Ирландияның Айлэх королі Әйд мак Нейлл

Кіріспе

Айлех королі, Ирландия (819 жылы қайтыс болды)

Аед мак Неилл (; 819 жылы қайтыс болды), көбінесе Аед Орднид ("кияланған") деп аталатын, Айлех королі болды. Солтүстік Уи Нейлдің Cenél nEógain әулетінің мүшесі, ол Ниалл Фроссахтың ұлы еді. Әкесі сияқты, Аед та Ирландияның Жоғарғы патшасы деп есептелді. Ол 788 жылдан бастап Айлех патшасы, ал 797 жылдан бастап Ирландияның Жоғарғы патшасы болды.

Айлек патшасы

Cenél nEógain және Cenél Conaill арасындағы солтүстіктегі басты рөл үшін күрес, көрінетіндей, Raphoe маңындағы Uí Néill-дің кіші тармағы – Cenél nEndai жерлерін бақылауға байланысты болды. Солтүстік-батыс жағалауындағы Доннегал және оңтүстіктегі Донегал қаласы маңында орналасқан Cenél Conaill-дің солтүстік және оңтүстік тармақтары арасындағы байланыс осы арқылы жүзеге асырылды. Cenél nEndai бұрынғыдай, 730 жылдары Áed Allán Flaithbertach mac Loingsig-ті жеңгенге дейін Cenél Conaill-дің клиенттері немесе одақтастары болды. Cenél Conaill үстемдік құрды және Тара патшаларын, Солтүстік патшаларын тағайындады. Ниалл Фроссахтың өлімінен бұрын, Cenél nEndai қайтадан Cenél Conaill-дің ықпалына көшті. 787 жылы Маэль Дюин Домналлді жеңген кезде аймақ әлі де даулы болды және келесі жылы қайтыс болғанда ол Солтүстік патшасы ретінде мойындылыққа ие болған сияқты. Аед Маэль Дуиннен кейін Айлех патшасы болды, бірақ 789 жылы Клойтех шайқасында (қазіргі Клэди, Тирон графтығы) жеңілген Домнальдан оған қарсы шықты. Бұл Cenél nEógain басып алған Raphoe маңындағы жерлерді қайтаруға бағытталған Cenél Conaill патшаларының соңғы әрекеті болған сияқты. 791 жылы Тайльтиудағы шайқас туралы жазбалар сақталған. Осы жиынды шақыру – Ұлы Патшаның билігі мен мәртебесін көрсетуге мүмкіндік беретін ерекше құқық еді. Аид оңтүстікке оэнахты бұзып, әскерін алып келді ме, әлде конфликтті Дончад тудырды ма – белгісіз. Нәтижесінде Аид Тайльтиуден қашып, Слейнге дейін қуылды. Аидтің бірнеше одақтастары, соның ішінде Аиргиалла әулетінің екі тармағының патшалары қаза тапты, олардың жерлері Клогхер мен Клоун маңында орналасқан. Осы оқиғада Ирландияның жылнамасы Аидты Аид Ингор, Аид ұнатпайтын немесе Аид міндетін орындамаған деп атады – ертеректегі дереккөздерде қолданылатын жалғыз лақап есім. Бұл оның қайын атасы Дончад Мидимен болған қақтығысына байланысты деп есептеледі, бірақ ерте ирландиялық құқықтағы макингор термині әдетте биологиялық әкесіне қолдау көрсетпейтін ұлды білдіреді. Бұл есімнің шығу тегі қандай болса да, ол жағымсыз. 794 жылы Аид Мунстермен соғысқан Доншад кезінде Мугдорна Майгенге қарсы жорық жасаған деп жазылған. Мугдорна Майген жерлері Фен өзенінің жоғарғы ағысы маңында орналасқан, ал басты шіркеу Монаган округіне қарасты Донахмойн қаласында орналасқан. Аиргиалланың тоғыз тайпасының бірі саналғанмен, Мугдорналар Аиргиалланың көп бөлігі сияқты Аидтің Cenél nEógain әулетіне емес, Uí Néill-дің оңтүстік Силь nÁedo Sláine тармағының клиенттері болды.

The conflict between Cenél nEógain and Cenél Conaill for the leading role in the north appears to have turned on control over the lands of the minor Cenél nEndai branch of the Uí Néill which lay around Raphoe. Communications between the northern and southern branches of Cenél Conaill, respectively based on the north west coast of Donergal and in the south around Donegal town, ran through these. While Cenél nEndai were clients or allies of Cenél Conaill, as they had been before Áed Allán defeated Flaithbertach mac Loingsig in the 730s, Cenél Conaill had the upper hand, and provided kings of Tara and kings of the North. By the death of Niall Frossach, if not earlier, Cenél nEndai were again under the sway of Cenél Conaill. The region was still disputed in 787 when Máel Dúin defeated Domnall and appears to have gained some recognition as king of the North as he is so styled at his death the following year. Áed succeeded Máel Dúin as king of Ailech, but was challenged by Domnall whom he defeated at the battle of Clóitech (modern Clady, County Tyrone) in 789. This appears to have been the final attempt by kings of Cenél Conaill to regain control of the lands around Raphoe which had been seized by Cenél nEógain. The annals record a battle in 791 at Tailtiu, site of a major Uí Néill oenach, the oenach Tailten. The summoning of this gathering was one of the prerogatives of the High King at which he would demonstrate his power and standing. Whether Áed brought an army south to disturb the oenach, or whether the conflict was provoked by Donnchad, is unknown. The outcome was that Áed fled from Tailtiu and was pursued perhaps as far as Slane. Several of Áed's allies are said to have been killed, including the kings of two branches of Uí Chremthainn, an Airgíalla dynasty whose lands lay around Clogher and Clones. It is on this occasion that the Chronicle of Ireland calls Áed Áed Ingor, Áed the Unfilial or Áed the Undutiful, the only byname used in early sources. It is generally supposed that this refers to his conflict with his father in law Donnchad Midi, although the term mac ingor, a term from early Irish law, usually refers to the undutiful son who does not support his biological father. Whatever the origin of the name may have been, it is plainly not flattering. In 794 Áed is recorded as campaigning against the Mugdorna Maigen at a time when Donnchad was involved in war with Munster. The lands of Mugdorna Maigen lay around the upper reaches of the River Fane, with the chief church at Donaghmoyne, County Monaghan. Although reckoned one of the nine tribes of the Airgíalla, the Mugdorna were clients of the southern Síl nÁedo Sláine branch of the Uí Néill rather than of Áed's Cenél nEógain dynasty like most of the Airgíalla.

Тара патшасы

Дончадтың билігі өмірінің соңғы онжылдығында әлсірегенімен, ол 797 жылдың 6 ақпанында қайтыс болғанға дейін үстем тұлға болып қала берді. Дончад қайтыс болғаннан кейін, Аед Тараның патшасы ретінде мойындалуын қамтамасыз ету үшін шаралар қабылдады. Ол Дончадтың екі бауыры Диармайт пен Финснехтаны, сондай-ақ тағы бір Финснехтаны, Фалломон мак Кон Конгальттың ұлы, Чолмайн Бикк руынан шыққан, Оңтүстік Брегадағы Друим Ригте (қазіргі Драмри) шайқасында жеңді. Ольстер жылнамасындағы өлеңде бұл 743 жылы Середмаг шайқасында Дончадтың әкесі Домналь Мидидің қолынан Аедтің ағасы Аед Алланның қазасына кек алу ретінде бейнеленген. 797 жылы Аед Миден қиратты, ал Ольстер жылнамалары бұл оқиғадан кейін оның билігінің басталуын көрсетеді. 802 жылы Миде патшасы Мюридах қайтыс болды. Ол Доншад Мидидің соңғы белгілі бауыры болды. Аед Мидеге әскер бастап, Дончадтың екі ұлы Аилл мен Конхобарға Чолмайн руының жерлерін бөліп берді. Егер бұл ықтимал қарсыластардың күшін әлсірету мақсатында болса, ол тиімсіз болып шықты. 803 жылы Аилл мен Конхобар Рат Конайл (қазіргі Муллингер маңында) шайқасты. Аилл қаза тауып, Конхобар Миденің жалғыз патшасы болды. 804 жылы Аед Ленстерге көңіл бөлді және бір айдың ішінде аймақты екі рет қиратты. Сол жылы Ленстер патшасы Финснехта Кетхардек (808 жылы қайтыс болды) оған бағынды. Алайда Аед оған қанағаттанбады және 805 жылы Дун Куайрға келді, Мюридах мак Руадрахты (829 жылы қайтыс болды) және Мюридах мак Брейнды (818 жылы қайтыс болды) Ленстердің бірлескен патшалары етіп тағайындады. Финснехта Коннахт патшасы Мюргий мак Томмалтайгқа (815 жылы қайтыс болды) паналады, ол 806 жылы оған тағын қайтарып алуға көмектесті. 808 жылы Мид патшасы Конхобар билікке таласты және Коннахт патшасы Мюргий оған қосылды. Олар Тайльтиу жиналыс алаңына дейін жетті, бірақ Аед әскерінің пайда болуымен одақтастар тарап кетті. Аед оларды қуды және Мид шекарасын өртеп жіберді. 808 немесе 809 жылы Аед тағы да Ленстерге шабуыл жасады, бірақ Лиффи өзенінің жағасында жеңілді. 809 жылы Аед Улайдқа қарсы жорық жасап, Баннан Странгфорд-Лоуға дейін оларды талқандады. Бұл қақтығыстың себебі, көрінеді, Тулах Лейс (қазіргі Туллилиск, Банбридж, Даун графтығының жанында) монастырының басшысы Дунчудың Улайдтар тарапынан өлтірілуі болды. 815 жылы Аедтің бауырларының бірі Кольман мак Неилл Cenél Conaill тарапынан қаза тапты, және Аед оларға қарсы жазалау жорығын бастады. 818 жылы Аед қайтадан Дун Куайрда әскерін жинап, Ленстерге шабуыл жасады, Ленстерді екі үміткерге бөліп берді, бірақ олар өздерінің орнын сақтай алмады. Сол жылы Cell Mór Enir (қазіргі Kilmore, County Armagh) монастырының орынбасары Лаигиндер тарапынан өлтірілді. Нәтижесінде Аед Ленстерге қарсы тағы бір жорыққа басшылық етті және Глендалоуға (Glenn dá Locha) дейін Куалу жерін қиратты. 819 жылы Аед қазіргі Лоут графтығындағы Конэль Мюртхайн аумағындағы Ат-да-Ферта маңында қайтыс болды.

Although Donnchad's authority waned in the last decade of his life, he remained the dominant figure until his death on 6 February 797. Following Donnchad's death, Áed moved to ensure that he would be recognised as king of Tara. He defeated two of Donnchad's brothers, Diarmait and Fínsnechta, along with another Fínsnechta, a son of Fallomon mac Con Congalt of Clann Cholmáin Bicc, at Druim Ríg (modern Drumree) in south Brega. A poem in the Annals of Ulster portrays this as vengeance for the death of Áed's uncle Áed Allán at the hands of Donnchad's father Domnall Midi at the battle of Seredmag in 743. Some time later in 797 Áed devastated Mide and the Annals of Ulster take this to mark the beginning of his reign. In 802 Muiredach, king of Mide, died. He was the last of Donnchad Midi's known brothers. Áed led an army south to Mide where he divided the lands of Clann Cholmáin between two of Donnchad's sons, Ailill and Conchobar. If this was intended to reduce the power of potential rivals, it proved ineffective. Ailill and Conchobar met in battle in 803 at Rath Conaill (near modern Mullingar). Ailill was killed leaving Conchobar as sole king of Mide. In 804 Áed turned his attention towards Leinster and devastated the area twice in one month. That same year Fínsnechta Cethardec (died 808), King of Leinster, submitted to him. However Áed was not satisfied with this and in 805 he made a hosting to Dún Cuair and installed Muiredach mac Ruadrach (died 829) and Muiredach mac Brain (died 818) as joint kings of Leinster. Finsnechta took refuge with Muirgius mac Tommaltaig (died 815), the King of Connacht, who then aided him in recovering his throne in 806. In 808 Conchobar of Meath made a bid for the high kingship and was joined by King Muirgius of Connacht. They advanced as far as the assembly grounds of Tailtiu but on the appearance of Aed's army the allies dispersed. Áed pursued them and burned the borders of Mide. In 808 or 809 Áed again attacked Leinster but was defeated on the banks of the Liffey. In 809 Áed campaigned against the Ulaid and defeated them ravaging from the Bann to Strangford Lough. The motive for this conflict was apparently the killing of Dúnchú, superior of the monastery of Tulach Léis (now Tullylisk near Banbridge, County Down), by the Ulaid. In 815 one of Áed's brothers, Colmán mac Néill, was killed by the Cenél Conaill, and Áed led an expedition against them in revenge. In 818 Áed again assembled his forces at Dún Cuair and attacked Leinster, dividing Leinster between his two candidates, who were nevertheless unable to retain their positions. That same year the vice abbot of Cell Mór Enir (modern Kilmore, County Armagh) was killed by the Laigin. As a result, Áed led another expedition versus Leinster and laid waste the land of Cualu as far as Glenn dá Locha (Glendalough). In 819 Áed died near Áth dá Ferta in the territory of Conaille Muirtheimne in modern County Louth.

Дінмен қарым-қатынастар

804 жылы Дун Куайрдағы Уи Неилл синодтарының мәжілісіне Кондмах мак Дуйб да Лейт (807 жылы қайтыс болды), Ард-Маха (Армаг) аббаты төрағалық етті, онда дін қызметкерлері Аед арқылы әскери міндеттерден босатылды. Бұл мәжілісте Аед патшалыққа бекітілген болуы мүмкін. 806 жылы Аед Әулие Патрик заңын жариялады. 811 жылы Тайльтиу жәрмеңкесі Аедтің 809 жылы Ленстерге жасаған жорығы кезінде Таллахт қауымына тигізген құлыққа наразылық білдірген дін қызметкерлерінің бойкоты салдарынан өткізілмеді. Аед қауым алдында өтемақы төледі. 809 жылы Улайдқа және 819 жылы Ленстерге қарсы Аедтің жорықтары, Аедтің шіркеудің қорғаушысы ретінде танылуға деген ниетінің бір бөлігі болды. 817 жылы Раит Ботх (Рафо) аббаты Ценн Фаладтың ұлы Маэль Дуин қаза тапқанда Аед Колумбан шіркеуімен де қиындыққа тап болды. Сол жылы Колумбан шіркеуі Аедті анафемаға салу үшін Тараға барды. Бұл оқиға 815 жылы Cenél Conaill-ге қарсы жорығымен байланысты болуы мүмкін. Сондай-ақ 818 жылы Лугмад-Лут аббаты Куану, Әулие Мохтаи қасиетті жерімен бірге Аедтен қашып, Мюнстер жеріне жер аударылды.

Отбасы

Аед Доншад Мидидің қызы Эугинис инген Доншадқа (802 жылы қайтыс болған) үйленді. Оның ұлы Ниалл Кайл (846 жылы қайтыс болды) кейіннен Айлех патшасы және Ирландияның Жоғары патшасы болды. Тағы бір ұлы Маэль Дюйн мак Аеда да Айлех патшасы болған.