Кіріспе
Фрейдисттік психоанализдан алынған концепция, Sole & DJ Pain альбомы 1. Классикалық фрейдисттік психоанализ теориясында өлімге ұмтылыс (Todestrieb) – өлім мен құртуға деген ұмтылыс, көбінесе агрессия, қайталауға мәжбүрлеу және өзін-өзі жою сияқты мінез-құлықтар арқылы білінеді. "Құрту – жаралудың себебі" (Die Destruktion als Ursache des Werdens) 1912 жылы жазылған, кейіннен Зигмунд Фрейд 1920 жылы "Қызығу принципінен тыс" еңбегінде осы идеяны дамытты. Бұл концепция "эго немесе өлім инстинкттері мен жыныстық немесе өмірлік инстинкттер арасындағы қақтығыс" деп аударылған. "Қызығу принципінен тыс" еңбегінде Фрейд "өлімге ұмтылыстар" (Todestriebe) деген көпше түрін жекеше түрінен гөрі жиі қолданды. Өлімге ұмтылыс Эросқа, яғни өмір сүруге, көбейіп-дамюға, жыныстық қатынасқа және басқа да жаратылысқа, өмір тудыруға бағытталған күштерге қарсы тұрады. Кейде постфрейдистік ойда өлімге ұмтылыс "Танатос" деп аталады, ол "Эрос" концепциясын толықтырады, бірақ бұл термин Фрейдтің өзінде қолданылмаған, алғаш 1909 жылы Вильгельм Стекел, ал кейін Пол Федерн осы контексте енгізген. Кейінгі психоаналитиктер, мысалы Жак Лакан және Мелани Клейн осы концепцияны қорғады.
the album by Sole & DJ Pain 1
In classical Freudian psychoanalytic theory, the death drive (Todestrieb) is the drive toward death and destruction, often expressed through behaviors such as aggression, repetition compulsion, and self destructiveness. (Die Destruktion als Ursache des Werdens) in 1912, which was then taken up by Sigmund Freud in 1920 in Beyond the Pleasure Principle. This concept has been translated as "opposition between the ego or death instincts and the sexual or life instincts". In Beyond the Pleasure Principle, Freud used the plural "death drives" (Todestriebe) much more frequently than the singular. The death drive opposes Eros, the tendency toward survival, propagation, sex, and other creative, life producing drives. The death drive is sometimes referred to as "Thanatos" in post Freudian thought, complementing "Eros", although this term was not used in Freud's own work, being rather introduced by Wilhelm Stekel in 1909 and then by Paul Federn in the present context. Subsequent psychoanalysts such as Jacques Lacan and Melanie Klein have defended the concept.
Терминология
Фрейдтің ағылшын тіліндегі еңбектерінің стандартты басылымы неміс тіліндегі екі терминді шатастырады: Instinkt (инстинкт) және Trieb (қозғалыс), оларды көбінесе екеуін де инстинкт деп аударады; мысалы, "өлім инстинктінің гипотезасы, оның міндеті – органикалық өмірді жансыз күйге қайтару". "Инстинкт пен Trieb-ті теңестіру қатысты түсініспеушіліктерге әкелді". Фрейд "Instinkt" терминін басқа жерде нақты қолданады, сондықтан "инстинкт" ұғымын шартты түрде "қозғалыс" деп атауға болады, бірақ бұл терминге байланысты кез келген эссенциалистік немесе натуралистік мағыналарды тоқтату қажет. Бір жағынан, өлім қозғалысы – бұл организмнің өміріне қажет емес күш (инстинкттен өзгеше) және оны бұзуға немесе кейде интуицияға қарсы келетін әрекеттерге итермелеуге бейім. Басқаша айтқанда, өлім "инстинкті" термині – өлім қозғалысының бұрмаланған бейнесі. Бұл термин Фрейд туралы ғылыми әдебиетте "өлім қозғалысы" деп кеңінен танымал, ал Лакандық психоаналитиктер оны көбінесе жай ғана "қозғалыс" деп қысқартады (Фрейд басқа да қозғалыстардың бар екенін болжағанмен, Лакан XI семинарында барлық қозғалыстар өлім қозғалысына бағынышты екенін нақты айтады). Фрейдтің қазіргі Penguin аудармалары Trieb және Instinkt терминдерін сәйкесінше "қозғалыс" және "инстинкт" деп аударады.
Теорияның пайда болуы: ләззат принципінен тыс
Фрейдтің негізгі тұжырымы: "ой оқиғаларының барысы автоматты түрде ләззат принципімен реттеледі [қатысты] жағымсыздықтан аулақ болу немесе ләззат алу". Мұндай терминдермен қанағаттанарлық түсіндіру қиын болған үш негізгі қайшылықты дәлелдер Фрейдті мансабының соңында психикалық өмірде ләззат принципінен өзге принципті іздеуге итермеледі – бұл ізденіс оны соңында өлімге ұмтылу тұжырымына жеткізді. Фрейд алғашқы кездескен мәселесі (соғыс) жарақатындағы қайталану құбылысы болды. Фрейд травмамен күрескен адамдармен жұмыс істегенде (әсіресе Бірінші дүниежүзілік соғыстан оралған сарбаздардың басынан өткен травма), ол субъектілердің көбінесе осы травматикалық тәжірибелерді қайталауға немесе қайта жасауға бейім екенін байқады: "травматикалық науқастарда туындайтын армандар науқасты апат жағдайына қайта-қайта әкелу сипаттамасына ие", бұл ләззат принципінің күтуіне қайшы келді. Фрейд екінші проблемалық аймақты балалар ойынында тапты (мысалы, Фрейдтің немересі ойнаған Форт/Да ойыны, онда ол анасының және тіпті өзінің жоғалуын сахналап, қайта-қайта көрсетеді). "Олай болса, оның осы қиын тәжірибені ойын ретінде қайталауы ләззат принципімен қалай үйлеседі?" Үшінші мәселе клиникалық тәжірибеден туындады. Фрейд өз науқастарында, басылып алынған ауыр тәжірибелермен айналысып, үнемі "өткенге жататын нәрсе ретінде есте сақтаудың орнына басылып алынған материалды қазіргі тәжірибе ретінде қайталауға міндетті" екенін анықтады. Оның "адамдардың барлық қарым-қатынасының бірдей нәтижесі болатын тағдырдың мәжбүрлеуі" деп атаған нәрсесімен байланысты, мұндай дәлелдер Фрейдті "ләззат принципінен гөрі бастапқы, қарапайым, инстинктивті көрінетін қайталаудың мәжбүрлеу гипотезасын негіздеуге" итермеледі. Содан кейін ол мұндай мәжбүрлеудің себебін түсіндіруге кірісті, кейбір ғалымдар оны "метафизикалық биология" деп атады. Фрейдтің сөздерімен айтқанда: "Одан кейін келетін болжамдар көбінесе тым қиялдауға берілген, оларды оқырман жеке талғамына қарай қарастырады немесе жоққа шығарады". Мұндай проблемалық қайталану үшін жаңа инстинктивті парадигманы іздеп, ол оны "органикалық өмірде бұрынғы жағдайды қалпына келтіруге деген құштарлықта" – өмірдің бастапқыда пайда болған бейорганикалық күйінде тапты. Инстинктілі өмірдің консервативті, қалпына келтіру сипатынан Фрейд өзінің өлімге ұмтылуын, оның "өлімге қарайғысы" және Эроста көрінетін "өлім инстинктілерінің өмір инстинктілерінен бөлінуін" тудырды. Осылайша, өлімге ұмтылу жеке жаратылыста "организмнің өзінің өлім жолымен жүруін қамтамасыз етуге арналған күш" ретінде көрінеді. Мұндай өзін-өзі жоятын күштердің болуына қосымша клиникалық қолдау іздеу арқылы Фрейд оны мазохизм туралы өз көзқарасын қайта қарау арқылы тапты – бұрын "субъектінің өзіне бұрылған садизм" деп есептелген, сондықтан "біріншілік мазохизм болуы мүмкін – мен бұрын қарсыласқан мүмкіндік" деп санайды. Дегенмен, мұндай қолдаумен, ол кітаптың соңына дейін өз теориялық құрылымының уақытша табиғаты туралы өте күмәнді болды: ол оны "жасанды гипотезалардың бүкіл құрылысы" деп атады. Спилрейннің мақаласы 1912 жылы жарияланғанымен, Фрейд бастапқыда оған қарсылық көрсетті, өйткені оны тым юнгиандық деп санады. Дегенмен, Фрейд ақырында осы тұжырымдаманы қабылдады және кейінгі жылдары "Ләззат принципінен тыс" еңбегінде белгілеген шағын негіздерінен кеңейтіп дамытты. "Мен және Ид" (1923) еңбегінде ол өзінің аргументін "өлім инстинктісі, мүмкін, тек ішінара ғана, сыртқы әлемге қарсы бағытталған жойылу инстинктісі ретінде көрінеді" деп түсіндірді. Келесі жылы ол "либидоның жойғыш инстинктісін зиянсыз ету міндеті бар екенін және ол бұл міндетті осы инстинкті көбінесе сыртқа қарай аудару арқылы орындайды. Содан кейін инстинкт жойғыш инстинкт, билік ету инстинктісі немесе билікке құштарлық деп аталады" деп нақтырақ түсіндірді, бұл көріністердің танымал жиынтығы. Онжылдықтың соңында, "Цивилизация және оның қанағаттанбаушылығы" (1930) еңбегінде Фрейд: "Бастапқыда мен осы жерде дамытқан көзқарастарды тек күмәнді түрде ұсындым, бірақ уақыт өте келе олар маған соншалықты әсер етті, мен енді басқаша ойлана алмаймын" деп мойындады.
Философия
Философиялық тұрғыдан алғанда, өлімге деген құмарлықты неміс философы Артур Шопенгауэрдің еңбегімен байланыстыруға болады. Оның «Ерiк пен бейне ретiнде әлем» (1818) еңбегінде баяндалған философиясы, барлық нәрсенің метафизикалық «ерік» (дәлірек айтқанда, өмір сүру ерікі) арқылы бар екенін, ал ләззат осы ерікті бекітетінін айтады. Шопенгауэрдің пессимизмі оны «ерікті» бекітудің теріс және әдепсіз нәрсе екеніне сендірді, себебі оның пікірінше, өмір бақыттан гөрі көбірек азап сыйлайды. Өлімге ұмтылу «еріктің» табиғи және психологиялық жоққа шығарылуы ретінде көрінеді. Фрейд мұндай мүмкін байланыстарды жақсы білген. 1919 жылғы хатында ол «өлім тақырыбына қатысты, [мен] құмарлықтар арқылы қызық идеяға таптым және енді оған қатысты барлық нәрсені, мысалы Шопенгауэрді оқуым керек» деп жазды. Эрнест Джонс (көптеген талдаушылар сияқты, өлімге ұмтылудың агрессия инстинктінен асып түсу қажеттігіне көз жеткізбеген) «Фрейд Шопенгауэрдің орнына келген сияқты, ол «өлім – өмірдің мақсаты» деп үйреткен» деп санайды. Алайда, Фрейд өзінің «Жаңа кіріспе лекцияларында» (1932) көрермендеріне былай деді: «Сіздер, мүмкін, иықтарыңызды көтеріп: «Бұл табиғи ғылым емес, Шопенгауэрдің философиясы!» дейсіздер. Бірақ, мырзалар мен ханымдар, неге батыл ойшыл кейін мұқият және шамалы зерттеулермен расталған нәрсені болжамауы керек?» Ол содан әрі: «Біз айтқан нәрсе – нағыз Шопенгауэр емес, біз өмір де, өлім де бар екенін ұмытпаймыз. Біз екі негізгі инстинктті танимыз және әрқайсысына өз мақсатын береміз» деп қосты.
Мәдени қолдану: өркениет және оның қанағаттанушылықтары
Фрейд өзінің жаңа теориялық құрылысын "Цивилизация және оның құлшыныштары" (1930) атты еңбегінде Батыс цивилизациясының – тіпті цивилизацияның және жалпы әлеуметтік өмірдің – тудыратын қиындықтарды қарастырды. Атап айтқанда, "өлім инстинктінің бір бөлігі сыртқа бағытталып, агрессия инстинкті ретінде көрінеді" деген тұжырымнан келіп, ол "агрессияға ұмтылысты цивилизацияның ең үлкен тосқауылы ретінде" қарады. Мұндай агрессияны басып тастау қажеттілігі [мәдени] супер-эгоның қалыптасуын талап етті: "Біз тіпті ар-ұжданның пайда болуын осы агрессияны ішке бұруға байланысты ереселікке кінәліміз". Содан кейін жеке тұлғада супер-эго және оның ізінде кінә сезімі пайда болады. Осылайша, цивилизация жеке тұлғаның қауіпті агрессиялық құштарлығын оның ішінде оған бақылау жасау үшін арнайы агенттік құру арқылы бақылайды. Фрейд топтық өмір мен туа біткен агрессия арасындағы байланысты одан әрі нығайтты, онда топтар агрессияны басқа топтарға бағыттап жақындасады, бұл идеяны кейіннен Уилфред Бион сияқты топтық талдаушылар қолдады.
Фрейдтің көзқарастарының дамуы
Фрейдтің өмірінің соңғы онжылдығында оның өлімге деген ұмтылысына қатысты көзқарасы шамалы өзгергендігі айтылады, "көңіл негізінен өлім инстинктісінің сыртқа қарайғы көріністеріне аударылды". 1930 жылы ол былай деп жазды: "Эротикалық емес агрессия мен құртушылықтың кең таралғанын ескере отырып, мен агрессияға бейімділікті адамның бастапқы, өзін-өзі қамтамасыз ететін инстинкттік қабілеті деп есептеймін". 1933 жылы ол өлімге ұмтылудың бастапқы тұжырымын қайта қарастырып, "өзінің тірі денесін жоюға бағытталған ерекше инстинкт! Бұл қызық көрінеді" деді. Ол сондай-ақ: "Біздің гипотезамыз бойынша, инстинкттердің екі негізгі класы бар: ең кең мағынада жыныстық инстинкттер, қаласаңыз Эрос, және құртуға ұмтылатын агрессивті инстинкттер" деп жазды. 1937 жылы ол жеке пікір білдіріп, "Егер өмірдің басында барлық либидо ішке, ал барлық агрессия сыртқа бағытталған деп есептесек, бізде нақты схемалық бейне қалыптасады" деді. Соңғы жазбаларында ол "екі негізгі инстинкт – Эрос және құрту инстинкті, біздің екі бастапқы инстинктіміз – Эрос және құртушылықтың" контрастына ерекше мән берді. Дегенмен, ол "өлім инстинктісі – бұрынғы күйге, яғни бейорганикалық күйге оралу" деген сенімін өмірінің соңына дейін сақтап қалды.
Мортидо және Деструдо
Либидоға ұқсас қалыптасқан mortido және destrudo терминдері өлім инстинктінің энергиясын білдіреді. 21-ші ғасырдың басында олардың қолданылуы фрейдист психоаналитиктер арасында азайып бара жатыр, бірақ бұл терминдер әлі де деструктивті энергияны танытады. Жеке өмірге mortido-ны енгізудің маңыздылығы, оны бөліп тастау мен мойдаламай, қабылдау қажеттігін ерлер қозғалысындағы Роберт Блай сияқты тұлғалар қолға алды. Пол Федерн жаңа энергия көзі үшін mortido терминін пайдаланды, және басқа талдаушы жазушылар да оны қолдады. Бірақ оның шәкірті және әріптесі Вайс destrudo-ны таңдады, кейін оны Чарльз Бреннер қабылдады. Mortido сондай-ақ Каббаланың қазіргі заманғы түсіндірмелерінде де қолданылған. Фрейд өзі өлімге ұмтылудың агрессивті және деструктивті энергиясын есімдемегенімен (ол өмірге ұмтылуды "либидо" деп атаған), психоанализшілердің келесі буыны оған сәйкес атау табуға тырысты. Әдеби сын "Destrudo" терминін психоанализден гөрі, кем дегенде метафоралық түрде қолдануға көбірек дайын болды. Джозеф Кэмпбелл көркем бейнелерді "инцестуальды либидо" және "патрицидті destrudo" ретінде қарастырды; destrudo мен либидо арасындағы қақтығыстың әдеби сипаттамалары 21-ші ғасырда да кең таралған. Destrudo есімі рок музыкасында және бейне ойындарда да көзге түседі.
Пол Федерн
Мортидоны Фрейдтің шәкірті Пол Федерн өлім инстинктісінің психикалық энергиясын түсіндіру үшін енгізді, бұл Фрейдтің өзі толық ашпаған мәселе еді. 1930 жылы Федерн өлім инстинктісінің клиникалық дәлелі ретінде ауыр меланхолиямен ауыратын науқастардың өзін-өзі жоюға бейімділігін баяндады, бұл оның кейіннен ішкі бағытталған мортидо деп атаған нәрсесінің куәсі болды. Дегенмен, Фрейдтің өзі мортидо немесе деструдо терминдерін қолдаған жоқ. Осы себепті екеуі де психоаналитикалық әдебиетте кеңінен танымал бола алмады.
Эдуардо Вайс
Деструдо – итальяндық психоаналитик Эдоардо Вайс 1935 жылы либидоға аналогия бойынша, өлім инстинктінің энергиясын белгілеу үшін енгізген термин, және осылайша Фрейдтік психологиядағы құрылысқа қарсы күштің энергиясын қамту үшін қолданылады. Деструдо – либидоның қарама-қарсысы – Эрос (немесе «өмір») күшінен туындайтын жаратуға ұмтылыс, ал Танатос (өлім) күшінен туындайтын жоюға ұмтылыс, демек, Зигмунд Фрейд «мақсаты жойылу болатын агрессивті инстинкттер» деп атаған құбылыстың бір бөлігі. Вайс агрессияны/деструдоны екіншілік нарциссизммен байланыстырды, бұл көбінесе либидоның өзіне бұрылуымен сипатталады.
Эрик Берн
Федерннің шәкірті болған Эрик Берн өзінің транзакциялық талдауға дейінгі зерттеуінде, "The Mind in Action" (1947) еңбегінде "mortido" терминін кеңінен пайдаланды. 1967 жылғы үшінші басылымның кіріспесінде ол былай деп жазды: "Соңғы тридцать жылдағы тарихи оқиғалар Пол Федерннің mortido тұжырымын енгізу арқылы түсініктірек болады". Берн mortido-ны жеккөрушілік пен қатыгездік, соқыр ашу және әлеуметтік антагонизм сияқты күштерді қозғаушы күш ретінде қарастырды; ал ішкі бағытталған mortido кінә мен өзін-өзі жазалау құбылыстарының, сондай-ақ депрессия немесе меланхолия нысанындағы клиникалық күшеюлерінің негізі деп санады. Берн жыныстық актілерді либидомен қатар mortido-ны қанағаттандыратындықтан қарастырды; және кейде біріншісі екіншісінен жыныстық тұрғыдан маңыздырақ болатынын мойындады, мысалы, садомазохизм және құрылымды эмоционалдық қарым-қатынастарда. Берннің жеке тұлғалар мен топтардағы, әлеуметтік құрылымдар мен ұлттардағы mortido-ның рөліне деген қызығушылығы оның кейінгі жазбаларының барлығында жалғасқан деуге болады.
Жан Лапланш
Жан Лапланш қайта-қайта өлтіру (mortido) мәселесін зерттеді, және либидо күштерімен қатар, ерекше жойғыш инстинктті қаншалықты анықтауға болады деген сұраққа жауап іздеді.
Аналитикалық қабылдау
Фрейд 1930 жылы "Өлім немесе жойылу инстинктінің бар екендігі туралы болжам тіпті аналитикалық айналымдарда да қарсылықпен кездесті" деп атап өткен. Шындығында, Эрнест Джонс "Рахат принципінен асып түсу" еңбегінде бұл кітаптың "оның барлық жазбаларында кездеспейтін, ерекше болжамдық батылдықты" көрсеткенін, сонымен қатар "Фрейдтің ізбасарлары тарапынан аз қабылданумен ерекшеленетін оның жалғыз еңбегі" екенін айтқан. Отто Фенихель Фрейдтің алғашқы жарты ғасырына арналған толық шолуында "Фрейд өлім инстинктісі туралы түсінігін негізге алған фактілер шынайы түрде өзін-өзі жою инстинктісінің болуын қажет етпейді" деген қорытындыға келді. Хайнц Хартман эго психологиясының бағытын белгілеп, "Фрейдтің негізінен биологиялық бағытталған "өмір" және "өлім инстинкті" гипотезаларынан бас тартуды" жөн санады. Объектілер қатынастары теориясында тәуелсіз топтың арасында "ең көп таралған наразылық – өлім инстинктісінің жағымсыз тұжырымы" болды. Рас, "көптеген талдаушылар үшін Фрейдтің өлімге деген ертедегі құштарлығы, алғашқы мазохизм идеясы мәселелерге толы болды". Дегенмен, бұл тұжырымды кейбір талдаушылар қорғап, кеңейтіп, алға жылжытты, көбінесе психоанализдің бағытынан сәл ауытқушылар; ал көбірек ортодоксалдылардың арасында, "көптеген басқа талдаушылармен салыстырғанда Фрейдтің өлімге ұмтылу доктринасын қастерлі тұтқандардың ішінде К.Р. Эйслер ең сенімді немесе ең аз сенімсіз болды". Мелани Клейн және оның тікелей ізбасарлары "сәби дүниеге келген сәттен бастап инстинкттердің туа біткен қақтығысынан – өмір инстинктісі мен өлім инстинктісі арасындағы тікелей қақтығыстан" туындаған алаңдаушылыққа ұшырайды деп есептеді; ал Клейншілер өздерінің ерте балалық шақ теориясының көп бөлігін соңғысының сыртқа бұрылуына негіздеді. "Фрейд сипаттаған өлім инстинктісінің бұрылуы Мелани Клейннің пікірінше, жартылай проекциядан, жартылай өлім инстинктісінің агрессияға айналуынан тұрады". Ол өлімге ұмтылудың тілдік аспектілерін ерекше атап өтті: "өлім символы өмірдің алғашқы толқынына ие болу үшін өлімнің орнына қойылады. Сондықтан оның "Қалтасы!" және "Әкесі!" ойындарындагі қайталамалықтың себебін түсіну үшін бастапқы мазохизмнің ескірген түсінігіне жүгінудің қажеті жоқ". Эрик Берн де "Фрейдтің дәстүрлі байқауларын қайталап, растаумен қатар, өлім инстинктісіне және қайталау мәжбүрлілігінің кең таралғандығына оның толық сенімділігін" мақтанышпен жариялады. Фрейдтің адам психикасындағы өлім мен эрос күштерінің концептуалды оппозициясын Уолтер А. Дэвис "Дерацинация: Тарихилық, Хиросима және трагикалық императив" және "Өлімнің арман патшалығы: 11 қыркүйектен бергі американдық психика" еңбектерінде қолданды. Дэвис Хиросима мен 11 қыркүйек оқиғаларына қатысты әлеуметтік реакцияларды Фрейдтің өлім күші тұрғысынан қарастырды. Егер олар осы реакциялардың салдары үшін жауапкершілікті өз мойнына алса, американдықтар оларды қайталайды деп мәлімдеді Дэвис.