Кіріспе

Адаса шайқасы б.з.д. 161 жылы Адар айының 13-і күні, Бет-Хорнның жанындағы Адасада болды. Бұл шайқас Яһуда Маккабей (Жуда Маккабей) басқарған бүлікші маккабейлер мен Никанор басқарған Селевкид империясы арасында өтті. Маккабейлер шайқас барысында Никанорды ерте өлтіріп, жеңіске жетті. Бұл шайқасқа дейін бірнеше ай бойы саяси тартыстар болды, онда Лисийдің бір жыл бұрын жасасқан бейбіт келісімін жаңа бас діни қызметкер Алким, жаңа әскери губернатор Никанор және Маккабейлердің көшбасшысы Яһуда Маккабей сынап көрді. Шайқас болған күн, еврей күнтізбесі бойынша 13 Адар, жеңісті еске алу үшін Йом Никанор (Никанор күні) деп тойланды.

Негізгі дереккөздер

Никанордың Яһудеядағы әскери басқаруы, Кафар-Салама шайқасы және Адаса шайқасы 1 Маққабилер кітабында (Маққабилер 7:26-50 (NRSV)), 2 Маққабилер кітабында (Маққабилер 14:12-33 (NRSV), Маққабилер 15:1-36 (NRSV)) және Иосиф Флавийдің «Иудейлердің ежелгі тарихы» кітабының 12-ші кітабының 10-шы тарауында тіркелген. Кафар-Салама шайқасы туралы ақпарат өте аз; бұл шайқас қысқа да, бір жақты болған, немесе 1 Маққабилер кітабының авторы оған куә болмаған, немесе екеуі де мүмкін. Адаса шайқасы туралы сәл көбірек мәлімет берілген, бірақ негізінен ол өткен географиялық аймақ туралы айтылған. Авторлар одан гөрі Никанор, Алким және Яһуда арасындағы саяси манөврлерге көбірек назар аударды.

Никанордың билік етуі

Б.з.д. 162 жылы регент Лисий Яһудеяны үкімет бақылауына қайтару және Иерусалимдегі Акра цитаделінің қоршауын жеңілдету үшін экспедицияға жетекшілік етті. Бет-Захария шайқасында жеңіске жеткеннен кейін маккабилер кері шегінуге мәжбүр болды. Бірақ Лисий саяси себептермен Селевкидтердің астанасы Антиохияға асықты. Селевкидтердің Филип атты басшысының қарсылығын жеңгеніне қарамастан, көп ұзамай одан да қауіпті жағдай туды: грек тарихшысы Полибийдің көмегімен Римдегі тұтқындықтан қашып, Сирияға оралған Димитрий I Сотер. Димитрий Селевк IV-тің ұлы еді, ал Антиох IV Селевк IV 175 жылы қайтыс болғаннан кейін таққа отыруы кейбір адамдар тарапынан билікті басып алу деп есептелді. Сонымен қатар, Димитрий шамамен 24 жаста болды, ал патша Антиох V Евпатор әлі бала еді. Димитрий Антиохияның грек басшыларын өз жағына тартып, таққа отырды және Антиох V мен Лисийді тұтқындап, өлім жазасын берді. Бұл Селевкидтер мен Рим Республикасы арақатынастарын нашарлатты; Рим Селевкид империясы ішіндегі бүлік пен келіспеушіліктің кез келген ықтимал көздеріне, мысалы Тимарх, Коммагендік Птолемей және маккабилерге шартты қолдау мен көмек көрсетуді бастады.

Қапар-салама және Адаса

Никанор Иерусалимнен Яһуда мен оның жақтастарын іздеу үшін шағын әскерімен аттанды. Кафар-Саламада шайқас болды; Селевкилер 500-ге жуық жауынгерін жоғалтып, Иерусалимге қайта шегінді. Деректерге сәйкес, Никанор Екінші ғибадатханаға құрметсіздік жасады; ол дін қызметкерлерін Яһуданы табуға көмектесуге мәжбүрледі, әйтпесе ғибадатхананы өртеп жіберумен қорқытты. Бұл оқиғаның шындығы Никанорға деген жағымсыз көзқарасқа байланысты әлі де белгісіз болуы мүмкін; ғибадатханадағы дін қызметкерлері, болжам бойынша, Алкимустың қол астында болған, бірақ 2 Маккавейлер кітабында Алкимустың Никанордың қолына күш түсіргені айтылады. Никанор өз одақтастарына қарсы шығып, өзін-өзі жоқ қылғаны нақты емес, бірақ оның бұл әрекеті көтерілісшілердің наразылығын тудырды. Никанор тағы да атпен Иерусалимнің солтүстік-батысындағы Бет-Хоронға жол тартты, онда Самариядан келе жатқан Селевкилердің қосымша күштерімен кездесуі тиіс болды. Ол өзімен бірнеше ауыр жаяу әскерін алып келген болуы мүмкін. Көтерілісшілер күштерін Адасада Никанорға қарсы жинады. 2 Маккавейлер 15-тарауында Яһуда әскеріне түсінде көрген нәрсесін айтып, оларды рухтандырды. Онда Еремия пайғамбар оған алтын қылыш сыйлап, «Бұл – Құдайдан келген қасиетті қылыш, осы қылышпен жауыңды жеңесің» деді. Шайқас тікелей шабуыл түрінде болды, алдын ала дайындық немесе күтпеген шабуыл болған жоқ; 1 Маккавейлерде «әскерлер шайқасқа түсті» делінген, бұл бұрынғы шайқастардағы күтпеген шабуылды білдіретін сөздерден өзгеше. Никанор шайқастың басында қаза тауып, Селевки әскерін басшысынан айырды, олар үлкен дағдарысқа ұшырады. Грек қолбасшылары әдетте оң жақ қанаттағы атты әскермен соғысқа қатысты, ал Никанордың күші салыстырмалы түрде аз болғандықтан, Яһуда тікелей шабуыл жоспарлағанда оны табу оңай болған болар. Селевки әскері Газараға қарай шегінді, ол батыстағы Селевкилердің ең жақын бекінісі еді. Яһуди әскері оларды қуа жететін болса, ал жақын жердегі еврей партизандары қашқан үкімет әскеріне үлкен шығын келтіріп, олардың шегінуін қиындатты. Димитрий патша шамамен 160 жылдың басында шығыс сатрапияларында Тимархтың көтерілісін басып, Яһудеядағы тәртіпсіздікті басу сияқты басқа да міндеттерге сарбаздарды жіберді. Адасадағы жеңіске қарамастан, бір жылдан кейін Иуда Маккабей Еласа шайқасында жеңіліп, қаза тапты.

Талдау

Десаудың орналасқан жері белгісіз, себебі Симон сол жерде Никанормен шайқасқан. Бұл оқиға тек 2 Маққабилер кітабында баяндалады, онда географиялық ешқандай мәлімет жоқ. Кейбір ғалымдар 2 Маққабилерді қысқартқан эпитомист Кафар-саламаны Кафар-десаумен шатастырған болуы мүмкін деп болжайды, бұл бір шайқас болған, бірақ терминдер аса ұқсамайды. 2 Маққабилер кітабында Десаудағы шайқас бүлікшілердің жеңілісі деп сипатталса, 1 Маққабилер кітабында Кафар-салама бүлікшілердің жеңісі деп көрсетілген. 2 Маққабилер кітабында жаудың 35 000 қаза тапқаны айтылады, бұл Яһуданың жеңісін одан да әсерлі көрсету үшін мифтен туған, шамадан тыс үлкейтілген сан. Еремияның Яһудаға Құдайдың құрметін білдіретін белгі ретінде семсер сыйлағандығы туралы әңгіме, египеттік мәдени сенімдер мен яһуди дінінің араласуының нәтижесі болуы мүмкін. 2 Маққабилер кітабының авторы египеттік яһуди болған, ал биліктің кең таралған мотиві – перғауынның патшалық семсерін ұстап тұрған немесе оны қолдануға дайындалып тұрған бейнесін көрсету еді. Бұл оқиға Яһуданың басшы ретіндегі патшалық билігін күшейтуге бағытталған, бірақ Еремия пайғамбарды пайдалану арқылы яһудилерге тән ерекшелік қосылған. Шайқас 13 адар күні болғаны айтылған, бірақ жылы көрсетілмеген. Б.з.б. 161 жыл көрсетілсе, Никанордың губернаторлық қызметі қысқа болған, бірнеше айға ғана созылған. Алайда, б.з.б. 160 жыл көрсетілсе, Адаса мен Бакидтің б.з.б. 160 жылы жасаған екінші жорығы арасында Еласа шайқасына әкелетін уақыт болмаған, ол Адардан кейін келетін нисан айында болған.