Кіріспе

Эрик Ипсен Аруп (22 қараша 1876 – 23 қыркүйек 1951) – даниялық тарихшы және педагог. Ол Даниядағы радикалды либералдық тарихнаманың негізін қалаушы ретінде белгілі болды.

Өмірбаян

Аруп Данияның Фредерикссунд муниципалитетіндегі Слангеруп қаласында дүниеге келген. Ол дәрігер Питер Майкл Кристиан Аруптың (1845–1915) және Малвина Катрин Ипсеннің (1852–1934) ұлы болған. Ол мәдениетті отбасында өсті және даттық-ағылшын құрылыс инженеры Ове Аруптың (1895–1988) туысы еді. Ол теология және тарих салаларында білім алған. Аруп Копенгаген университетінде оқып, 1907 жылы философия докторы ғылымын қорғады. Жастық шағында Вигго Хёруп пен оның саяси әскеришілдікке қарсы ұстанымына қатты әсерленді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Аруп әлеуметтік либерал Карл Теодор Захленің кабинетінде тұрақты хатшы болып жұмыс істеді. 1908 жылдан 1914 жылға дейін Сыртқы істер министрлігінде архивист болды. 1916 жылы Аруп Кристиан Эрслевті Копенгаген университетінің тарих профессоры лауазымынан алмастырды және 1947 жылдың 31 қаңтарына дейін осы лауазымды иеленді. Аруп 1917 жылдан 1924 жылға дейін Historisk Tidsskrift журналының редакторы болды, 1931 жылдан 1937 жылға дейін Данияның орта ғасырлық деректерін редакциялауға қатысты және бірнеше жыл бойы даттық-шведтік Scandia журналының алғашқы қатысушысы болды. Ол Исландияға ерекше қызығушылық танытты және Дания-Исландия қарым-қатынастарымен айналысатын бірнеше ұйымның мүшесі ретінде, көбінесе исландтық көзқарастарға құлықты болды.

Шығармалары

Оның табысы «Ағылшын және неміс сауда тарихы бойынша зерттеулер» (1907) диссертациясымен келді, бұл сауданың дамуының түп тамыры ұлттық немесе этникалық емес, географиялық және экономикалық факторларда екенін алға тартатын жаңаша жұмыс болды. Осы еңбегінен өзге, ол Шлезвиг-Гольштейндегі экономикалық тарих, орта ғасырлық экономика және 18 ғасырғы сыртқы саясат туралы жазды. Сонымен қатар, ол өзіне үлгі-өнеге болған Хёруптың (1941) шапшаң және танымал өмірбаянын жазды. Аруптың негізгі еңбегі – аяқталмаған «Дания тарихы» (1925–32 жылдары жарық көрген), ол 1624 жылға дейінгі Дания тарихын қамтиды (кейінірек, 1955 жылы жарық көрген, 1665 жылға дейінгі кезеңді қамтиды). Бұл кітап университет үшін оқулық ретінде жоспарланған, бірақ алғашқы бөлімдері жарық көргеннен кейін туған қызу пікірталас салдарынан толықтырылмады. Бұл жұмыстың ерекшелігі – Аруптың ел тарихын негізінен материалдық даму, егіншілік, сауда және денсаулық сақтау салалары тұрғысынан қарауы. Саяси және халықаралық қатынастар да назардан тыс қалмады, бірақ олар кейінге ықпал етті. Кітап автордың саяси көзқарастарымен тығыз байланысты: оның ең жақтырмайтын нәрселері – соғыс саясаты мен милитаризм, шексіз патшалық билік, ұлттық патриоттық мифтер және жалпы алғанда, ол ұлтшылдық көзқарас деп түсінетін барлық нәрсе. Автордың «құрбандары» – Саксо Грамматик, Абсалон, король Кристиан IV, ал Кристиан II немесе орта ғасырлық оппозициялық тұлғаларға көбірек бейімділік танытылды. Аруп жылнамалар немесе басқа да екіншілік әңгімелер емес, кезеңдік құжаттарға ден қойды және дереккөздерді сынауға қатысты қатаң талаптарды енгізді. Ол еңбегінде ешбір дереккөзді көрсеткен жоқ. Бұл кітап көптеген даниялық тарихшылардың ашулы шабуылдарына ұшырады. Арупты патриоттық емес көзқарастар мен бетке жақпайтындық танытуда айыптады. Мұның көп бөлігі сол кезде кеңінен қабылданбаған немесе түсінілмеген әлеуметтік либералдық көзқарастарға қарсы болжамды консервативтік реакция болуы мүмкін. Бүгінде Аруптың тарихи сезімі болмауы және анахронистік көзқарастар ұстануы (мысалы, орта ғасырлық үкіметте «парламенттік» іздерді табуға тырысуы) туралы сын көбірек маңызға ие. Сондай-ақ, оның жұмысы жаңа жаңалықтар жиынтығы емес, ескі құндылықтарды қайта бағалау екені де айтылды. Дегенмен, «Дания тарихы» өз елінде дәстүрлі тарихи жазудан ең дәйекті үзіліс ретінде саналады және кейінгі әлеуметтік либералдық және марксистік тарихшыларға үлкен шабыт берді. Осылайша, Аруп өзінің замандастарының көптеген әріптестерімен қақтығысқа түссе де, жас тарихшылар арасында көптеген адал ізбасарлар тапты.

Әсерлер

Көптеген жағынан Аруп өзін 16 ғасырлық даниялық тарихшы Арилд Хвитфельдттің (1546–1609) заманауи мұрагері деп есептеді. Оның жақын рухты әрі замандас тарихшыларының ішінде Скандияның негізін қалаушы Курт Вейбуллды (1886–1991) атап өткен жөн. Аруптың әдістемелік көзқарастары француз тарихшылары, мысалы, Чарльз Сеньобос (1854–1942) және Чарльз Виктор Ланглой (1863–1929) еңбектерінен шабыттанғандай көрінеді.

Басқа дереккөздер

"Dansk Biografisk Leksikon" жинағы, 1-том. Копенгаген: Gyldendal, 1979–84 жж. Кристенсен, Аксель Е. "Эрик Ипсен Аруп. 22 қараша 1876 – 23 қыркүйек 1951", "Festskrift", Копенгаген университетінің жылдық мерекесіне арналған, қараша 1952 ж., 115–33 бб. Копенгаген: Копенгаген университеті, 1952. (Егжей-тегжейлі некролог.) Свенструп, Тиге. Аруп. Копенгаген: Museum Tusculanum, 2006. (Жақында жарық көрген, толыққанды биографиялық еңбек, 13 беттік ағылшын тіліндегі тұжырымдамасы бар.)