Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1961–1992 жылдары Ресей Федеративтік Социалистік Республикасының (РСФСР) автономиялық республикасы.
1961–1992 autonomous republic of the Russian SFSR
Тува Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы (Тувинская Автономная Советская Социалистическая Республика;), немесе Тува АССР (Тувинская АССР;), Ресей Федеративтік Социалистік Республикасының (РСФСР) автономиялық республикасы болды. Ол 1961 жылдың 10 қазанында Тува автономиялық облысынан құрылды. Оның аумағы 175 000 шаршы километрді құрады және оңтүстікте Моңғолиямен, шығыста Бурят АССР-мен, батыста Горно-Алтай автономиялық облысымен, солтүстікте Хакас автономиялық облысымен шектесетін.
The Tuvan Autonomous Soviet Socialist Republic (Тувинская Автономная Советская Социалистическая Республика; ), or the Tuvan ASSR (Тувинская АССР; ), was an autonomous republic of the Russian SFSR. It was created on 10 October 1961 from the Tuvan Autonomous Oblast. Its territory measured 175,000 square kilometers and bordered Mongolia to the south, Buryat ASSR to the east, Gorno Altai Autonomous Oblast to the west and Khakas Autonomous Oblast to the north.
Тарих
Тува АССР-і Кеңес Одағына қосылғанның 20 жылдығына орай 1964 жылғы 9 қазанда Ленин орденімен, ал КСРО-ның 50 жылдығына орай 1972 жылғы 29 желтоқсанда Халықтар достығы орденімен марапатталды. Тува АССР-дегі жоғары мемлекеттік орган – бес жылдық мерзімге сайланатын 130 депутаттан тұратын Тува АССР Жоғарғы Кеңесі еді.
The Tuvan ASSR was awarded the Order of Lenin on 9 October 1964 to commemorate its 20th anniversary of its incorporation into the Soviet Union, as well as the Order of Friendship of Peoples on 29 December 1972 to honor the 50th anniversary of the USSR. The highest organ of government in the Tuvan ASSR was the Supreme Soviet of the Tuvan ASSR, made up of 130 deputies on five year terms.
Тарату
1990 жылы азшылық орыстар мен көпшілік тувалықтар арасында этникалық қақтығыстар басталды, бірақ эстондық саясаткер және жазушы Тоомас Алаталудың сөзіне сәйкес, осы шабуылдардың масштабы ресейлік БАҚ-та көбінесе асыра көрсетілген. Бұл, жергілікті халықты азшылық орыс халқының пайдасына бөтендетіп, олардан алшақтатуға бағытталған көптеген саясаттардың нәтижесінде болды, мысалы, мал өсірушілердің балаларын ресейлік мектеп-интернаттарға міндетті түрде қабылдау саясаты. Алаталудың пікірінше, этникалық шиеленістерге қарамастан, кішкентай республикадағы күшті партитократияның ықпалымен Тыва кеңестік консерватизм ошағына айналды. 1990 жылғы Тува сайлауында Туваның КСРО-ға қосылғаннан бері алғаш рет Тува әкімшілігінің үш лауазымын этникалық тувалықтар иеленді. 1991 жылғы Ресей президенттік сайлауында Тува коммунистік партияның үміткері Николай Рыжковты қолдаған азат республикалардың бірі болды, дауыстардың 65% Рыжковқа, ал 15% Борис Ельцинге берілді. 1991 жылы жас көшбасшылар мен зиялы қауым өкілдерінен құралған демократиялық күштер коалициясы 27 тамызда республика басшылығының отставкасын талап етіп, аштық акциясын бастады. 28 тамызда Парламент отырысы шақырылып, онда Жоғарғы Кеңестің төрағасы Чимит Доржу Ондар отставкаға кетті және Коммунистік партияның барлық мүлігі мемлекетке өтті. Бұл әрекет Тува Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасының тарауына әкелді. 1992 жылдың 31 наурызында оның ізбасары – Тува Республикасы Ресей Федерациясының құрамына енді.
1990 saw the beginning of ethnic clashes between minority Russians and majority Tuvans, although according to Estonian politician and writer Toomas Alatalu, the magnitude of these attacks were largely exaggerated by the Russian media. This came as a result of numerous policies alienating the indigenous population in favor of the minority Russian population, such as the policy of the compulsory admittance of sons of cattle raisers' children to Russian boarding schools. According to Alatalu, Tuva had become a bastion of Soviet Conservatism fueled by the strong partocracy which had grown within the small republic, despite ethnic tensions. The Tuvan elections of 1990 was the first time since the incorporation of Tuva into the USSR that all three positions of power within the Tuvan administration were held by ethnic Tuvans. The 1991 Russian presidential election saw Tuva being one of the few autonomous republics to overwhelmingly vote for the Communist Party candidate Nikolai Ryzhkov, with 65% of the vote going to Ryzhkov and 15% for Boris Yeltsin. In 1991 a democratic coalition of forces, including youth leaders and intellectuals, initiated a hunger strike on 27 August, demanding the resignation of the republic's leadership. On 28 August, a meeting of Parliament was called, where Chimit Dorzhu Ondar, then Chairman of the Supreme Soviet, resigned, and all property of the Communist Party was absorbed by the government. This action led to the dissolution of the Tuvan Autonomous Soviet Socialist Republic. On 31 March 1992, its successor, the Tuva Republic, became a constituent member of the Russian Federation.
Экономика
Туван Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасының экономикасы көбінесе екі басты саладан – ауыл шаруашылығы мен кен өндіруден тұрды, оның маңызды егістіктері бидай мен арпа еді. Көбінесе жергілікті тұрғындармен жүзеге асырылатын ауыл шаруашылығынан өзгеше, Туваның индустриясы негізінен Ресейден келген қоныс аударушылардың еңбегімен дамыды.
The Tuvan Autonomous Soviet Socialist Republic's economy was mostly composed of two primary sectors, agriculture and mineral extraction, its principal crops were wheat and barley. In contrast to largely indigenous agriculture, Tuvan industry was largely fueled by Russian immigrant labour.
Демография
Ресейлік көші-қонға және орта, жоғары білім беру жүйесінің 1990 жылдарға дейін дерлік толығымен орыс тілінде жүргізілуіне қарамастан, тувалықтар Туваның ең ірі этникалық тобы болып қала берді (1990 жылы шамамен 206 000 тұрғын тувалық, ал 98 000 – орыс этникалық тобынан болды). Тува Автономдық Кеңестік Социалистік Республикасы өмір сүрген кезеңінің көп бөлігінде түрме лагерьлері мен еңбек колонияларына айналды.
Despite Russian immigration and the education system both secondary and post secondary being carried out almost exclusively in Russian by the 1990s, Tuvans remained the largest ethnicity in Tuva (approximately 206,000 residents were of Tuvan ethnicity, and 98,000 were of Russian ethnicity in 1990. For much of its existence, the Tuvan Autonomous Soviet Socialist Republic was home to numerous prison camps as well as labor colonies.