Кіріспе

Неміс тіліндегі Heimat сөзі «үй» немесе «отан» дегенді білдіреді. Бұл сөз неміс мәдениетіне, неміс қоғамына және әсіресе неміс романтизміне, неміс ұлтшылдығына, неміс мемлекеттілігіне және аймақтық ерекшеліктеріне байланысты ерекше мағына береді, сондықтан оның ағылшын тілінде нақты баламасы жоқ.

Анықтамалар

"Хеймат" терминіне бірыңғай анықтама жоқ. Баузингер оны орташа ауқымды кеңістіктік және әлеуметтік бірлік ретінде сипаттайды, онда жеке адам қауіпсіздік пен өмір сүрудің сенімділігін, сондай-ақ терең сенімділік сезімін басынан өткізе алады. Греверус (1979) ерекше назарды жекелік ұғымына аударады. Оның пікірінше, "Хеймат" – "идилликалық әлем" және оны тек қана қауымдастық, кеңістік және дәстүрдің үштігінде ғана табуға болады, себебі тек сонда ғана адамның өзіндік ерекшелікке, қауіпсіздікке және өмірді белсенді жобалауға деген құштарлығы қанағаттандырылады. Қалай болғанда да, "Хеймат" немесе тіпті одан да жақсысы – оны зерттеу, өзіндік сананы қалыптастыратын бірнеше идентификациялық секторлардың бірі болып табылады. Этнология және антропология тұрғысынан алғанда, "Хеймат" кеңістіктік бағдардың қажеттілігін көрсетеді және біреудің өзіндік болмысын, ынталандыруын және қауіпсіздігін қамтамасыз ете алатын алғашқы "аумақ" болып табылады (Пол Лейхаузен). Экзистенциалды философиялық тұрғыдан алғанда, үй жеке тұлғаға өзін-өзі дайындау үшін кеңістіктік-уақыттық бағдар береді, бұл жаттыққа қарама-қарсы (Отто Фридрих Боллнов). Әлеуметтану тұрғысынан үй, жаттыққа толықтыру ретінде, топтық идентификация үшін конституциялық шарттардың біріне жатады (Георг Симмель).

Терминнің шығу тегі

Неміс тілінде "үй" деген сөзге балама ретінде Heim (немісше *haim) сөзі қолданылады. Heimat деген әйелдік есім 11-ші ғасырда (соңғы OHG heimōti n., MGH heimōt(e) f., n.) куәландырылған, бұл сөз Monat = ай сияқты жағдайды білдіретін *ōt(i) жұрнағы арқылы расталған. Ортағасырлық неміс тілінде бұл жұрнақ өнімді болды (мысалы, Heirat, Zierat, Kleinod, Einöde). Гот тіліндегі жақын туыс сөз – haimōþli (Марк 10-дағы "жер, шаруашылық" үшін, OHG heimōdili-де көрініс тапқан). Heim (жай ғана "үй") мен Heimat арасындағы семантикалық айырмашылық кем дегенде 16-шы ғасырда байқалды: Heim жеке үйді (немесе кең отбасы тұратын шаруашылықты) білдірсе, Heimat – халықтың немесе тайпаның кеңінен отанын (patria) білдіреді. Бұл сөздің мағынасы тұрақты түрде patria сөзімен байланыстырылады, сондықтан ол Vaterland сөзімен синоним болып табылады. Лютер Жаратылыс кітабының 24:7 аятындағы "менің туған жерім" (terra nativitatis mea) деген сөз тіркесін meine Heimat деп аударған. Heimat сөзінің неміс ұлтының отаны ретінде Германияға қатысты кең мағынада қолданылуы алғаш рет 17-ші ғасырда Zincgref-тің "Apophthegmata" (1626–1631) еңбегінде тіркелген. Дегенмен, бұл сөз тіршілік ортасының (өсімдіктер мен жануарлардың, Филипп Андреас Немнихтің сөздерімен айтқанда) прагматикалық мағынасын, сондай-ақ адамның туған жерін немесе тұрақты тұратын жерін сақтайды. Жоғарғы неміс тілінде (Бавария және Швейцария) бұл сөз әкесінен мұраға қалған үйді де білдіреді.

Уақыт өлшемдері

"Хеймат" ұғымы алғаш рет индустрияландыру мен романтизм дәуірінде діни емес, поэтикалық емес әдеби контексте пайда болды. Адамдар фабрикаларда жұмыс табу үшін ауылдан қалаға көшіп келе бастады, бұл қаланың кеңеюіне және көптеген адамдардың кедейлігіне әкелді. Капитализмнің күшеюі әлеуметтік иерархияның өзгеруіне себеп болды. Аристократия мен шаруалар сияқты бұрынғы әлеуметтік топтардың айырмашылықтары біртіндеп (қаланың кеңеюі мен капитализмнің өсуіне байланысты) жойылды және олардың орнына пролетариат және буржуазия ұғымдары келді. Әлеуметтік қиындыққа тап болу қаупі бар адамдар үшін жоғары топтың азаюымен және өнеркәсіп жұмысшыларының көбеюімен сипатталатын жаңа әлемдік тәртіп "unheimlich" (немесе "бейтаныс" және мазасыздық сезімін тудыратын) болып көрінді. "Хеймат қозғалысы" деп аталатын бұл қозғалыстың басты мақсаты "жақсы ескі күндерді" жоғалтудан қорқу, сондай-ақ ауыл өмірін мақтау және идеализациялау болды. Осылайша "Хеймат қозғалысы" прогресс пен ағартушылық идеяларына қарсы шықты. XIX ғасырда "Хеймат" ұғымы өнеркәсіптік дәуірге дейінгі өмір салтымен және оның трагикалық құлдырауымен тығыз байланысты болды. Шаруалар қоғамның ең таза және адал мүшелері ретінде қарастырылды және 1900 жылдар шамасында көптеген адамдарды қызықтырды, бұл әдеби аймақтық реализмді, яғни формулалық көркем әдебиеттің бір түрін тудырды.

Әлеуметтік өлшем

"Heimat" термині басқа адамдармен де, өзіңізбен де байланысты болады. "Heimat" ұғымы қазіргі заманмен тығыз байланысты, себебі оның мағынасы белгілі бір сәтте қалыптасады және маңызды сұраққа жауап беруге бағытталған: Мен дұрыс жердемін бе? Мен әлемде қай жерді үйім деп санағым келеді? Ортуин Ренн қазіргі мегаполистерді "Heimat" деп қабылдау мүмкін емес деген пікірмен келіспейді. Оның сөзіне қарағанда, біз индустриялық қоғамдар дәуірінде және халықаралық өзара тәуелділік күшейген заманда өмір сүріп жатырмыз. Сондықтан, "Heimat" ұғымын тек көне ауыл шаруашылығы қоғамдарының және елді мекендердегі идиллиялық көріністердің бір бөлігі деп қарастыруға болмайды. Ренн бұл түсініктердің шындықта ойдан туған құрастырмалар екенін, индустрияландырылған қалалар мен жоғары халық тығыздығы бар аймақтар туралы ойдағы бейнелер сияқты, санайды. Әлеуметтік тұрғыдан алғанда, әлеуметтік тамыры жоқ әркімнің қандай да бір деңгейде "үйсіз" болуы мүмкін. Осы "үйсіздік" түрі үшін туған жерден немесе қазіргі тұрғылықты жерден географиялық қашықтық қажет емес. Тамырдан жұлынып қалған сезім бұрынғыдай таныс ортадағы ландшафттың өзгеруінен, жаңа ғимараттар салудан немесе ескілерін қайта жаңартудан, қоғамдағы өзгерістерден және өмір бойы жинаған біліктіліктеріңнің құнсыздануынан туындауы мүмкін.

Мәдени өлшем

1950 жылдары және 1960 жылдардың бірінші жартысында "Геймат" ("Гейматфильм") тақырыбында көптеген фильмдер түсірілді, олар көбінесе қарапайым ойын-сауыққа жатқызылады. Дегенмен, бұл тұжырым барлық "Гейматфильмдерге" (Геймат тұжырымдамасы туралы фильм жанры) қатысты емес, әсіресе 1970 жылдардағы фильмдерге. Әсіресе Эдгар Рейцтің 1984-2004 жылдары түсірген "Ауыл суреті" трилогиясы, идеалды әлемнің мүмкіндігінше аз клишелерін пайдалану арқылы "Геймат" туралы жаңа, ерекше концепцияны жеткізді. "Гейматпен" ("Геймат пфалеге") байланыста болу көбінесе қауымдастықтар арқылы жүзеге асырылады, ал үкімет тек аз ғана штаттарда оны ұйымдастырады. Аталған қауымдастықтар "Геймат пфалеге" дәстүрін сақтауға тырысады, ол – құнды мәдени мұра. Алайда, "Геймат" мәселесімен айналысатын мұражайлар, аймақтың қаншалықты дәл бейнеленгеніне қарамастан, халықтық өнерді көрсету арқылы жергілікті туризмді дамытады. Мәдениеттік иеліктер, мысалы, дәстүрлі киімдер көбінесе ақы төлейтін көрермендер алдында киіледі, бірақ жеке өмірде емес. Германияда нақты аймақтық киімдерді көрсетумен айналысатын көптеген "Геймат" қауымдастықтары Мюнхенде орналасқан дәстүрлі киімдерге арналған неміс қоғамымен байланысты. Бұл қауымдастыққа 2 миллионнан астам мүше кіреді, олардың ішінде 200 000-нан астам жас және балалар бар. Олардың (қаржылық) демеушілері көбінесе жергілікті қоғамда, әсіресе ауылдық жерлерде белсенді қатысады. Аймақтық дәстүрлі киімдер заманауи киімге деген қазіргі талаптарға сәйкес киіледі. Белгілі бір аймақтың немесе жердің тарихы, "Гейматты" мәдени сәйкестік ретінде қарастырғанда, "Гейматтың" немесе этнологияның ("Volkskunde") тарихын қамтиды. Бұл туралы мәліметтер "Геймат" мұражайларында сақталады.

Сезімталдық өлшем

Бүгінде "Heimat" саяси немесе заңдық анықтамалармен байланысты емес, субъективті сезім ретінде қарастырылады. Ол адамның белгілі бір орынға, қоғамға немесе жеке дамуына қатысты жеке көзқарасынан тұрады. "Heimat" жоғалту немесе тіпті осыдан қорқу "Heimweh" деп аталады. "Heimat" жоғалтқан немесе тастап кеткендер үшін бұл термин "туған жер" деген сөздің синонимі болуы мүмкін. Әр түрлі орындардан өзінің "Heimat"-ын таңдауға болады. Дегенмен, "Heimat" табиғи апат немесе адамның әрекетінен туындаған радикалды өзгерістер арқылы да жоғалуы мүмкін. Оливер Контны 2014 жылғы "Augsburger Hohes Friedensfest" бағдарламасында "Heimat? Бұрын ешқашан болған емеспін" ұранымен осы тақырыпты қарастырған. Контнының сөзіне сүйенсек, өте сирек қалалар онда өсіп, кейін ересек күйінде оралған адамдар үшін сол маңызға ие болады. Бұл қалалардың құрылымының өзгеруіне байланысты, олар артық капиталдың одан да көп пайда табуына мүмкіндік беретін кеңістікке айналады, бұл көптеген адамдар үшін "Heimat" сезімін сезінуді қиындатады. Контны қосты, "бір қалада екі рет өмір сүру мүмкін емес, тіпті егер адам өмірінің барлық уақытын сонда өткізсе де". "Адамдар жеке себептермен немесе жұмыс іздеп келеді, бірақ кейін той-думан мен ішімдікке беріліп, қалып қояды". Әртүрлілікті басқарусыз иммигранттарға жаңа тұрақты жеріне қатысты "Heimat" сезімін жеткізу қиын. Тілді мәдени "Heimat" деп атағанда, неміс тілін немесе неміс әдебиетін өз үйі деп атаған, жер аударылған неміс авторы туралы айтылады. "Heimat" – өмір салты ретінде теңізшінің сенімін көрсетеді: "Менің үйім – мұхит".

Гемацшуц

"Хаймацшуц" – неміс тілінде "ұлттық мұраны қорғау" деген ұғымды білдіреді. "Хаймацшуц архитектурасы" немесе Хаймацшуц стилі алғаш рет 1904 жылы сипатталған және 1960 жылдардың соңына дейін қолданылған сәулет стилі. Оның мақсаты – ғимараттарды жергілікті материалдар, пропорциялар және пішіндер сияқты жергілікті дизайн ерекшеліктеріне сілтеме жасау арқылы өңірлік мәдени ортаға ендіру болды. 19 ғасырдағы тарихи стильден айырмашылығы, Хаймацшуц әшекейлі және сәнді элементтерді қабылдамады, дәстүрлі техникалар мен өңірлік дизайн тілдерін таза және заманауи түрде қайта қарастыруға тырысты. Неміс Хаймацшуц қауымдастығы, Deutsche Bund für Heimatschutz, 1904 жылы Дрезденде құрылды, оның негізгі мақсаты – салынған мұраны сақтау және дәстүрлі қолөнер мен техниканы дамыту.

Халықаралық құқықтағы көмек

Халықаралық құқықта "өз отанына құқық" (неміс тілінде Recht auf die Heimat; француз тілінде droit au foyer; итальян тілінде diritto alla Patria; испан тілінде derecho a la patria) – адамның негізгі құқығы ретінде және өзін-өзі анықтау құқығын іске асырудың алғы шарты ретінде мойындалуда. 1931 жылы Гаагадағы Халықаралық құқық академиясында Роберт Редслоб "Ұлттар принципі" деген еңбегінде отанына құқық пен өзін-өзі анықтау құқығын байланыстырып айтқан. Бельгиядағы Жорж Сселл, Австриядағы Феликс Ермакора, АҚШ-тағы Альфред де Зайас, Германиядағы Кристиан Томусхат және Дитер Блюменвиц осы мәселе бойынша кеңінен жазған ғалымдардың қатарында. Эквадор азаматы және Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі алғашқы Жоғарғы комиссары Хосе Аяла Лассо осы құқықты растады, ол "Адам құқықтары және халықтарды көшіру" туралы соңғы есепке қоса берілген 13 тармақты Декларацияда көрсетілген.