Кіріспе
Пантеизм – ғаламның (немесе барлық нәрсенің жиынтығы ретіндегі табиғаттың) құдаймен толықтай бірдей екендігіне, немесе барлық нәрсе жалпыға ортақ, ішкі Құдайды құрайды деген сенім. Пантеистер жеке тұлғалы немесе адам бейнесіндегі құдайға сенбейді.
Pantheism is the belief that the universe (or nature as the totality of everything) is identical with divinity, or that everything composes an all encompassing, immanent God. Pantheists do not believe in a distinct personal or anthropomorphic god.
Тізім
Намалвар, он екі Алвардың бірі. Вьяса, Махабхаратаны жазған. Лаози, дәстүрлі түрде «Тао-те-чин» кітабының авторы және философиялық даосизмнің негізін қалаушы саналатын жазушы. Гераклит (б.з.д. 535 – б.з.д. 475 шамасында), Сократтан бұрынғы грек философы, Кіші Азия жағалауындағы грек қаласы Ефес, Ионияның тумасы. Оның әке-шесі жоғары таққа ие болған. Оның ерте өмірі мен білімі туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол өзін-өзі үйреткен және даналықтың алғашқысы деп есептеген. Жалғыз өмір сүргендігіне және одан да көп философиясының түсініксіздігіне, жалпы адамзатқа деген жек көруіне байланысты оны «Қараңғы» және «Жылаған философ» деп атаған. Стоиктер (б.з.д. 3 ғасырдың басында құрылған) табиғатқа сәйкес келетін ерік-жігерді (прохайрезис деп аталады) сақтаудың ізгілік екендігіне сенгендіктері және барлық ғаламды түсіндіру үшін физикалық ұғымдар жеткілікті екенін дәлелдегендіктері үшін пантеисттер деп есептеледі. Ади Шанкара (788–820 жж.), Адвайта Веданта доктринасын бекітумен танымал. Иоганн Скот Эриугена (шамамен 815–877 жж.), ирландтық теолог, неоплатоник философ және ақын. Беналық Амальрик (шамамен 1204–1207 жж. қайтыс болды), француз теологы, орта ғасырлық пантеизмнің әкесі, оның атымен Амальриктер аталған. Джордано Бруно (1548–1600), итальяндық доминикан монахы, философ, математик және астроном. Ол пантеистік көзқарастары үшін бағанаға байлап, өртеді. Барух Спиноза (1632–1677), еврей-голландиялық философ, пантеизмнің «пайғамбары» және «князі» деп аталды. Джон Толанд (1670–1722), ирландтық рационалистік философ және бостандық ойшылы, сондай-ақ кейде сатирик, көптеген кітаптардың авторы, соның ішінде «Пантеистикон». Готтольд Эфраим Лессинг (1729–1781), неміс жазушысы, философы, драматургі, публицист және өнер сыншысы. Оның спиноцизмді мойындауы 1780-ші жылдардағы пантеизм дауларына әкелді.
Соңғы заманауи кезең
Иоганн Вольфганг фон Гёте (1749–1832), неміс жазушысы, суретшісі және саясаткері. Оның шығармаларына эпикалық және лирикалық поэзия, түрлі өлшемдер мен стильдерде; прозалық және өлеңдік драмалар; естеліктер; автобиография; әдеби және эстетикалық сын; ботаника, анатомия және түс туралы трактаттар; және төрт роман кіреді. Сонымен қатар, көптеген әдеби және ғылыми үзінділер, оның 10 000-нан астам хаттары, сондай-ақ 3 000-ға жуық суреттері сақталған. Георг Вильгельм Фридрих Гегель (1770–1831), неміс философы, неміс идеализмінің негізін қалаушылардың бірі. Ол сондай-ақ деист ретінде танылады. Каспар Давид Фридрих (1774–1840), неміс романтикалық пейзаж суретшісі. Фридрих Вильгельм Жозеф Шеллинг (1775–1854), неміс философы. Ральф Уолдо Эмерсон (1803–1882), американдық эссеші, лектор және ақын, 19 ғасырдың ортасында трансцендентализм қозғалысын жетекшілік еткен. Маргарет Фуллер (1810–1850), американдық журналист, редактор, сыншы, аудармашы және әйелдер құқығын қорғаушы, американдық трансцендентализм қозғалысымен байланысты. Отто фон Бисмарк (1815–1898), неміс мемлекет қайраткері және дипломат, Германия империясының бірінші канцлері. Генри Дэвид Торо (1817–1862), американдық жазушы, ақын, философ, франкмасон, азаттық күрескері, натуралист, салық төлеуден бас тартушы, даму сыншысы, геодезист, тарихшы және жетекші трансценденталист. Уолт Уитман (1819–1892), американдық ақын, эссеші және журналист. Лев Толстой (1828–1910), орыс жазушысы, философиялық эссеші және бейбітшіл. Роберт Г. Ингерсолл (1833–1899), заңгер, Азамат соғысының қатысушысы, саяси көшбасшы, оратор және белгілі агностик. Эрнст Геккель (1834–1919), неміс зоологы, табиғаттанушы және философ. Фридрих Ницше (1844–1900), неміс философы. Оның Құдай туралы айтқан сөздері кейде оны атеистік экзистенциализмнің жақтаушысы деп түсіндірсе де, неміс философы Мартин Хайдеггер Ницшенің құдайлық туралы түсінігіне қатысты: "Ницше мұнда пантеизмді үйретеді ме?" деп сұрайды. "Егер бұл пантеизм болса, онда біз алдымен ғаламның, бүкіл әлемнің және теостың Құдай деген не екенін сұрауымыз керек. Қалай болғанда да, бізде сұрақ бар! Демек, Құдай өлмеген бе? Иә, және жоқ! Иә, ол өлді. Қай құдай? "Моральдық" Құдай, христиандық Құдай – біз пана іздейтін "Әке", біз келіссөздер жүргізетін және жүректерімізді ашатын "Тұлға", біз төрелік ететін "Сот", ізгіліктеріміздің сыйақысын алатын "Төлеуші", бізбен іс жасайтын Құдай. Ал, баласын сүйгені үшін ақы алатын ана қайда? Құдайға моральдық тұрғыдан қарасақ, Ницше "Құдай өлді" деп айтқаны осы Құдайға ғана қатысты. Ол адамдар өлтіргендіктен өлді. Олар оны өздерінің ұсақ-түйек қажеттіліктеріне қарай құдайлық ұлылығын бағалап, өлтірді. Құдай биліктен құлдырады, өйткені ол өзін-өзі және өмірді жоққа шығаратын адамдардың "қателігі" болды (Мартин Хайдеггердің Ницшеге арналған еңбегі, VIII, 62). Фон Дуглас Бурхам Ницшеге сілтеме жасай отырып, "Құдай табиғатқа немесе ғаламға толығымен имманентті" екенін және Ницше атеизмнің кең таралған түрлеріне, олардың моральмен байланысқандығына қарсы болғанын айтады: "Яғни, "жаны ашыған дін" атеисттің, мысалы, моральға деген берік ұмтылысы арқылы христиандықпен жасырын байланысын сақтайтын жолын көрсетеді". Ницше "Билік еркі" атты, өлімнен кейін жарық көрген еңбегінде, философ Уолтер Кауфманның аудармасында былай дейді: "Еуропалық буддизм: білім мен күш энергиясы осы сенімге мәжбүрлейді". Сұрақ: адамгершілік барлық нәрсенің пантеистикалық дәлелін де мүмкін емес ете ме? Негізінде, тек моральдық құдай ғана жеңілді. "Жақсылық пен жамандықтың арасында" құдай бар деп ойлаудың мәні бар ма? Осы мағынада пантеизм мүмкін бе?" Феликс Клейн (1849–1925), неміс математигі. Никола Тесла (1856–1943), серб-американдық өнертапқыш, барлық болмыстың және энергияның бастауы – эфир (асылы ауырлық күшіне қарама-қарсы) деп сенді, кейде оны прана деп атайды немесе қытайша – Ци. Густав Малер (1860–1911), романтикалық австриялық композитор және өзінің ұрпағының жетекші дирижерлерінің бірі. Важа Пшавела (1861–1915), грузин ақыны және жазушысы Лука Разикашвили, белгілі грузин патриоты және грузин әдебиеті саласындағы ең жоғары деңгейдегі автор. Клод Дебюсси (1862–1918), француз композиторы. Карл Густав Юнг (1875–1961), швейцариялық психиатр және психотерапевт, аналитикалық психологияның негізін қалаушы. Юнг ұжымдық санасыздық тұжырымдамасын пантеистикалық дүниетанымынан ұсынды және дамытты. Януш Корчак (1878–1942), поляк еврей педагогі, балалар жазушысы және педиатры. Альберт Эйнштейн (1879–1955), неміс теориялық физигі, адамзат тарихындағы ең дамыған зиялылардың бірі, Спинозаның Құдайымен теңестірілді және өзінің Құдайға қатысты көзқарастарын "пантеистік" деп атады. Эйнштейн пантеизмге қатысты көзқарасы тұрақсыз болды және кейде оны толығымен қолдамады, 1930 жылы: "Мен өзімді пантеист деп атай аламын ба, менің білуім мүмкін емес. Бұл мәселе біздің шектеулі санамыз үшін тым кең" деді. Оның орнына Эйнштейн жиі ғылым мен діннің серіктес болатын, ғарыштық руханилық туралы айтты. Эйнштейн атеизмді жобады. Д. Х. Лоуренс (1885–1930), ағылшын романисі, ақыны, драматургі, эссешісі, әдеби сыншысы және суретшісі. Леон Келли (1901–1982), американдық суретшісі және сызба салушысы, ең белгілісі американдық сюрреализмге қосқан үлесі үшін. Ансель Адамс (1902–1984), американдық фотографы және қоршаған ортаны қорғаушы. Алан Уоттс (1915–1973), британдық философ, жазушы және лекторы. Пит Сигер (1919–2014), американдық халық әншісі. Одри Хепберн (1929–1993), британдық актриса және гуманитарлық қызметкер. Карл Саган (1934–1996), американдық астроном, жазушы және ғылымды насилдаушы. Хосе Мухика (1935–), Уругвай президенті. Алан Вега (1938–2016), американдық вокалист, негізінен электрондық протопанк дуэті Suicide жұмысымен танымал. Джон А. Лесли (1940–), канадалық философ және жазушы. Рейнхольд Месснер (1944–), италиялық альпинист, саяхатшы және жазушы. Пол Харрисон (1945–), ағылшын журналисі, бірнеше кітаптар мен даму және қоршаған орта туралы есептердің авторы, сондай-ақ Әлемдік пантеист қозғалысының негізін қалаушысы және президенті. Мичио Каку (1947–), американдық теориялық физигі және ғылымды насилдаушы. Крис Гудолл (1955–), ағылшын бизнесмені және жазушысы. Марк Райланс (1960–), ағылшын актері. Жадав Пайенг (1963–), үнді қоршаған ортаны қорғаушы және орман шаруашылығы жұмыскері. Джеймс Хетфилд (1963–), американдық жетекші вокалисі, ритм-гитарисі, хеви-метал тобы Metallica негізін қоюшысы және бас ән жазушысы. That Vegan Teacher (1964–), канадалық жануарлар құқығын қорғаушы. Илон Маск (1971–), кәсіпкер және бизнес-магнат. Гааль (1975–), норвегиялық блэк-метал вокалисі және суретшісі.
The European form of Buddhism: the energy of knowledge and strength compels this belief So one understands that an antithesis to pantheism is attempted here: for "everything perfect, divine, eternal" also compels
a faith in the "eternal recurrence." Question: does morality make impossible this pantheistic affirmation of all things, too? At bottom, it is only the moral god that has been overcome. Does it make sense to conceive a god "beyond good and evil"? Would a pantheism in this sense be possible?" Felix Klein (1849–1925), German mathematician. Nikola Tesla (1856–1943), the Serbian American inventor believed in aether (opposite essentially of gravity) being the source of all existence and energy, sometimes referred to as prana. or Qi in Chinese. Gustav Mahler (1860–1911), Romantic Austrian composer and one of the leading conductors of his generation. Vazha Pshavela (1861–1915) Georgian poet and writer Luka Razikashvili, noted Georgian patriot and author of the highest calibre in the field of Georgian literature. Claude Debussy (1862–1918), French composer. Carl Gustav Jung (1875–1961), Swiss psychiatrist and psychotherapist who founded analytical psychology. Jung proposed and developed the concept of the collective unconscious from a pantheistic worldview. Janusz Korczak (1878–1942), Polish Jewish educator, children's author, and pediatrician. Albert Einstein (1879–1955), German theoretical physicist, one of the most prolific intellects in human history, identified with Spinoza's God and called his own views on God "pantheistic". Einstein held a wavering view on pantheism and at times did not endorse it completely, making the statement in 1930, "I do not know if I can define myself as a pantheist. The problem involved is too vast for our limited minds." Instead, Einstein also frequently spoke of a more Cosmic Spirituality, a view where religion and science are partnered. Einstein rejected atheism. D. H. Lawrence (1885–1930), English novelist, poet, playwright, essayist, literary critic and painter. Leon Kelly (1901–1982), American painter and draftsman, most well known for his contributions to American Surrealism. Ansel Adams (1902–1984), American photographer and environmentalist. Alan Watts (1915–1973), British philosopher, writer, and speaker. Pete Seeger (1919–2014), American folk singer. Audrey Hepburn (1929–1993), British actress and humanitarian. Carl Sagan (1934–1996), American astronomer, author, and science communicator. Jose Mujica (1935–), Uruguay president. Alan Vega (1938–2016), American vocalist, primarily known for his work with electronic protopunk duo Suicide. John A. Leslie (1940–), Canadian philosopher and writer. Reinhold Messner (1944–), Italian mountaineer, explorer, and author. Paul Harrison (1945–), English journalist, author of several books and reports on environment and development, and the founder and president of the World Pantheist Movement. Michio Kaku (1947–), American theoretical physicist and science communicator. Chris Goodall (1955–), English businessman and author. Mark Rylance (1960–), English actor. Jadav Payeng (1963–), Indian environmentalist and forestry worker. James Hetfield (1963–), American lead vocalist, rhythm guitarist, co founder and main songwriter of heavy metal band Metallica. That Vegan Teacher (1964–), Canadian animal rights activist. Elon Musk (1971–), entrepreneur and business magnate. Gaahl (1975–), Norwegian black metal vocalist and a painter.