Кіріспе

Қабус ибн Ушмагир (толық аты: Абол Хасан Қабус ибн Ушмагир ибн Зияр Самс әл-Маали, ابوالحسن قابوس بن وشمگیر بن زیار, شمس‌المعالی; (өлді 1012) (әкімдік еткен жылдары: 977–981; 997–1012) – ортағасырлық Ирандағы Гурган және Табаристанның Зиярид билеушісі. Оның әкесі Вушмгир, ал анасы Баванди Испахбад Шарвин II-нің қызы болған.

Билік үшін күрес

967 жылы Вушмгир қайтыс болғаннан кейін, оның үлкен ұлы Бисутун Зиярид мемлекетін бақылауға алу үшін астанасы Гурганға жорық жасады. Бірақ, Буйидтерге қарсы бірлескен жорық үшін Вушмгир қайтыс болғанға дейін келген Саманид әскері Қабусты қолдады. Бисутун Буйид Рұқн әл-Дауланың көмегін алғанда, Саманид әскері Хурасанға қайтып кетті. Қабус Семенде билік еткен әл-Хасан ибн әл-Фейрузаннан жаңа одақтас тапты, бірақ Бисутун Гурган мен Семенді басып алып, Қабусты әкесінің мұрагері ретіндегі талаптарынан бас тартуға мәжбүр етті.

Билік

977 жылы Бисутунның қазасы Қабусқа Зияридтерді қайта басқару мүмкіндігін берді. Бисутунның Табаристан әкімі, Гилит Дубай ибн Бани, қайтыс болған билеушінің кішкентай ұлын қолдады және Саманидтердің қолдауына сене алды. Алайда, Қабус Зиярид әскерінің адалдығын жеңіп алды және Буид әл-Дауладан көмек алды. Дубайдан Ғурғанды тартып алып, Семнаннан Бисутунның ұлын тұтқынға алды. 978 немесе 979 жылы халифа әл-Таи Қабусқа Шәмс әл-Маали титулын берді. 980 жылы Қабус Рей билеушісі Фахр әл-Даулаға пана берді, ол жақында әл-Дауламен жеңіліспен аяқталған соғысқа қатысқан еді. Соңғысы Зияридтерге Фахр әл-Дауланың тапсырылуы үшін ақша мен жер ұсынды, бірақ Қабус бас тартты. Содан кейін әл-Даула Табаристанға шапқындап, жаулап алды; 981 жылы әл-Дауланың бауыры Муайяд әл-Даула Ғурғанды басып алды. Қабус пен Фахр әл-Даула Саманид Хорасанына қашуға мәжбүр болды. Саманидтер провинцияларды қайтару үшін әскер жіберді, бірақ сәттілікке жете алмады. 984 жылы Фахр әл-Даула Рейдегі өзінің иеліктерін қайта алды. Бірақ, өзінің уәзірінің кеңесімен, Ғурған мен Табаристанды Қабусқа қайтарудан бас тартты. Қабус 997 жылға дейін шет елде өмір сүруге мәжбүр болды, сонда Фахр әл-Даула қайтыс болды және оның орнына оның кішкентай ұлы Маджд әл-Даула келді. Зияридтердің жақтастары Табаристанды басып алып, одан Ғурғанды жаулап алды. 998 жылы Қабус ол жерге қайтып келді. Кейін Буидтер оны қайта қуғынға салуға тырысқандары сәтсіз аяқталды. Қабус халифті өзінің билеушісі ретінде ресми түрде мойындаса да, билігінің қалған бөлігінде тәуелсіз билеуші ретінде тиімді басқарды. Ол Газнаның Махмудымен қарым-қатынас орнатып, Газнавилердің Зияридтерді басып алуына жол ашты, ал Буидтер оған қарсы ешқандай жорық жасамады. Алайда, көп ұзамай Қабус ішкі дау-дамайлардан өзінің орнын жоғалтты. Оның әскердегі шенеуніктерге қатыгездік танытуы оған қарсы қастандық жасауға себеп болды. Әскер басшылары оны Ғурғаннан тыс жердегі қамалға ұстай алмады, бірақ олар астананы басып алып, Қабустың ұлы Манучихрді, Табаристанның әкімін, билікке шақырды. Манучихр бас тартса, тақтан айырылып қалудан қорқып, қастандық жасаушыларға қосылды. Ол Қабусты Бистамға дейін қуды, онда ол ақырында биліктен бас тартуға келісті. Содан кейін Қабус Горган қаласына жіберілді. Қалаға бара жатқанда Қабус көтерілісшілердің бірі Абдалладан қастандықтың артында кім тұрғанын сұрады. Абдалла бес генералдың есімдерін атады және өзі де қастандықта маңызды рөл атқарғанын айтты. Ол Қабустың қатыгездігін өзінің құлдырауына себеп деп баптады. Қабус келісіп, Абдаллаға қастандық жасаудың алдында Абдалла мен басқа кінәлілерді өлімге кесуді бұйыру керек еді деді. Содан кейін Қабус қамалға келді, онда ол өмірінің қалған бөлігін құлшылықпен өткізді. Алайда, қастандық жасаушылар оны әлі де қауіпті деп санады және оны 1012 жылы тоңдырып өлтірді. Гонбад Кавустың мұнарасы оның қабірі ретінде салынды, және ол оның немересі Кейкавус жазған он бірінші ғасырдың парсы әдебиетінің маңызды туындысы – «Қабус наманың» тақырыбы болды.