Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Оңтүстік Австралияның батысындағы аборигендер кеңесі
Aboriginal council area in western South Australia
Маралинга Тжарутжа, немесе Маралинга Тжарутжа кеңесі – Маралинга Тжарутжа жерлері деп белгілі Оңтүстік Австралияның шалқар батыс аймақтарының дәстүрлі Анангу иелерін ұсынып отыратын корпорация. Кеңес 1984 жылғы Маралинга Тжарутжа жер құқығы туралы заңмен құрылған. Бұл аймақ Оңтүстік Австралияның аборигендер кеңесі (АК) ретінде жіктелетін және жергілікті басқару аймағына кірмейтін төрт аймағының бірі. Аймақтағы тарихи құқықтары ресми түрде мойындалған Австралияның абориген халқы Питжантжаджара халқының оңтүстік тармағына жатады. Жерге 1950 жылдары британдық ядролық сынақтар салдарынан ластанған үлкен аумақ кіреді, ал тұрғындары 1991 жылы өтемақы алды. Седунадан 520 миль (837 км) солтүстік-батысқа қарай Оук долинасында қоғамдық орталық бар, сондай-ақ Ялата оңтүстігімен және олардың батысындағы Тжунтжунтжараның Пила Нгуру орталығымен тығыз тарихи және туыстық байланыстар бар.
The Maralinga Tjarutja, or Maralinga Tjarutja Council, is the corporation representing the traditional Anangu owners of the remote western areas of South Australia known as the Maralinga Tjarutja lands. The council was established by the Maralinga Tjarutja Land Rights Act 1984. The area is one of the four regions of South Australia classified as an Aboriginal Council (AC) and not incorporated within a local government area. The Aboriginal Australian people whose historic rights over the area have been officially recognised belong to the southern branch of the Pitjantjatjara people. The land includes a large area of land contaminated by British nuclear testing in the 1950s, for which the inhabitants were eventually compensated in 1991. There is a community centre at Oak Valley, 520 mile (837 km) NW of Ceduna, and close historical and kinship links with the Yalata south, and the Pila Nguru centre of Tjuntjuntjara to their west.
Тілдер мен халықтар
Маралинг Тжарутжа халқы Батыс Шөлдің жалпы экологиялық аймағына жатады және солтүстігіндегі Питжантжажара, Янкунтжара және Нганятжара, ал батысындағы спинифекс жазығындағы Пила Нгуру халықтарымен мәдени жақындықтары бар. Олар Питжантжара және Янкунтжара тілдерінің диалектілерінде сөйлейді.
The Maralinga Tjarutja people belong to a general Western Desert ecological zone sharing cultural affinities with the Pitjantjatjara, Yankunytjatjara and Ngaanyatjarra to their north and the Pila Nguru of the spinifex plains to their west, They speak dialects of Pitjantjatjara and Yankunytjatjara.
Экология және мәдени нанымдар
Мараллинга деген термин жергілікті емес. Бұл термин қазір жойылған Солтүстік территориядағы Ильгар тілінің Гариг немесе Гарик диалектісінен алынған, "көккіреу / дауыл өрісі" деген мағынаны білдіреді және атом бомбасын сынауға арналған аумақты белгілеу үшін, содан кейін Жабдықтау департаментінің бас ғалымы У. А. С. Бьюмент таңдаған. Жер шөптесін және сапалы қызыл топырақпен (парна виру) жабылған, жақсы демалыс орны болған. Су қоймалары (капи) мифологияда маңызды рөл атқарады: оларда рух балалары мекендейді және туған жерлер деп есептеледі, ал оларды бақылау түрлі тайпаларды ажыратады. Рональд Берндт айтқандай, Ванампи атты су жыланы, жергілікті емшілердің рухани тәлімгері, оның өнімділік функциясы кейбір жағынан Арнем жерінің мифологиясындағы Көкжұлдыз жыланымен ұқсас, осы капилерді жаратқан деп саналады және еркектердің қабылдану рәсімдерінде маңызды рөл атқарды.
The term maralinga is not of local origin. It is a term chosen from the Garig or Garik dialect of the now extinct Northern Territory Ilgar language, signifying "field of thunder/thunder", and was selected to designate the area where atomic bomb testing was to be undertaken by the then Chief Scientist of the Department of Supply, W. A. S. Butement. The land was covered in spinifex grasses and good red soil (parna wiru) furnishing fine camping. Waterholes (kapi) have a prominent function in their mythology: they are inhabited by spirit children and thought of as birth places, and control of them demarcate the various tribal groups. According to Ronald Berndt, one particular water snake, Wanampi, tutelage spirit over native doctors, whose fertility function appears to parallel in some respects that of the Rainbow serpent of Arnhem Land myth, was regarded as the creator of these kapi, and figured prominently in male initiation ceremonies.
Байланыс
Оолдеа немесе Юлди / Ютулинга / Юолдул (суға толы жер) тұрақты жер асты суының қайнарында орналасқан. Бұл аймақ бастапқыда Вирангу тайпасының жерінің бір бөлігі болған деп есептеледі, олардың солтүстік шекарасында жатқан, бірақ Коката эму тотемдік тобының аумағына кірген. Ол бірнеше абориген халықтарына қызмет етті, оларға рәсімдік орын, сауда орталығы және солтүстік-шығыстан туыстарын көру үшін жүздерше шақырым сапар шегетін басқа топтардың кездесу орны болды. Сол жерге жиналған халықтардың арасында Коката және Нгалеа тайпаларының солтүстік топтары, Вирангу тайпасының оңтүстік-шығыс және Мирнинг тайпасының оңтүстік-батыс өкілдері болды. Дейзи Бейтс (1919–1935 жж.) сол жерде тұрған кезде, бұрынғы топтар жоғалып, солтүстіктен келген спинифекс тайпасымен алмастырылған деп есептелді. Оның заманында Транс-Австралия темір жолы аяқталды, бұл Батыс шөлінің халықтарын Оолдеадағы депоға тартқан құрғақшылықпен бірге болды. 1890 жылдардан бастап, малшылар Нулларбор жазығының оңтүстік шетіне дейін біртіндеп еніп келді, бірақ малға жеткілікті судың болмауы аймақтың қарқынды пайдаланудан сақталуына мүмкіндік берді. 1933 жылы Біріккен аборигендер миссиясы сол жерде орналасып, көптеген шөл халықтарын тамақ пен киім алу үшін тартты, ал төрт жылдан кейін үкімет қорық құрды. 1941 жылы антропологтар Рональд және Кэтрин Берндт бірнеше айды суару және миссиядағы аборигендер лагерінде өткізді, ал келесі үш жыл ішінде (1942–1945 жж.) 700-ге жуық шөл халықтарының қауымдастығында жүргізген сұхбаттары негізінде Австралия тайпасының этнографиялық зерттеуінің бірін жазды. Оолдеа шөлдің шетінде орналасқандықтан дәстүрлі өмір салты сақталды және келген аборигендер бұрынғы аңшылық өміріне орала алды.
Ooldea or Yuldi/Yutulynga/Yooldool (the place of abundant water) sits on a permanent underground aquifer The area is thought to have been originally part of Wirangu land, lying on its northern border, though it fell within the boundaries of a Kokatha emu totem group. It served several Aboriginal peoples, furnishing them with a ceremonial site, trade node and meeting place for other groups, from the northeast who would travel several hundred miles to visit kin. Among the peoples who congregated there were tribes from the Kokatha and Ngalea northern groups and Wirangu of south east and Mirning south west. By the time Daisy Bates (1919–1935) took up residence there it was thought that earlier groups had disappeared, replaced by an influx of spinifex people from the north. By her time, the Trans Australian Railway route had just been completed, coinciding with a drought that drew the Western desert peoples to the depot at Ooldea. Beginning in the 1890s, there was a gradual encroachment by pastoralists up to the southern periphery of the Nullarbor Plain, but the lack of adequate water to sustain stock maintained the region relatively intact from intense exploitation. In 1933 the United Aborigines Missions established itself there, drawing substantial numbers of desert folk to the site for food and clothing, and four years later, the government established a reserve. In 1941, the anthropologists Ronald and Catherine Berndt spent several months in the Aboriginal camp at the water soak and mission, and in the following three year period (1942–1945) wrote one of the first scientific ethnographies of an Australian tribal group, based on his interviews in a community of some 700 desert people. Traditional life still continued since Ooldea lay on the fringe of the desert, and incoming Aboriginal people could return to their old hunting style.
Ядролық сынақтар, иеліктен шығару және қайтару
1950 жылдардың басында Австралия үкіметі британдық ядролық сынақтар үшін Эму өрісі мен Маралинганы бөліп шығарғанда, Оолдеа қауымы 1952 жылы Ялатаға оңтүстікке қарай күштеп көшірілді. Жолдарды блокпосттар мен әскерлер тосқауылдады. Нулларбор жазығымен шектесетін Ялата мүлдем өзгеше экологиялық ортаны ұсынды. Солтүстіктегі шыршалы жазықтардың орнына Маралинга Тжарута халқы кедей, жұқа топырақты және шаңды сұр ұнтақ әктас тасты құрғақ жазықты тапты. Олардың "сұр" деген сөзі – tjilpi, сонымен қатар тайпаның ақсақалдарын да білдірді. Ялатаның абориген тұрғындары жаңа аймақты парна tjilpi, "сұр жер" деп атады, бұл олардың Ялатаға мәжбүрлі түрде көшірілуі қартаюмен және өліммен бірге жүргенін көрсетеді. 1956-1957 жылдары Маралинга жерінде жеті атом бомбасы жарылды. 1957-1962 жылдар аралығындағы ұсақ сынақтарда плутоний аймақтың көп бөлігіне таратылды. 1993 жылы үш ақсақал Лондонға ұшып барып, 1991 жылдың қазанында ластанған топырақтың үлгілерін ұсынғаннан кейін өтемақы белгіленді. 1962 жылы Оңтүстік Австралияның ұзақ жыл қызмет еткен премьер-министрі сэр Томас Плейфорд болашақта Ялатадағы жер аударылғандарға олардың дәстүрлі жерлері қайтарылатынын уәделеді. Оның орнын бастан Франк Уолш, екі апталық қысқа сапарларға рұқсат берді, бұл оларға дәстүрлі өмір салтына қайта оралуға мүмкіндік берді. 1980 жылдары келіссөздер басталғанда, жергілікті халықтар өздерінің бастапқы жерлеріне жақын жерлерде шағын елді мекендер құра бастады. 1984 жылғы Маралинга Тжарутжа жер құқығы туралы заңның қабылдануымен, премьер Джон Бэннонның үкіметі кезінде Маралинга Тжарутжа 1984 жылы еркін иелік құқығын және мемлекеттік және федералдық үкіметтерден даму қаражатын алу құқығын алды. Олар 1985 жылдың наурыз айында Оак Вэлли деп аталған жаңа қауымдастыққа көшіп барды. 1995 жылы Ұлыбритания мен Австралия үкіметтері арасындағы келісім бойынша Маралинганы тазалау жұмыстары жүргізіліп, 1995 жылы аяқталды. Плутоний мен уранмен ластанған тондар топырақ пен қиындықтар екі шұңқырға, шамамен белгілі бір тереңдікке көмілді. Тазалаудың тиімділігі бірнеше рет күмәндандырылды. 2003 жылы Оңтүстік Австралияның премьер-министрі Майк Ранн Оак Вэллиде суы мен кондиционері жоқ екі тіршілік үйінің орнына салынған жаңа мектепті ашты, ол "Австралиядағы ең нашар мектеп" деп сипатталған еді. 2004 жылдың мамырында арнайы заң қабылданғаннан кейін Ранн 1991 жылы аборигендер істері министрі ретінде Маралинга көшбасшысы Арчи Бартонға берген уәдесін орындап, Маралинга Тжарутжа және Пила Нгуру халықтарына жер құқығын қайтарды. Аделаиданың солтүстік-батысында орналасқан және Батыс Австралия шекарасына тікелей іргелес жатқан бұл жер қазір Мамунгари табиғат сақтау паркі деп аталады. Оған Серпентин көлдері кіреді және ол премьер Джон Бэннонның 1984 жылы Маралинга жерлерін тапсырғаннан бері ең үлкен жер қайтарымы болды. Қайтарылған жерлерге қасиетті Оолдеа аймағы да кірді, онда Дейзи Бейтстің миссионерлік лагері орналасқан еді. 2014 жылы Вумера тыйым салынған аймағында қалған жердің соңғы бөлігі, "400-бөлім" деп белгіленген, алынып тасталды және еркін пайдалануға берілді.
When the Australian Government decided in the early 1950s to set aside the Emu Field and Maralinga in the area for British nuclear testing, the community at Ooldea was forcibly removed from the land and resettled further south at Yalata, in 1952. Road blocks and soldiers barred any return. Yalata, bordering on the Nullarbor Plain offered a totally different ecological environment; in place of the spinifex plains to the north, the Maralinga Tjaruta people found an arid stone plain, with poor thin soil and a powdery limestone that kicked up a grey dust when disturbed. Their word for "grey", namely tjilpi also signified the greying elders of a tribe, and the Aboriginal residents of Yalata called the new area parna tjilpi, the "grey earth/ground", suggesting that their forced relocation to Yalata went concomitantly with ageing towards death. Between 1956 and 1957, seven atomic bombs were exploded on Maralinga land. In further minor trials from 1957 to 1962, plutonium was dispersed widely over much of the area. Compensation in 1993 of was determined after three elders flew to London and presented samples of the contaminated soil in London in October 1991. In 1962, the long serving Premier of South Australia, Sir Thomas Playford, made a promise that their traditional lands would be restored to the people displaced at Yalata sometime in the future. Under the administration of his successor Frank Walsh, short two week long bush trips were permitted, enabling them to re connect with their traditional lifestyles. As negotiations got underway in the 1980s, the Indigenous peoples started setting up outstations near their original lands. With the passage of the Maralinga Tjarutja Land Rights Act 1984 under Premier John Bannon's government, the Maralinga Tjarutja secured freehold title in 1984, and the right to developmental funds from the State and Federal governments. They completed a move back into the area, to a new community called Oak Valley in March 1985. Under an agreement between the governments of the United Kingdom and Australia in 1995, efforts were made to clean up the Maralinga site, being completed in 1995. Tonnes of soil and debris contaminated with plutonium and uranium were buried in two trenches about deep. The effectiveness of the cleanup has been disputed on a number of occasions. In 2003 South Australian Premier Mike Rann opened a new school costing at Oak Valley. The new school replaced two caravans with no running water or air conditioning, a facility that had been described as the "worst school in Australia". In May 2004, following the passage of special legislation, Rann fulfilled a pledge he had made to Maralinga leader Archie Barton as Aboriginal Affairs Minister in 1991, by handing back title to of land to the Maralinga Tjarutja and Pila Nguru people. The land, north west of Adelaide and abutting the Western Australia border, is now known as Mamungari Conservation Park. It includes the Serpentine Lakes and was the largest land return since Premier John Bannon's hand over of Maralinga lands in 1984. The returned lands included the sacred Ooldea area, which also included the site of Daisy Bates' mission camp. In 2014, the last part of the land remaining in the Woomera Prohibited Area, known as "Section 400", was excised and returned to free access.
Маралгинский Тжарутжа кеңесі
Маралинг Тжарутжа Кеңесі – 1984 жылғы Маралинг Тжарутжа жер құқығы туралы заңға сәйкес, дәстүрлі Ялата және Маралинг иелері құрған, оларға берілген жерлерді басқаруға арналған заңды тұлға. Бас кеңсе Седуна қаласында орналасқан. Маралинг Тжарутжа және Пила Нгуру (немесе Спинфикс халқы) бірлесіп Мамунгари табиғат сақтау паркін иеленеді және басқарады, оның аумағы кеңес аймағының жалпы ауданына кіреді. Эму Филд қазір де кеңес аймағының бір бөлігі, ал Маралинг аймағы кеңес аймағы ішіндегі шамамен төртбұрышты анклав болып қала береді. Таранаки шұңғылдарындағы 400-ші бөлімшедегі жер 2007 жылы дәстүрлі меншік иелеріне қайтарылды. Бұл жерге Маралинг кентінің аумағы және британдық және австралиялық үкіметтер атомдық сынақтар жүргізген аймақтар кіреді. Бұрынғы ядролық сынақ алаңының соңғы бөлігі 2014 жылы қайтарылды.
The Maralinga Tjarutja Council is an incorporated body constituted by the traditional Yalata and Maralinga owners to administer the lands granted to them under the Maralinga Tjarutja Land Rights Act 1984 (SA). The head office is in Ceduna. The Maralinga Tjarutja and the Pila Nguru (or Spinifex people) also jointly own and administer the Mamungari Conservation Park, which area is contained in the area total for the council area. Emu Field is now part of the council area, too, while the Maralinga area is still a roughly square shaped enclave within the council area. The land surveyed and known as Section 400, within the Taranaki Plumes, was returned to Traditional Ownership in 2007. This land includes the area of land occupied by the Maralinga Township and the areas in which atomic tests were carried out by the British and Australian governments. The final part of the former nuclear test site was returned in 2014.
Құжаттық фильм
Маралингский Тжарутжа – 2020 жылдың мамыр айында Ларриса Бехрендт режиссерлік еткен және ABC телеарнасы үшін Blackfella Films компаниясы түсірген теледокументалды фильм. Бұл фильм «Бәке» атты драмалық сериалмен бір уақытта көрсетілді, бұл Маралингский Тжарутжа аймағының жергілікті халқына дауыс беру және олардың өміріне тигізген зиянды көрсету мақсатымен жасалды. Screenhub оған 4.5 жұлдыз беріп, «тамаша документалды фильм» деп атады. Фильм Маралингский Тжарутжа халқының төзімділігін көрсетеді, онда ақсақалдар «мыңдаған жылдар бойы осы аймақта өмір сүрген ата-бабаларының қасиеттілігіне құрметті күшейтетін терең уақыт пен орын туралы түсініктерін ашады». Британдықтар мен австралиялықтардың сынақтарға қатысқанда жерді пайдалануына көрсеткен немқұрайлылығына қарамастан, халық ластанған жерді қорғау құқығы үшін күресін жалғастыруда. Даррен Дейл продюсерлік еткен бұл фильм 2020 жылы AACTA сыйлығының «Nonfiction Television» номинациясы бойынша «Үздік режиссура» және 2021 жылғы New York Festivals TV & Film Awards-та «Деректі фильм (Адам құқықтары)» номинациясы бойынша күміс жүлдесін жеңіп алды.
Maralinga Tjarutja, a May 2020 television documentary film directed by Larissa Behrendt and made by Blackfella Films for ABC Television, tells the story of the people of Maralinga. It was deliberately broadcast around the same time that the drama series Operation Buffalo was on, to give voice to the Indigenous people of the area and show how it disrupted their lives. Screenhub gave it 4.5 stars, calling it an "excellent documentary". The film shows the resilience of the Maralinga Tjarutja people, in which the elders "reveal a perspective of deep time and an understanding of place that generates respect for the sacredness of both", their ancestors having lived in the area for millennia. Despite the callous disregard for their occupation of the land shown by the British and Australians involved in the testing, the people have continued to fight for their rights to look after the contaminated land. The film, which was produced by Darren Dale, won the 2020 AACTA Award for Best Direction in Nonfiction Television and the Silver Award for Documentary (Human Rights) at the 2021 New York Festivals TV & Film Awards.