Парсы суфысы: Әл-Шайх әл-Кабир туралы

Кіріспе

Персиялық суфи Абу Абд Алла Мұхаммед ибн әл-Хафиф (882-982) әл-Шейх әл-Кабир немесе Шейх әл-Ширази атымен белгілі, Ираннан шыққан парсы мистигі және суфи. Ол суфизмді (тасаувуфты) Шираз қаласына әкелген адам деп есептеледі. Бағдадта білім алған шафиит дін ғалымы, сонымен қатар Басрадағы теолог әл-Аш'ариден де дәріс алған. Бағдадта ол Рувайм, Халладж және Шиблимен таныс болған. Өмірінің көп бөлігін туған шаһары Шираздан тыс өткізгеннен кейін, ол қайта оралып, сол жерде дүниеден озды.

Өмірбаян

Оның толық аты – Мұхаммед ибн Хафиф ибн Асфакшад, Әбу Абдалла әл-Ширази әл-Дибби әл-Шафиғи әл-Суфи. Әбу Абд әр-Рахман әл-Сулами (412/1021 ж. ө.) оның жайлы былай деді: «Суфилердің (әл-Қаум) арасында одан үлкені немесе бүгінгі күні оның дәрежесі мен халіне жеткені жоқ». Бірде ол: «Егер намазға шақыруды естіп, мені алғашқы қатарда көрмесеңіздер, мені зираттарда іздеңіздер», – деді. Ол имам Әбу әл-Хасан әл-Аш’ариден *каламды*, Ибн Сурайджтан *фиқһты*, ал Рувайм, Әбу Мұхаммед әл-Жәририден (311/923-24 ж. ө.) және Әбу әл-‘Аббас ибн ‘Атадан (309/921-22 немесе 311/923-24 ж. ө.) *тасаввуфты* үйренді. Әл-Дхахаби оның жайлы: «Ол сыртқы ғылымдардың (‘улум әз-захир) ең білімді шейхтарының бірі», – деді. Ибн Таймия оны сүннеттің ұлы суфи өкілдерінің бірі деп атайды. Ибн Хафиф: «Бастапқыда бір намазда ‘Ихлас’ (112-тарау) сүресін он мың рет оқып немесе бір намазда бүкіл Құранды оқып шығар едім», – деді. Әл-Сулами: «Әбу ‘Абдалла [ибн Хафиф] әмірлер отбасынан шыққан, бірақ ол *зухдты* (аскетизмді) осы деңгейге жеткізді: ‘Мен қоқыс үйінділерінен жиналған киімдерді жинап, жуып, киім ретінде пайдалануға жарамдыларын тігіп, 14 ай бойы түнде бір жұдырық бұршақпен оразаңды ашатынмын’», – деді. Ибн Хафиф өзінің ұстазы Ибн Сурайджтан Аллаға деген махаббаттың *уәжіп* (міндетті) екенін дәлелдейтін аяттарды жеткізді: «Егер әкелерің, ұлдарың, бауырларың, әйелдерің, руларың, жинаған байлығың, сатудан қорқатын тауарың және қалаған үйлерің Алла мен Оның елшісінен және Оның жолында күресуден маңыздырақ болса, онда Алланың әмірі келгенше күтіңдер. Алла залымдарды тура жолға сала алмайды» (9:24). Себебі, міндетті нәрселерге қарсы келу жазамен қорқытылады. Бірде ол Ибн Мақтумның ізбасарларына: «Біраз біліммен айналысыңдар, суфилердің (керісінше) сөздері сіздерді жаңылыстырмасын. Мен өзім сыя қаламды киімнің ішіне жасырып, ғалымдарға жасырын барып тұратынмын. Егер олар (суфилер) білгенде, менен соғысып, ‘Сен жеңіске жете алмайсың’ дейтін еді. Кейіннен олар маған мұқтаж болып қалды», – деді. Ибн Хафиф әдеттегі намаздарына тұруға күші жетпей қалғанда, Пайғамбарымыздың: «Отырып оқыған намаз, тұрып оқыған намаздың жартысы» деген хадисін еске түсіріп, одан екі есе көп намазды отырып оқыды. Ибн Бақия Ибн Хафифтен былай жеткізді: «Бастапқыда бір ракъада ‘Құл хуа Аллаху ахад’ [Ихлас сүресі: 112] сүресін он мың рет оқып немесе бір ракъада бүкіл Құранды оқып шығар едім». «40 жыл бойы Рамазан айының соңында *закат әл-фитр* (тазалану салығы) маған ешқашан міндетті болған емес». Ол Иранның Шираз қаласында жерленген. Оның қабірі бүгінде қоғамдық кітапхана болып табылады.

His full name is Muhammad ibn Khafif ibn Asfakshad, Abu 'Abd Allah al Shirazi al Dibbi al Shafi`i al Sufi. Abu 'Abd al Rahman al Sulami (d. 412/1021) said of him: "The Folk (al Qawm, i. e. the Sufis) do not have anyone older than him nor more complete in his state and reality today." He once said: "If you hear the call to prayer and do not see me in the first row, look for me in the cemeteries." He took kalam from Imam Abu al Hasan al Ash'ari, fiqh from Ibn Surayj, and tasawwuf from Ruwaym, Abu Muhammad al Jariri (d. 311/923 24), and Abu al 'Abbas ibn 'Ata' (d. 309/921 22 or 311/923 24). Al Dhahabi said of him: "He is at the same time one of the most knowledgeable shaykhs in the external sciences ('ulum al zahir)." Ibn Taymiyya names him among the great Sufi representatives of the Sunnah. Ibn Khafif said, "In my beginnings I would recite in one cycle of prayer al Ikhlas [Quranic chapter 112] ten thousand times, or recite the entire Qur`an in one cycle of prayer." Al Sulami said, "Abu 'Abd Allah [ibn Khafif] came from a family of princes, but he practiced asceticism (zuhd) to the point that he said, 'I would collect rags from refuse heaps, wash them, and mend whatever I could use for clothing, and I spent 14 months breaking my fast at night with a handful of beans.'" Ibn Khafif reported from his teacher Ibn Surayj that the proof that love of Allah was a categorical obligation (fard) was in the verses: "Say: If your fathers, and your sons, and your brethren, and your wives, and your tribe, and the wealth you have acquired, and merchandise for which you fear that there will be no sale, and dwellings you desire are dearer to you than Allah and His messenger and striving in His way: then wait till Allah brings His command to pass. Allah guides not wrongdoing folk." (9:24) For punishment is not threatened except due to a categorical obligation. He once said to the followers of Ibn Maktum: "Busy yourself with the acquisition of some knowledge, and do not let the words of the Sufis [to the contrary] fool you. I myself used to hide my inkwell and pen inside my clothes, and go secretly to visit the scholars. If they [the Sufis] had found out, they would have fought me and they would have said: You will not succeed. Later they found themselves needing me." When Ibn Khafif became too weak to stand in his habitual supererogatory prayers, he prayed double their number sitting, in view of the Prophet's report whereby "The prayer of one sitting is half that of one standing." Ibn Bakuyah related from Ibn Khafif that he said: "In my beginnings, I would recite in one rak`a "Qul huwa Allahu ahad" [Sura Ikhlas:112] ten thousand times, or recite the entire Qur'an in one rak`a." "Never in 40 years was the Ramadan end purification tax (zakat al fitr) incumbent upon me." He is buried in Shiraz, Iran. His tomb is a public library today.