Қала: Уақыт және Өлім құдайының мәнісі

Кіріспе

Индуистік құдай және ұғым

Кала () – санскрит тілінде «уақыт» немесе «өлім» деген мағына береді. kāla формасындағы екі сөзді көрсетеді: kāla 1 – «қара, қара түсті, қою көк» мағынасын білдіреді және оның әйелдік түрі ī әрпімен бітеді – kālī – Панинидің 4–1, 42 еңбегінде айтылғандай. kālá 2 – «уақыттың белгілі бір мезеті, уақыт аралығы, уақыт, тағдыр, жазылған» мағынасын білдіреді және оның әйелдік түрі (күрдес сөздердің соңында кездеседі) ā әрпімен бітеді, Ргведа Пратишакхясында көрсетілгендей. Индуизмдегі дәстүрлі уақыт өлшемі бойынша бір кала 144 секундқа тең. Монир Уильямсқа сәйкес, kāla 2 – «есептеу» деген мағына беретін kal сөздік түбірінен шыққан, ал kāla 1 түбірі белгісіз, бірақ олар бірдей болуы мүмкін. Ал Деви Махатмияның индуист аудармашысы Свами Джагадишварананда (Swami Jagadīśvarānanda) әйелдік күрдес сөз кала ратриді (ратри – «түн» деген мағынада) «мерзімдік жойылудың қараңғы түні» деп аударады.

Эпостар мен Пурандар

Кала Махабхаратада, Рамаянада және Бхагавата Пуранада түлғасыз құдай ретінде көрінеді. Махабхаратада басты кейіпкерлердің бірі Кришна өзінің уақыттың жекеленіп келген бейнесі екенін ашады. Ол Арджунаға Құрукшетра соғысы алаңындағы екі жақтың да жойылғанын мәлімдейді. Эпостың соңында Кришнаның әулеті – Яду дәуірі де жойылды. Кала Рамаянаның Уттара Кандасында Өлімнің (Яма) елшісі ретінде пайда болады. Оқиғаның соңында Уақыт Рамаға оның жер бетіндегі билігінің аяқталғанын хабарлайды. Ол Лакшмананың өліміне себепкер болады, ал Рамаға құдайлар әлеміне қайту керектігін айтады. Лакшмана Раманың батасымен қайтыс болады, ал Рама Вайкунтаға оралады. Бхагавата Пуранада Уақыт – бүкіл жаратылыстағы көзге көрінбейтін және сөзсіз болатын өзгерістерге жауапты күш ретінде бейнеленеді. Пуранаға сәйкес, барлық жаратылған нәрселер – иллюзия, сондықтан олар жаратылу мен жойылуға ұшырайды, ал осы көзге көрінбейтін және түсініксіз уақыттың өтуі осы өзгерістерге себеп болады. Сол сияқты, Уақыт – Брахманың өмірінің соңында бүкіл әлем жойылғаннан кейін де сақталатын Құдайдың көрінбейтін жағы болып есептеледі. Сойфердің сөзіне қарағанда, Нарасимха Бхагавата Пурана, Линга Пурана және Курма Пуранада Пралая немесе Югантамен тікелей байланысты; ол Кала немесе жойқыш от сияқты көрінеді, екеуі де Пралаяның құралдары. Чайтанья Бхагаватада, Гаудия Вайшнав мәтіні және Чайтанья Махапрабхудың өмірбаянында, уақыт соңында Шанкаршананың аузынан шыққан от – Каланала, яғни "Уақыт оты" деп айтылады. Шанкаршананың тағы бір аты – калагни, сонымен қатар "уақыт оты". Вишну Пуранада Уақыт (кала) Вишнудың төрт негізгі формасының бірі екендігі айтылады, ал қалғандары – зат (Прадхана), көзге көрінетін зат (Вьякта) және Рух (Пуруша). Пинчманның айтуынша, "Бастапқы жаратылыс кезінде Вишнудан үш форма пайда болды: уақыт (кала), пуруша және пракрити".

Kala appears as an impersonal deity within the Mahabharata, the Ramayana, and the Bhagavata Purana. In the Mahabharata, Krishna, one of the main characters, reveals his identity as Time personified. He states to Arjuna that both sides on the battlefield of the Kurukshetra War have already been annihilated. At the end of the epic, the entire Yadu dynasty (Krishna's dynasty) is similarly annihilated. Kala appears in the Uttara Kanda of the Ramayana, as the messenger of Death (Yama). At the end of the story, Time, in the form of inevitability or necessity, informs Rama that his reign on Earth is now over. By a trick or dilemma, he forces the death of Lakshmana, and informs Rama that he must return to the realm of the gods. Lakshmana willingly passes away with Rama's blessing and Rama returns to Vaikuntha. Time appears in the Bhagavata Purana as the force that is responsible for the imperceptible and inevitable change in the entire creation. According to the Purana, all created things are illusory, and thereby subject to creation and annihilation, this imperceptible and inconceivable impermanence is said to be due to the march of Time. Similarly, Time is considered to be the unmanifest aspect of God that remains after the destruction of the entire world at the end of a lifespan of Brahma. According to Soifer, Narasimha is explicitly linked with Pralaya or Yuganta itself in Bhagavata Purana, Linga Purana, and Kurma Purana versions; he is said to appear like Kala or the fire of destruction, both agents of Pralaya. In the Chaitanya Bhagavata, a Gaudiya Vaishnava text and biography of Chaitanya Mahaprabhu, it is said that the fire that emerges from the mouth of Sankarshana at the End of Time is the Kālānala, or "fire of Time". One of the names of Sankarshana is kālāgni, also "fire of time". The Vishnu Purana also states that Time (kala) is one of the four primary forms of Vishnu, the others being matter (Pradhana), visible substance (vyakta), and Spirit (Purusha). According to Pinchman, "It is said that at the time of primordial creation, three forms arise from Vishnu: time (kala), purusha, and prakrti".

Басқа мәдениеттерде

Жаван мифологиясында Батара Кала – жойқындық құдайы. Бұл өте зор, қуатты және күшті құдай, алып ретінде бейнеленген, құдайлардың патшасы Шиваның мұнынан туған. Боробудурдағы баспалдаққа кіреберіс алыптың басымен әшекейленген, бұл кіреберісті алыптың ашық аузындай етіп көрсетеді. Жавандық дәстүрлі құрылыстардың көптеген кіреберістерінде осындай әшекейлер кездеседі. Явадағы ең толыққанды Кала беті Канди Каласанның оңтүстік жағында орналасқан. Тайландта ол Тай халық дінінде Лак Муангпен және индуизмде Читрагуптамен бірге құлшылыққа алынады.