылдың 4 қазаны болды. Ең төменгі температурадан ең жоғары температураға дейінгі ауытқулар .

Флора мен фауна

Биіктігі жоғары жерлерде қарағай ормандары өседі, олардың ішінде мексикалық сары қарағай (Pinus oocarpa) және тегіс қабықты мексикалық қарағай (Pinus pseudostrobus) бар. Қарағай-емен ормандарына мексикалық сары қарағай, тегіс қабықты мексикалық қарағай, Quercus peduncularis және басқа да емен түрлері кіреді. Таулық бұлтты ормандар жыл бойы мол жауын-шашын алатын солтүстік және шығысқа қарайтын беткейлерде орналасқан. Басым ағаштарға емен, маягуа (Trichospermum mexicanum), американдық тәтті шайыр (Liquidambar styraciflua) және қайраң (Alnus sp.) жатады. Аймақта капуста (шамылада) немесе мандарин (Тенежапада) сияқты басқа да ақшалай дақылдар өндіріледі, бірақ олардың маңызы кофеге қарағанда мардымсыз. Ірі қара мал және қой да коммерциялық мақсатта өсіріледі. Өндірушілер (көбінесе жергілікті тұрғындар) өз өнімдерін сатуға тырысқанда қиындықтарға кезеседі, Браунның айтуынша, аймақтың ең ірі халқы орналасқан Сан-Кристобаль-де-лас-Касас қаласында 158 000 адам тұрады. Бұл қала аймақтың экономикалық және саяси орталығы болып табылады. Сан-Кристобаль немесе 'Jovel' (цоциль тілінде) 1528 жылы испан жаулап алушылары провинцияның астанасы және таулы аймақтағы испандық биліктің штаб-пәтері ретінде "Ciudad Real" деген атпен құрылды. Колониялық дәуірде Чиапанекан аймағы құнды металдардың жетіспеуі және негізгі сауда жолдарына немесе теңізге дейінгі қашықтығының алыстығы салдарынан испан жаулап алушылары үшін тартымсыз болғандықтан, шеткі аймақ болып саналды. Лос-Альтостағы әлеуметтік құрылымда қатаң касталар болды, тұрғындардың көп бөлігі кедей үндістерден тұрды, ал аз ғана испандықтар әлеуметтік және экономикалық билікті өз қолында шоғырландырды. Браун (1993) жүйе жергілікті халық үшін қандай теңсіздіктер тудырғаны және Мексика үкіметінің күш-жігеріне қарамастан, осы теңсіздіктердің қалай сақталғаны туралы кеңінен айтады.

Мемлекеттік араласу

1940 жылдардан бастап Instituto Nacional Indigenista (INI) жергілікті халықтарды заманауи әлемге "біріктіру" бағдарламасын жүзеге асырды. Бұл мемлекеттік саясат индигенизм деп аталды. Аккультурация жергілікті қауымдарға испан тілін, гигиенаны және мәдени нормаларды үйрететін жергілікті оқытушылар – промоторлерді даярлау арқылы жүзеге асты. Бағдарламаның тағы бір маңызды бөлігі – қауымдастықтарға жолдар, мектептер, денсаулық сақтау орталықтары және сауда сияқты аса қажетті инфрақұрылымды енгізу болды. Льюис атап өткендей, 1950 жылдары Сан-Кристобальдан тыс жерлерде заманауи инфрақұрылым дерлік болған жоқ. Көптеген қиындықтарға және күмәнді тәсілдер қолданылғанына қарамастан, бағдарлама қарапайым тас жолдар жүйесін құрды, оның арқасында кейбір қауымдастықтар кез келген ауа райында жүретін жолдармен, ал көпшілігі жаңбыр маусымында қолдануға жарамсыз немесе мүлдем жолы жоқ топырақ жолдармен байланысты. Осының салдарынан қауымдастықтарға өнім жеткізу қиындық тудырады.