Кіріспе

Селевкидтер мен Птолемейлердің арасындағы шайқас, Бесінші Сирия соғысының бір бөлігі ретінде Паниум шайқасы /p//ə/'/n//aɪ//.//ə//m/ (Панион, Πάνειον, немесе Панеас, Πανειάς деп те аталады) б.з.д. 200 жылы Панеас (Цезарея Филиппи) маңында өтті. Селевкидтерге Ұлы Антиох III басшылық етсе, Птолемей армиясын Этолиялық Скопас басқарды. Селевкидтер толық жеңіске жетіп, Птолемей армиясын талқандап, Келе-Сирия провинциясын жаулап алды. Птолемей патшалығы Паниум шайқасындағы жеңілісінен кейін қалпына келмеді және тәуелсіз үлкен держава болуын тоқтатты. Антиох оңтүстік жағын қамтамасыз етіп, Рим Республикасымен болатын қақтығысқа көбірек назар аудара бастады.

Өмірбаян

Б.з.д. 202 жылы Сирияның Птолемейлік губернаторы, Фрасейдің ұлы Птолемей Селевкидтер империясының билеушісі Ұлы Антиох III жағына шықты. Антиох 201 жылы күзге дейін провинцияның көп бөлігін, Газа қаласын қоса алғанда, басып алып, қыстау үшін Сирияға қайтып келді. Сол қыста Птолемейлік әскердің қолбасшысы, аетолиялық Скопа провинцияның бір бөлігін қайта жаулап алды. Антиох Дамаскіде әскерін жинап, б.з.д. 200 жылдың жазында Гермон тауының жанындағы Паниум ағысында Птолемейлік әскермен шайқасты.

Птолемейлік тәртіптер

Птолемейлердің майдан шебінің ені төрт шақырымды құрады. Сол қанаты Паниум үстіртіндегі жазықта жайғастырылды. Ол 25 000–32 000 сарбаздық македондық қоныс аударушылар фалангасынан тұрды, оған Птолемей Аэроп ұлы, өзі македондық қоныс аударушы басшылық етті. Бұл – мемлекеттің ең жақсы әскерлері еді. Бас қолбасшылықты Аэтолиялық жалдамалы генерал Скопас Аэтолиядан жүргізді, ол өзімен бірге 6 500 Аэтолиялық жалдамалы сарбазды, оның ішінде 6 000 жаяу әскер және 500 атты әскерді әкелді.

Селевкидтердің мінез-құлқы

Антиохтың шамамен 70 000 сарбазы болған, бұл б.з.б. 217 жылы Рафия шайқасында онымен бірге болған 68 000-нан асып түседі. Өткен жылдары Жоғарғы сатрапияларды қайта бағындырғандықтан, ол бұрынғыдан гөрі кеңірек ресурстарға ие болды. Полибий Паниум шайқасындағы Селевкид әскерінің құрамында катафрактар, элиталық ат әскері агема, Тарантолық сарбаздар, одан да көп ат әскері, фалангиттер, гипаспистер, соғыс пілдері, белгісіз жаяу әскер және жеңіл шайқасшылар болғанын көрсетеді.

Шайқас

Кіші Антиох, Антиох III-нің тұңғыш ұлы, Селевкид әскерінің элиталық катафрактарына басшылық етіп, түнде Хермон тауының етегіндегі Тель-Хамраны жаулап алды. Катафрактар шабуылмен ұрыс бастап, Птолемейге қарасты бақытсыз атты әскерді жылдам жеңіп алды. Орталықта Птолемейлік фаланга өздерінің Селевкидтік әріптестерін кері шегіндірді. Селевкидтердің пілдері Селевкидтік фалангадағы кеңістіктерге шабуыл жасап, Птолемейдің осы жетістігін тоқтатты және олардың ілгерілеуін бөгеді. Кіші Антиохқа қарасты катафрактар жау атты әскерін қуып жете алмай, Птолемейлік фаланганың арт жағына шабуыл жасады. Соғыс пілдері, фалангиттер және катафрактардың екі жақтан қысымына ұшыраған, салыстырмалы түрде қимылсыз Птолемейлік фаланга тұрған жерінде дерлік құрылысқа ұшырады. Оң қанатында орналасқан Скопас 10 000 әскерін алып, шайқас алаңынан қашып кетті.

Салдары

Скопас 10 000 адамды Сидонға паналауға бастады, ал Птолемейдің басқа жасақтары Иерусалимге, Финикияға, Самарияға және Декаполиске қашты. Олардың бәрі б.з.б. 198 жылдың соңына қарай бағынуға мәжбүр болды. Коэле Сирия Селевкидтердің бақылауына өтті және Птолемейлер Антиохпен б.з.б. 195 жылы бейбіт шартына қол қоюға мәжбүр болды. Бұл шайқастың салдары ретінде Птолемей мемлекеті келесі жылдары македониялық қоныс аударушы фаланганың рөлін төмендетуге мәжбүр болды. Кейбір діни кітаптарды зерттеушілер бұл шайқасты Даниял кітабының 11:15 аятында айтылған шайқас деп санайды, онда былай делінген: «Сол кезде Солтүстік патшасы келіп, қоршау үшін дөңгелектер салып, мықты қаланы жаулап алады».

Шығындар

Б.з.б. 190 жылы Магнезия шайқасы мен б.з.б. 167 жылы Пидна шайқасындағы фалангалардың жоғалту көрсеткіштеріне сүйене отырып, Птолемейлік 25 000 фалангиттен 17 500–20 825-і қаза тауып немесе тұтқынға түскен болуы мүмкін.